ચરક સંહિતા (ટીકા સહિત) · ભાગ 120

ચરકસંહિતા, સૂત્રસ્થાન, 1
અથાતો દીર્ઘંજીવિતીયમ્ અધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_1,1.1
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ગુણત્રયવિભેદેન મૂર્તિત્રયમ્ ઉપૈયુષે ।
ત્રયીભુવે ત્રિનેત્રાય ત્રિલોકીપતયે નમઃ ॥ 1
સરસ્વત્યૈ નમો યસ્યાઃ પ્રસાદાત્ પુણ્યકર્મભિઃ ।
બુદ્ધિદર્પણસંક્રાન્તં જગદધ્યક્ષમ્ ઈક્ષ્યતે ॥ 2
બ્રહ્મદક્ષાશ્વિદેવેશભરદ્વાજપુનર્વસુ
હુતાશવેશચરકપ્રભૃતિભ્યો નમો નમઃ ॥ 3
પાતઞ્જલમહાભાષ્યચરકપ્રતિસંસ્કૃતૈઃ ।
મનોવાક્કાયદોષાણાં હર્ત્રે ઽહિપતયે નમઃ ॥ 4
નરદત્તગુરૂદ્દિષ્ટચરકાર્થાનુગામિની ।
ક્રિયતે ચક્રદત્તેન ટીકાયુર્વેદદીપિકા ॥ 5
સભ્યાઃ સદ્ગુરુવાક્સુધાસ્રુતિપરિસ્ફીતશ્રુતીન્ અસ્મિ વો નાલં તોષયિતું પયોદપયસા નામ્ભોનિધિસ્ તૃપ્યતિ ।
વ્યાખ્યાભાસરસપ્રકાશનમ્ ઇદં ત્વ્ અસ્મિન્ યદિ પ્રાપ્યતે ક્વાપિ ક્વાપિ કણો ગુણસ્ય તદસૌ કર્ણે ક્ષણં ધીયતામ્ ॥ 6
ઇહ હિ ધર્માર્થકામમોક્ષપરિપન્થિરોગોપશમાય બ્રહ્મપ્રભૃતિભિઃ પ્રણીતાયુર્વેદતન્ત્રેષ્વતિવિસ્તરત્વેન સમ્પ્રતિ વર્તમાનાલ્પાયુર્મેધસાં પુરુષાણાં ન સમ્યગર્થાધિગમઃ તદનધિગમાચ્ચ તદ્વિહિતાર્થાનામનનુષ્ઠાને તથૈવોપપ્લવો રુજામિતિ મન્વાનઃ પરમકારુણિકો ઽત્રભવાન્ અગ્નિવેશોઽલ્પાયુર્મેધસામપિ સુરોપલમ્ભાર્થં નાતિસંક્ષેપવિસ્તરં કાયચિકિત્સાપ્રધાનમ્ આયુર્વેદતન્ત્રં પ્રણેતુમ્ આરબ્ધવાન્ ॥ 7
તસ્મિંશ્ચ શ્લોકનિદાનવિમાનશારીરેન્દ્રિયચિકિત્સિતકલ્પસિદ્ધિસ્થાનાત્મકે ઽભિધાતવ્યે નિખિલતન્ત્રપ્રધાનાર્થાભિધાય ॥ 8
ક્તા ઇત્યાદિવાક્યાભિધાયકેન દર્શિતં મન્તવ્યમ્ ॥ 9
નનુ પ્રયોજનાભિધાનં શાસ્ત્રપ્રવૃત્ત્યર્થમિતિ યદુક્તં તન્ન યુક્તં યતો ન પ્રયોજનાભિધાનમાત્રેણ પ્રયોજનવત્તાવધારણં વિપ્રલમ્ભકસંસારમોચનપ્રતિપાદકાદિશાસ્ત્રેષુ પ્રયોજનાભિધાનેઽપિ નિષ્પ્રયોજનત્વદર્શનાત્ ॥ 10
અથ મન્યસે આપ્તપ્રયોજનાભિધાનમેતદતોઽત્ર યથાર્થત્વં નનુ ભો કથમયં પ્રયોજનાભિધાયી આપ્તઃ તદભિહિતશાસ્ત્રસ્ય યથાર્થત્વાદિતિ ચેત્ હન્ત ન યાવચ્છાસ્ત્રસ્ય પ્રયોજનવત્તાવધારણં ન તાવચ્છાસ્ત્રપ્રવૃત્તિઃ ન યાવચ્છાસ્ત્રપ્રવૃત્તિર્ ન તાવચ્છાસ્ત્રસ્ય યથાર્થત્વાવધારણં ન યાવચ્છાસ્ત્રસ્ય યથાર્થત્વાવધારણં ન તાવચ્છાસ્ત્રસ્ય કર્તુરાપ્તત્વમવધાર્યતે આપ્તત્વાનવધૃતૌ ચ કુતસ્ તદભિહિતપ્રયોજનવત્તાવધારણમ્ ઇતિ ચક્રકમાપદ્યતે અથ મન્યસે મા ભવતુ પ્રયોજનવત્તાવધારણમ્ અર્થરૂપપ્રયોજનવત્તાસંદેહ એવ પ્રવર્તકો ભવિષ્યતિ કૃષ્યાદાવ્ અપિ હિ પ્રવૃત્તિર્ અર્થસંદેહાદેવ ન હિ તત્ર કૃષીવલાનાં ફલલાભાવધારણં વિદ્યતે અન્તરાવગ્રહાદેરપિસંભાવ્યમાનત્વાત્ નન્વેવમસત્યપિ પ્રયોજનાભિધાને સપ્રયોજનનિષ્પ્રયોજનશાસ્ત્રદર્શનાચ્છાસ્ત્રત્વમ્ એવ પ્રયોજનવત્તાસંદેહોપદર્શકમ્ અસ્તુ તથાપ્યલં પ્રયોજનાભિધાનેન ॥ 11
નૈવં નહિ સામાન્યેન પ્રયોજનસંદેહઃ પ્રયોજનવિશેષાર્થિનં તથા પ્રવર્તયતિ યથાભિપ્રેતપ્રયોજનવિશેષવિષયઃ સંદેહઃ અભિપ્રેતવિશેષવિષયશ્ચ સંદેહો ન વિશેષવિષયસ્મરણમન્તરા ભવતિ અતો યે તાવદ્ અનવધૃતાગ્નિવેશપ્રામાણ્યાસ્ તેષાં ધાતુસામ્યસાધનમિદં શાસ્ત્રં ન વેત્યેવમ્ આકારવિશેષસંદેહોત્પાદનાર્થં પ્રયોજનવિશેષાભિધાનં યે પુનઃ પરમર્ષેરગ્નિવેશસ્યાદ્યત એવાવધૃતપ્રામાણ્યાસ્તેષાં તદભિહિતપ્રયોજનવત્તાવધારણેનૈવ પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ યુક્તં પ્રયોજનાભિધાનમ્ ॥ 12
પ્રયોજનાભિધાયિવાક્યે તુ સ્વલ્પપ્રયત્નબોધ્યે પ્રયોજનસામાન્યસંદેહાદેવ પ્રવૃત્તિરુપપન્ના ન પુનરનેકસંવત્સરક્લેશબોધ્યે શાસ્ત્રે ॥ 13
તદેવં યદુચ્યતે પ્રયોજનાભિધાયિવાક્યપ્રવૃત્તાવ્ અપિ પ્રયોજનમભિધાતવ્યં તથા ચાનવસ્થા ઇતિ તન્નિરસ્તં ભવતિ ॥ 14
અથેત્યાદિ સૂત્રે ઽથશબ્દો બ્રહ્માદિપ્રણીતતન્ત્રેષ્વ્ અલ્પાયુર્મેધસામર્થાનવધારણસ્ય તથાભીષ્ટદેવતાનમસ્કારશાસ્ત્રકરણાર્થગુર્વાજ્ઞાલાભયોર્ આનન્તર્યે પ્રયુક્તોઽપિ શાસ્ત્રાદૌ સ્વરૂપેણ મઙ્ગલં ભવત્યુદકાહરણપ્રવૃત્તોદકુમ્ભદર્શનમ્ ઇવ પ્રસ્થિતાનામ્ ॥ 15
ગ્રન્થાદૌ મઙ્ગલસેવાનિરસ્તાન્તરાયાણાં ગ્રન્થકર્તૃશ્રોત્ઃણામ્ અવિઘ્નેનેષ્ટલાભો ભવતીતિ યુક્તં મઙ્ગલોપાદાનમ્ ॥ 16
અથશબ્દસ્ય મઙ્ગલત્વે સ્મૃતિર્ ઓંકારશ્ ચાથશબ્દશ્ચ દ્વાવ્ એતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા ॥ 17
કણ્ઠં ભિત્ત્વા વિનિર્યાતૌ તેન માઙ્ગલિકાવ્ ઉભૌ ઇતિ ॥ 18
શાસ્ત્રાન્તરે ચાદૌ મઙ્ગલત્વેન દૃષ્ટોઽયમથશબ્દઃ ॥ 19
યથા અથ શબ્દાનુશાસનમ્ અથાતો ધર્મં વ્યાખ્યાસ્યામઃ વૈ ઇત્યાદૌ ॥ 20
અભીષ્ટદેવતાનમસ્કારસ્તુ ગ્રન્થાદૌ શિષ્ટાચારપ્રાપ્તઃ પરમશિષ્ટેનાગ્નિવેશેન કૃત એવ અન્યથા શિષ્ટાચારલઙ્ઘનેન શિષ્ટત્વમેવ ન સ્યાદ્ વ્યાખ્યાનાન્તરાયભયશ્ચ તથા ગ્રન્થાવિનિવેશિતસ્યાપિ નમસ્કારસ્ય પ્રત્યવાયાપહત્વાચ્ચ ન ગ્રન્થનિવેશનમ્ ॥ 21
યથા ચ ગુર્વાજ્ઞાલાભાનન્તરમ્ એતત્ તન્ત્રકરણં તથા અથ મૈત્રીપરઃ પુણ્યમ્ ઇત્યાદૌ સ્ફુટમેવ ॥ 22
ગ્રન્થકરણે ચ ગુર્વનુમતિપ્રતિપાદનેન ગ્રન્થસ્યોપાદેયતા પ્રદર્શિતા ભવતિ ॥ 23
યત્ પુનઃ શિષ્યપ્રશ્નાનન્તર્યાર્થત્વમ્ અથશબ્દસ્ય વર્ણ્યતે તન્ન માં ધિનોતિ નહિ શિષ્યાન્ પુરો વ્યવસ્થાપ્ય શાસ્ત્રં ક્રિયતે શ્રોતૃબુદ્ધિસ્થીકારે તુ શાસ્ત્રકરણં યુક્તં ન ચ બુદ્ધિસ્થીકૃતાઃ પ્રષ્ટારો ભવન્તિ ॥ 24
અતઃશબ્દો ઽધિકારપ્રાગવધ્યુપદર્શકઃ અત ઊર્ધ્વં યદ્ ઉપદેક્ષ્યામો દીર્ઘંજીવિતીયં તદિતિ યદિ વા હેતૌ યેન બ્રહ્માદિપ્રણીતાયુર્વેદતન્ત્રાણામ્ ઉક્તેન ન્યાયેનોત્સમ્બન્ધત્વમ્ ઇવ અતો હેતોર્ દીર્ઘંજીવિતીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ યોજનીયમ્ ॥ 25
દીર્ઘંજીવિતીયમ્ ઇત્યત્ર દીર્ઘંજીવિતશબ્દો ઽસ્મિન્ન્ અસ્તીતિ મત્વર્થે અધ્યાયાનુવાકયોર્ લુક્ ચ ઇતિ છપ્રત્યયઃ ॥ 26
યદિ વા દીર્ઘંજીવિતશબ્દમ્ અધિકૃત્ય કૃતો ગ્રન્થો ઽધ્યાયરૂપસ્તન્ત્રરૂપો વા ઇત્યસ્યાં વિવક્ષાયામ્ અધિકૃત્ય કૃતે ગ્રન્થે ઇત્યધિકારાત્ શિશુક્રન્દયમસભ ઇત્યાદિના છઃ ॥ 27
એવમન્યત્રાપ્યેવંજાતીયે મન્તવ્યમ્ ॥ 28
અત્ર ચ સત્યપિ શબ્દાન્તરે દીર્ઘંજીવિતશબ્દેનૈવ સંજ્ઞા કૃતા દીર્ઘંજીવિતશબ્દસ્યૈવ પ્રવચનાદૌ નિવેશાત્ પ્રશસ્તત્વાચ્ચ ॥ 29
દીર્ઘંજીવિતશબ્દો ઽસ્મિન્ન્ અસ્તિ ઇતિ દીર્ઘંજીવિતશબ્દમ્ અધિકૃત્ય કૃતો વા ઇત્યનયા વ્યુત્પત્ત્યા દીર્ઘંજીવિતીયશબ્દસ્ તન્ત્રે ઽધ્યાયે ચ પ્રવર્તનીયઃ ॥ 30
તેન દીર્ઘંજીવિતીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇત્યનેન તન્ત્રં પ્રતિ વ્યાખ્યાનપ્રતિજ્ઞા લબ્ધા ભવતિ પુનર્ દીર્ઘંજીવિતીયમ્ ઇતિ પદમ્ આવર્ત્યાધ્યાયપદસમભિવ્યાહૃતમ્ અધ્યાયવ્યાખ્યાનપ્રતિજ્ઞાં લમ્ભયતિ ॥ 31

દૃષ્ટં ચાવૃત્ય પદસ્ય યોજનં યથા અપામાર્ગતણ્ડુલીયે ગૌરવે શિરસઃ શૂલે પીનસે ઇત્યાદૌ શિરસ ઇતિ પદં ગૌરવે ઇત્યનેન યુજ્યતે આવૃત્ય શૂલે ઇત્યનેન ચ ॥ 32
અતશ્ચ યદુચ્યતે અકૃતતન્ત્રપ્રતિજ્ઞસ્યાધ્યાયપ્રતિજ્ઞા ઊનકાયમાનેતિ તન્નિરસ્તં ભવતિ ॥ 33
યદિ વા અધ્યાયપ્રતિજ્ઞૈવાસ્તુ તયૈવ તન્ત્રપ્રતિજ્ઞાપ્યર્થલબ્ધૈવ ન હ્ય્ અધ્યાયસ્ તન્ત્રવ્યતિરિક્તઃ તેનાવયવવ્યાખ્યાને તન્ત્રસ્યાપ્યવયવિનો વ્યાખ્યા ભવત્યેવ યથા અઙ્ગુલીગ્રહણેન દેવદત્તોઽપિ ગૃહીતો ભવતિ ॥ 34
અવયવાન્તરવ્યાખ્યાનપ્રતિજ્ઞા તુ ન લભ્યતે તાં તુ પ્રત્યધ્યાયમેવ કરિષ્યતિ ॥ 35
અધ્યાયમિતિ અધિપૂર્વાદિઙઃ ઇઙશ્ચ ઇતિ કર્મણિ ઘઞા સાધ્યમ્ ॥ 36
તેન અધીયતે ઇત્યધ્યાયઃ ॥ 37
ન ચાનયા વ્યુત્પત્ત્યા પ્રકરણચતુષ્કસ્થાનાદિષ્વતિપ્રસઙ્ગઃ યતો યોગરૂઢેયમ્ અધ્યાયસંજ્ઞાધ્યાયસ્ય પ્રકરણસમૂહવિશેષ એવ દીર્ઘંજીવિતીયાદિલક્ષણે પઙ્કજશબ્દવદ્વર્તતે ન યોગમાત્રેણ વર્તતે ॥ 38
વક્ષ્યતિ હિ અધિકૃત્યેયમધ્યાયનામસંજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ઇતિ નામસંજ્ઞા યોગરૂઢસંજ્ઞેત્યર્થઃ ॥ 39
યદિ વા કરણાધિકરણયોર્ અર્થયોઃ ॥ 40
અધ્યાયન્યાયોદ્યાવસંહારાશ્ ચ ઇતિસૂત્રેણ નિપાતનાદ્ અધ્યાયપદસિદ્ધિઃ ॥ 41
અધીયતેઽસ્મિન્નનેન વાર્થવિશેષ ઇત્યધ્યાયઃ ॥ 42
અતિપ્રસક્તિનિષેધસ્ તૂક્તન્યાયઃ ॥ 43
વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ વ્યાઙ્પૂર્વાત્ ખ્યાતેઌર્ટા સાધ્યમ્ ॥ 44
ચક્ષિઙો હિ પ્રયોગેઽનિચ્છતો ઽપિ વ્યાખ્યાતુઃ ક્રિયાફલસમ્બન્ધસ્ય દુર્નિવારત્વેન સ્વરિતઞિત ઇત્યાદિનાત્મનેપદં સ્યાદિતિ ॥ 45
વિ ઇતિ વિશેષે વિશેષાશ્ચ વ્યાસસમાસાદયઃ ॥ 46
આઙયં ક્રિયાયોગે યે તુ મર્યાદાયામ્ અભિવિધૌ વા આઙ્પ્રયોગં મન્યન્તે તેષામ્ અભિપ્રાયં ન વિદ્મઃ ॥ 47
યતો મર્યાદાયામભિવિધૌ ચાઙઃ પ્રાતિપદિકેન યોગઃ સ્યાત્ યથા આસમુદ્રક્ષિતીશાનામ્ આપાટલીપુત્રાદ્ વૃષ્ટો દેવ ઇત્યાદૌ ઇહાપિ ચ તથા ॥ 48
ક્રિયાયોગવિરહે ઉપસર્ગાઃ ક્રિયાયોગે ઇતિ નિયમાદ્ આઙ ઉપસર્ગત્વં ન સ્યાત્ તતશ્ચાનુપસર્ગેણાઙા વ્યવધાનાદ્ વેર્ ઉપસર્ગસ્ય પ્રયોગો ન સ્યાત્ ॥ 49
યેનાવ્યવહિતઃ સજાતીયવ્યવહિતો વા ધાતોર્ ઉપસર્ગો ભવતિ ॥ 50
વ્યાઙોર્ ઉભયોર્ અપ્યનુપસર્ગત્વે તત્સમ્બન્ધોચિતભૂરિપ્રાતિપદિકકલ્પનાગૌરવપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ તસ્માત્ ક્રિયાયોગિત્વમ્ એવાઙો ન્યાય્યમ્ ॥ 51
અથ અતઃ દીર્ઘં જીવિતીયમ્ અધ્યાયં વિ આ ખ્યાસ્યામ ઇત્યષ્ટપદત્વમ્ ॥ 52]
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_1,1.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}
નનુ કથમગ્નિવેશઃ સકલપદાર્થાશેષવિશેષજ્ઞાનવ્યાખ્યેયમ્ આયુર્વેદં વ્યાખ્યાસ્યતિ યતો ન તાવદ્ ભેષજાદીનામ્ અશેષવિશેષપ્રત્યક્ષજ્ઞેયઃ સર્વપદાર્થાનાં વિશેષાણાં પ્રત્યક્ષાવિષયત્વાત્ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તુ સર્વપદાર્થાવધારણં દુષ્કરમેવ યત એકમ્ એવ મધુ સ્વરૂપેણ જીવયતિ મારયતિ ચોષ્ણં સમઘૃતં ચ કફપ્રકૃતેર્હિતમહિતં વાતપ્રકૃતેઃ અનૂપે સાત્મ્યમસાત્મ્યં મરૌ શીતે સેવ્યમસેવ્યં ગ્રીષ્મે હિતમ્ અવૃદ્ધે વૃદ્ધે ચાહિતમ્ અલ્પં ગુણકરમ્ આબાધકરમ્ અત્યુપયુક્તમ્ આમતાં ગતમ્ ઉદરે ઉપક્રમવિરોધિત્વાદ્ અતિવિભ્રમકરં કાકમાચીયુક્તં પક્વનિકુચેન ચ સહોપયુક્તં મરણાય અથવા બલવર્ણવીર્યતેજૌપઘાતાય ભવતિ ઇત્યેવમાદિ તત્તદ્ યુક્તં તત્તચ્છતશઃ કરોતિ અત એવૈકસ્યૈવ મધુનો રૂપં યદાનેન પ્રકારેણ દુરધિગમં તદાત્ર કૈવ કથા નિખિલપદાર્થાશેષવિશેષજ્ઞાનસ્ય અજાનંશ્ચ વ્યાચક્ષાણઃ કથમુપાદેયવચન ઇતિ કૃત્વા ગુરોર્ આપ્તાત્ પ્રતિપન્નં પ્રતિપાદયિષ્યામ ઇતિ દર્શયન્ તામિમાં શઙ્કાં નિરાચિકીર્ષુર્ ગુરૂક્તાનુવાદરૂપતાં સ્વગ્રન્થસ્ય દર્શયન્નાહ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેય ઇતિ ॥ 1
અત્ર ઇતિશબ્દો વક્ષ્યમાણાર્થપરામર્શકઃ હશબ્દોઽવધારણે યથા ન હ વૈ સશરીરસ્ય પ્રિયાપ્રિયયોરપહતિરસ્તીતિ અત્ર ન હેતિ નૈવેત્યર્થઃ ॥ 2
અત્ર સ્માહ ઇતિ સ્મશબ્દપ્રયોગેન ભૂતમાત્ર એવ લિડર્થે લટ્ સ્મે ઇતિ લટ્ ન ભૂતાનદ્યતનપરોક્ષે આત્રેયોપદેશસ્યાગ્નિવેશં પ્રત્યપરોક્ષત્વાત્ ॥ 3
યથા ચ ભૂતમાત્રે લિડ્ ભવતિ તથાચ દર્શયિષ્યામઃ ॥ 4
ભગં પૂજિતં જ્ઞાનં તદ્વાન્ યથોક્તમ્ ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનામ્ આગતિં ગતિમ્ ॥ 5
વેત્તિ વિદ્યામવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાનિતિ યદિ વા ભગશબ્દઃ સમસ્તૈશ્વર્યમાહાત્મ્યાદિવચનઃ યથોક્તમ્ ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્યસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ॥ 6
જ્ઞાનવૈરાગ્યયોશ્ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીઙ્ગનાઃ ઇતિ ॥ 7
અત્રેરપત્યમાત્રેયઃ અનેન વિશુદ્ધવંશત્વં દર્શિતં ભવતિ ॥ 8
અત્રાન્યે વર્ણયન્તિ ચતુર્વિધં સૂત્રં ભવતિ ગુરુસૂત્રં શિષ્યસૂત્રં પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રમ્ એકીયસૂત્રં ચેતિ ॥ 9
તત્ર ગુરુસૂત્રં યથા નૈતદ્ બુદ્ધિમતા દ્રષ્ટવ્યમ્ અગ્નિવેશ ઇત્યાદિ પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રં યથા તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ ઇત્યાદિ શિષ્યસૂત્રં યથા નૈતાનિ ભગવન્ પઞ્ચકષાયશતાનિ પૂર્યન્તે ઇત્યાદિ એકીયસૂત્રં યથા કુમારસ્ય શિરઃ પૂર્વમભિનિર્વર્તત ઇતિ કુમારશિરા ભરદ્વાજઃ ઇત્યાદિ ॥ 10
તેનાદ્યં વ્યાખ્યાનપ્રતિજ્ઞાસૂત્રં ગુરોરેવ શિષ્યસ્યાગ્નિવેશસ્ય વ્યાખ્યાને ઽનધિકારત્વાત્ ॥ 11
દ્વિતીયં ચ સૂત્રં પ્રતિસંસ્કર્તુઃ ।
ઇતિશબ્દેન ચ પ્રકારવાચિના દીર્ઘંજીવિતીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ પરામૃશ્યતે તેનાહ સ્મેતિ ભૂતાનદ્યતનપરોક્ષ એવ ભવતિ પ્રતિસંસ્કર્તારં પ્રત્યાત્રેયોપદેશસ્ય પરોક્ષત્વાત્ ॥ 12
અનેન ચ ન્યાયેન તમુવાચ ભગવાનાત્રેય ઇત્યાદાવ્ અપિ લિડ્વિધિર્ ઉપપન્નો ભવતિ ॥ 13
સુશ્રુતે ચ યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ઇતિ પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રમિતિ કૃત્વા ટીકાકૃતા લિડ્વિધિર્ ઉપપાદિતઃ ઇતિ ॥ 14
અત્ર બ્રૂમઃ યત્તાવદુક્તં શિષ્યસ્યાગ્નિવેશસ્ય વ્યાખ્યાનાનધિકારાદિદં ગુરોઃ સૂત્રં તન્ન નહિ જાત્યા ગુરુત્વમ્ અસ્તિ યતઃ સ એવાત્રેયઃ સ્વગુરુમ્ અપેક્ષ્ય શિષ્યઃ અગ્નિવેશાદીન્ અપેક્ષ્ય ગુરુઃ એવમગ્નિવેશો ઽપિ ગ્રન્થકરણકાલે સ્વબુદ્ધિસ્થીકૃતાઞ્શિષ્યાન્ પ્રતિ ગુરુરિતિ ન કશ્ચિદ્ દોષઃ ॥ 15
યત્પુનર્દ્વિતીયસ્ય પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રતયા ભૂતાનદ્યતનપરોક્ષે લિડ્વિધિર્ ઉપપાદ્યતે તત્ર વિચાર્યં કિમ્ ઇદં દ્વિતીયં સૂત્રં પૂર્વવાક્યૈકતાપન્નં ન વા યદ્યેકવાક્યતાપન્નં તદા સુશ્રુતે તથા વ્યાખ્યાસ્યામો યથોવાચ ધન્વન્તરિર્ ઇતિ યોજનીયં તથાચ તથા વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ ક્રિયૈકવાક્યતાપન્નમ્ ઉવાચેતિપદં ન ભિન્નકર્તૃકં ભવિતુમ્ અર્હતિ તથા ચ કુતો લિડ્વિધિઃ અથ નૈકતાપન્નં તદા ગૌર્ અશ્વઃ પુરુષો હસ્તીતિવન્નાર્થસંગતિઃ ॥ 16

કિંચ જતૂકર્ણાદૌ પ્રતિસંસ્કર્તૃશ્રુતિગન્ધો ઽપિ નાસ્તિ તત્ કથં નાનાશ્રુતપરિપૂર્ણકણ્ઠઃ શિષ્યો જતૂકર્ણઃ પ્રાઞ્જલિર્ અધિગમ્યોવાચ ઇત્યાદૌ લિડ્વિધિઃ ॥ 17
અનેન ન્યાયેન ચરકે ઽપિ પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રપક્ષે લિડ્વિધિર્નાસ્તિ તસ્માચ્ચરકે ઽગ્નિવેશઃ સુશ્રુતે સુશ્રુત એવ સૂત્રાણાં પ્રણેતા ક્વચિત્ કિંચિદર્થં સ્તોતું નિન્દિતું વાખ્યાયિકારૂપં પુરાકલ્પં દર્શયન્ કિમપિ સૂત્રં ગુરૂક્તાનુવાદરૂપતયા કિમપ્યેકીયમતાનુવાદરૂપતયા લિખતિ પ્રતિસંસ્કર્તા ત્વ્ અયં ગ્રન્થં પૂરયતિ તદાદ્યગ્રન્થકર્તૃતયૈવ ॥ 18
લિડ્વિધિસ્તુ ભૂતાનદ્યતનમાત્ર એવ છન્દોવિહિતો ભાષાયામપિ વર્ણનીયઃ અન્યથા ઉવાચેતિ પદં જતૂકર્ણાદૌ ન સ્યાત્ તથા ચ હરિવંશે ધન્યોપાખ્યાને મામુવાચ ઇતિ તથા અહમુવાચ ઇતિ ચ ન સ્યાત્ યથા સ મામુવાચામ્બુચરઃ કૂર્મો માનુષવત્ સ્વયમ્ ॥ 19
કિમાશ્ચર્યં મયિ મુને ધન્યશ્ચાહં કથં વિભો ઇતિ તથા સ્વ્યમ્ભુવચનાત્ સો ઽહં વેદાન્ વૈ સમુપસ્થિતઃ ॥ 20
ઉવાચ ચૈનાંશ્ચતુરઃ ઇતિ ॥ 21
યદપિ ઇતિ હ સ્માહ ઇત્યત્ર ઇતિશબ્દેન પૂર્વસૂત્રં પરામૃશ્યતે તન્ન યેન દીર્ઘંજીવિતીયાદિસૂત્રમાત્રસ્ય તદર્થસ્ય વા ગુરૂક્તત્વપ્રતિપાદને સતિ નૈવોત્તરત્રાભિધેયાભિધાનેન નિખિલતન્ત્રસ્ય ગુરૂક્તાનુવાદરૂપતયા કરણં શ્રોતૃશ્રદ્ધાકરણં પ્રતિપાદિતં ભવતિ ॥ 22
ભવતિ તુ ભાવયિતું યથા પુરા વ્યાખ્યાતં તસ્માત્તદેવ ન્યાય્યમિતિ ॥ 23
અગ્નિવેશસ્ય વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ બહુવચનમ્ એકસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અસ્મદઃ પ્રયોગાદ્બહુવચનપ્રયોગસ્ય સાધુત્વાત્ સાધુ હિ વદન્તિ વક્તારો વયં કરિષ્યામઃ ઇતિ ॥ 24
ભગવાનાત્રેય ઇત્યત્ર ત્વ્ એકવચનનિર્દેશઃ કૃતઃ ભગવાનિત્યનેનૈવાત્રેયસ્ય ગુરોર્ગૌરવસ્ય દર્શિતત્વાત્ ॥ 25]
દીર્ઘં જીવિતમન્વિચ્છન્ભરદ્વાજ ઉપાગમત્ ।
ઇન્દ્રમુગ્રતપા બુદ્ધ્વા શરણ્યમમરેશ્વરમ્ ॥ ચર્_1,1.3
બ્રહ્મણા હિ યથાપ્રોક્તમ્ આયુર્વેદં પ્રજાપતિઃ ।
જગ્રાહ નિખિલેનાદાવ્ અશ્વિનૌ તુ પુનસ્ તતઃ ॥ ચર્_1,1.4
અશ્વિભ્યાં ભગવાઞ્છક્રઃ પ્રતિપેદે હ કેવલમ્ ।
ઋષિપ્રોક્તો ભરદ્વાજસ્ તસ્માચ્છક્રમ્ ઉપાગમત્ ॥ ચર્_1,1.5
વિઘ્નભૂતા યદા રોગાઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ શરીરિણામ્ ।
તપોપવાસાધ્યયનબ્રહ્મચર્યવ્રતાયુષામ્ ॥ ચર્_1,1.6
તદા ભૂતેષ્વનુક્રોશં પુરસ્કૃત્ય મહર્ષયઃ ।
સમેતાઃ પુણ્યકર્માણઃ પાર્શ્વે હિમવતઃ શુભે ॥ ચર્_1,1.7
અઙ્ગિરા જમદગ્નિશ્ચ વસિષ્ઠઃ કશ્યપો ભૃગુઃ ।
આત્રેયો ગૌતમઃ સાંખ્યઃ પુલસ્ત્યો નારદોઽસિતઃ ॥ ચર્_1,1.8
અગસ્ત્યો વામદેવશ્ચ માર્કણ્ડેયાશ્વલાયનૌ ।
પારિક્ષિર્ભિક્ષુર્ આત્રેયો ભરદ્વાજઃ કપિઞ્જલઃ ॥ ચર્_1,1.9
વિશ્વામિત્રાશ્મરથ્યૌ ચ ભાર્ગવશ્ચ્યવનોઽભિજિત્ ।
ગાર્ગ્યઃ શાણ્ડિલ્યકૌણ્ડિન્યૌ વાર્ક્ષિર્ દેવલગાલવૌ ॥ ચર્_1,1.10
સાંકૃત્યો બૈજવાપિશ્ચ કુશિકો બાદરાયણઃ ।
બડિશઃ શરલોમા ચ કાપ્યકાત્યાયનાવ્ ઉભૌ ॥ ચર્_1,1.11
કાઙ્કાયનઃ કૈકશેયો ધૌમ્યો મારીચકાશ્યપૌ ।
શર્કરાક્ષો હિરણ્યાક્ષો લોકાક્ષઃ પૈઙ્ગિરેવ ચ ॥ ચર્_1,1.12
શૌનકઃ શાકુનેયશ્ચ મૈત્રેયો મૈમતાયનિઃ ।
વૈખાનસા વાલખિલ્યાસ્તથા ચાન્યે મહર્ષયઃ ॥ ચર્_1,1.13
બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય નિધયો દમસ્ય નિયમસ્ય ચ ।
તપસસ્તેજસા દીપ્તા હૂયમાના ઇવાગ્નયઃ ॥ ચર્_1,1.14
સુખોપવિષ્ટાસ્તે તત્ર પુણ્યાં ચક્રુઃ કથામિમામ્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કે તે મહર્ષય ઇત્યાહાઙ્ગિરા ઇત્યાદિ ॥ 1
બહ્વૃષીણામ્ અત્ર કીર્તનં ગ્રન્થાદૌ પાપક્ષયહેતુત્વેન તથાયુર્વેદસ્યૈવંવિધમહાપુરુષસેવિતત્વેન સેવ્યત્વોપદર્શનાર્થં ચેતિ ॥ 2
એષુ ચ મધ્યે કેચિદ્ યાયાવરાઃ કેચિચ્છાલીનાઃ કેચિદયોનિજાઃ એવંપ્રકારાશ્ચ સર્વે મીલિતા બોદ્ધવ્યાઃ ॥ 3
ભિક્ષુરિત્યાત્રેયવિશેષણં વક્ષ્યતિ હિ તન્નેતિ ભિક્ષુર્ આત્રેયઃ ઇતિ ॥ 4
વૈખાનસા ઇતિ કર્મવિશેષપ્રયુક્તા સંજ્ઞા ॥ 5

વાલખિલ્યાસ્તુ સ્વલ્પપ્રમાણાઃ કેચિદ્ ઋષયઃ ॥ 6
નિધય ઇવ નિધયો ઽક્ષયસ્થાનત્વેન ॥ 7
દમો દાન્તત્વમ્ ॥ 8
ઇમામિતિ અગ્રે વક્ષ્યમાણામ્ ॥ 9]
ધર્માર્થકામમોક્ષાણામારોગ્યં મૂલમ્ ઉત્તમમ્ ॥ ચર્_1,1.15
રોગાસ્તસ્યાપહર્તારઃ શ્રેયસો જીવિતસ્ય ચ ।
પ્રાદુર્ભૂતો મનુષ્યાણામન્તરાયો મહાન્ અયમ્ ॥ ચર્_1,1.16
કઃ સ્યાત્તેષાં શમોપાય ઇત્યુક્ત્વા ધ્યાનમાસ્થિતાઃ ।
અથ તે શરણં શક્રં દદૃશુર્ધ્યાનચક્ષુષા ॥ ચર્_1,1.17
સ વક્ષ્યતિ શમોપાયં યથાવદ્ અમરપ્રભુઃ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ધારણાદ્ધર્મઃ સ ચાત્મસમવેતઃ કાર્યદર્શનાનુમેયઃ અર્થઃ સુવર્ણાદિઃ કામ્યત ઇત કામો વનિતાપરિષ્વઙ્ગાદિઃ મોક્ષઃ સંસારવિમોક્ષઃ ॥ 1
આરોગ્યં રોગાભાવાદ્ ધાતુસામ્યમ્ ॥ 2
મૂલં કારણમ્ ॥ 3
ઉત્તમમિતિ પ્રધાનં તેનારોગ્યં ચતુર્વર્ગે પ્રધાનં કારણં રોગગૃહીતસ્ય ક્વચિદપિ પુરુષાર્થે ઽસમર્થત્વાદ્ ઇત્યુક્તમ્ ॥ 4
તસ્યાપહર્તાર ઇતિ આરોગ્યસ્યાપહર્તારઃ ઇદમ્ એવ ચ રોગાણામ્ આરોગ્યાપહરણં યદ્ અનર્થલાભઃ ન પુનર્ ઉત્પન્નો રોગઃ પશ્ચાદ્ આરોગ્યમ્ અપહરતિ ભાવાભાવયોઃ પરસ્પરાભાવાત્મકત્વાત્ ॥ 5
શ્રેયસો જીવિતસ્ય ચેતિ શ્રેયોવજ્જીવિતં હિતત્વેન સુખત્વેન ચાર્થે દશમહામૂલીયે વક્ષ્યમાણં તસ્ય જીવિતસ્યાપહર્તાર ઇતિ યોજનીયમ્ અશ્રેયોજીવિતમહિતત્વેન દુઃખહેતુતયા ચાનુપાદેયમ્ ઇતિ કૃત્વા તદપહરણમિહ નોક્તમ્ ॥ 6
અત્ર સુખિતજીવિતોપઘાતો ધર્માદ્યુપઘાતેનૈવ લબ્ધઃ તેન વયં પશ્યામઃ શ્રેયઃશબ્દેન સામાન્યે નાભ્યુદયવાચિના ધર્માદયો ઽભિધીયન્તે જીવિતશબ્દેન ચ જીવિતમાત્રં યતો જીવિતં સ્વરૂપેણૈવ સર્વપ્રાણિનાં નિરુપાધ્યુપાદેયં વચનં હિ આચકમે ચ બ્રહ્મણ ઇયમાત્મા આશીઃ આયુષ્માન્ ભૂયાસમ્ ઇતિ ॥ 7
યત્ત્વત્યન્તદુઃખગૃહીતસ્ય જીવિતં જિહાસિતં તત્ર દુઃખસ્યાત્યન્તજિહાસિતસ્યાન્યથા હાતુમ્ અશક્યત્વાત્ પ્રિયમપિ જીવિતં ત્યક્તુમ્ ઇચ્છતિ ન સ્વરૂપેણ ॥ 8
અન્તરાય ઇતિ ધર્માદિસાધને બોદ્ધવ્યઃ ॥ 9
અયમિતિ રોગપ્રાદુર્ભાવરૂપઃ ॥ 10
તેષામિતિ રોગાણામ્ ॥ 11
શરણમિતિ રક્ષિતારમ્ ॥ 12
શક્તત્વાચ્છક્ર ઉચ્યતે ॥ 13
ધ્યાનં સમાધિવિશેષઃ તદુપલબ્ધિસાધનત્વાચ્ચક્ષુર્ ઇવ ધ્યાનચક્ષુઃ તેન સ વક્ષ્યતિ શમોપાયં યથાવદ્ અમરપ્રભુઃ ઇતિ ધ્યાનચક્ષુષા દદૃશુરિતિ યોજના ॥ 14]
કઃ સહસ્રાક્ષભવનં ગચ્છેત્ પ્રષ્ટું શચીપતિમ્ ॥ ચર્_1,1.18
અહમર્થે નિયુજ્યેયમ્ અત્રેતિ પ્રથમં વચઃ ।
ભરદ્વાજોઽબ્રવીત્તસ્માદૃષિભિઃ સ નિયોજિતઃ ॥ ચર્_1,1.19
સ શક્રભવનં ગત્વા સુરર્ષિગણમધ્યગમ્ ।
દદર્શ બલહન્તારં દીપ્યમાનમિવાનલમ્ ॥ ચર્_1,1.20
સો ઽભિગમ્ય જયાશીર્ભિરભિનન્દ્ય સુરેશ્વરમ્ ।
પ્રોવાચ વિનયાદ્ધીમાન્ ઋષીણાં વાક્યમ્ ઉત્તમમ્ ॥ ચર્_1,1.21
વ્યાધયો હિ સમુત્પન્નાઃ સર્વપ્રાણિભયંકરાઃ ।
તદ્બ્રૂહિ મે શમોપાયં યથાવદમરપ્રભો ॥ ચર્_1,1.22
તસ્મૈ પ્રોવાચ ભગવાનાયુર્વેદં શતક્રતુઃ ।
પદૈરલ્પૈર્મતિં બુદ્ધ્વા વિપુલાં પરમર્ષયે ॥ ચર્_1,1.23
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અથૈતેષુ મધ્યે ભરદ્વાજઃ કથમ્ ઇન્દ્રમ્ ઉપાગમદ્ ઇત્યાહ ક ઇત્યાદિ ॥ 1
શચીપતિમ્ ઇત્યનેન શચીસમ્ભોગવ્યાસક્તમ્ અપ્યહમ્ ઉપાસિતું ક્ષમ ઇતિ ભરદ્વાજો દર્શયતિ ॥ 2
અર્થે પ્રયોજને ॥ 3

નિયુજ્યેયં વ્યાપારયેયમ્ ॥ 4
અત્રેતિ પ્રકૃતપ્રયોજન એવ અત્રેતિશબ્દો યસ્માદર્થે ॥ 5
યથા સુભિક્ષમ્ ઇત્યાગતઃ યસ્માત્ સુભિક્ષં તસ્માદાગત ઇત્યર્થઃ ॥ 6
નિયોજિત ઇતિ ચૌરાદિકો ણિચ ન હેતૌ ॥ 7
અનેન પ્રકરણેન ભરદ્વાજસ્યાયુર્વેદાગમે વિશેષેણાર્થિત્વાન્ન પ્રેરણમિતિ દર્શિતં ભવતિ ॥ 8
પ્રોવાચેતિ સમ્યગુવાચ ન તુ પ્રશબ્દઃ પ્રપઞ્ચાર્થઃ પદૈરલ્પૈર્ ઇત્યુક્તત્વાત્ ॥ 9
કસ્માત્ પદૈર્ અલ્પૈર્ ઉવાચેત્યાહ મતિં બુદ્ધ્વા વિપુલામ્ ઇતિ યસ્માદ્ વિપુલમતિં ભરદ્વાજં પ્રતિપન્નવાન્ તસ્માત્ પદૈર્ અલ્પૈર્ ઉવાચેતિ ભાવઃ મતિશ્ ચ બહુવિષયત્વેનોપચારાદ્ વિપુલેત્ય્ ઉચ્યતે સા ચ મતિઃ શુશ્રૂષાશ્રવણગ્રહણધારણોહાપોહતત્ત્વાભિનિવેશવતીહ વિપુલા બોદ્ધવ્યા ॥ 10
અત્ર ચેન્દ્રેણ દિવ્યદૃશા ભરદ્વાજાભિપ્રાયમ્ અગ્રત એવ બુદ્ધ્વાયુર્વેદ ઉપદિષ્ટઃ તેન ભરદ્વાજસ્યેન્દ્રપૃચ્છાદીહ ન દર્શિતં કિંવા ભૂતમ્ અપીન્દ્રપૃચ્છાદિ ગ્રન્થવિસ્તરભયાદ્ ઇહ ન લિખિતમ્ ॥ 11]
હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનં સ્વસ્થાતુરપરાયણમ્ ।
ત્રિસૂત્રં શાશ્વતં પુણ્યં બુબુધે યં પિતામહઃ ॥ ચર્_1,1.24
[{આયુર્વેદદીપિકા}
યાદૃશો ઽસાવ્ અલ્પપદૈર્ ઉપદિષ્ટ આયુર્વેદસ્તમાહ હેત્વિત્યાદિ ॥ 1
હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનમિતિ હેત્વાદીનિ જ્ઞાયન્તે ઽનેનેતિ હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનં યાવચ્ ચાયુર્વેદવાચ્યં તાવદ્ધેત્વાદ્યન્તર્ભૂતમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 2
હેતુગ્રહણેન સંનિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટવ્યાધિહેતુગ્રહણં લિઙ્ગગ્રહણેન ચ વ્યાધેર્ આરોગ્યસ્ય ચ કૃત્સ્નં લિઙ્ગમુચ્યતે તેન વ્યાધ્યારોગ્યે ઽપિ લિઙ્ગશબ્દવાચ્યે યતસ્તાભ્યામપિ હિ તલ્લિઙ્ગં લિઙ્ગ્યત એવ વક્ષ્યતિ હિ વિષમારમ્ભમૂલાનાં જ્વર એકો હિ લક્ષણમ્ ॥ 3
વિષમારમ્ભમૂલાદ્યૈર્ જ્વર એકો નિગદ્યતે ઇત્યાદિ ઔષધગ્રહણેન ચ સર્વપથ્યાવરોધઃ ॥ 4
શરીરં ચાત્ર હેતૌ લિઙ્ગે ચાન્તર્ભવતિ ॥ 5
સ્વસ્થાતુરયોઃ પરમુત્કૃષ્ટમયનં માર્ગ ઇતિ સ્વસ્થાતુરપરાયણમ્ ॥ 6
કિમન્યોઽયં હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનરૂપ આયુર્વેદો બ્રહ્મબુદ્ધાદાયુર્વેદાદ્ ઉતાનન્ય ઇત્યાહ ત્રિસૂત્રમ્ ઇત્યાદિ ॥ 7
પિતામહોઽપિ યં ત્રિસૂત્રં બુબુધે તમિન્દ્રઃ પ્રોવાચ ॥ 8
ત્રીણિ હેત્વાદીનિ સૂત્ર્યન્તે યસ્મિન્ યેન વા તન્ત્રિસૂત્રમ્ ॥ 9
તત્ર સૂચનાત્ સૂત્રણાચ્ચાર્થસંતતેઃ સૂત્રમ્ ॥ 10
એતેન તં યથા બ્રહ્મા ત્રિસૂત્રં બુબુધે તથૈવ હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનમ્ ઇન્દ્રઃ પ્રોવાચેત્યવિપ્લુતમાગમં દર્શયતિ ॥ 11
બુબુધ ઇતિ ન કૃતવાન્ ॥ 12
અત એવોક્તં શાશ્વતં નિત્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 13
તચ્ચ નિત્યત્વં સૂત્રસ્થાનાન્તે વ્યુત્પાદનીયમ્ ॥ 14]
સો ઽનન્તપારં ત્રિસ્કન્ધમાયુર્વેદં મહામતિઃ ।
યથાવદચિરાત્ સર્વં બુબુધે તન્મના મુનિઃ ॥ ચર્_1,1.25
તેનાયુર્ અમિતં લેભે ભરદ્વાજઃ સુખાન્વિતમ્ ।
ઋષિભ્યોઽનધિકં તચ્ચ શશંસાનવશેષયન્ ॥ ચર્_1,1.26
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અથોદ્દિષ્ટમ્ આયુર્વેદં કથં ગૃહીતવાન્ ભરદ્વાજ ઇત્યાહ સો ઽનન્તેત્યાદિ ॥ 1
અવિદ્યમાનાવ્ અન્તપારૌ યસ્યાસાવ્ અનન્તપારઃ અત્ર પારશબ્દેન ગોબલીવર્દન્યાયેનાદિર્ ઉચ્યતે પારશબ્દો હ્ય્ ઉભયોર્ અપિ નદીકૂલયોર્ વિવક્ષાવશાદ્ વર્તતે કિંવા અનન્તો મોક્ષઃ પારમ્ ઉત્કૃષ્ટં ફલં યસ્યાયુર્વેદસ્યાસાવ્ અનન્તપારઃ ॥ 2
વક્ષ્યતિ હિ ચિકિત્સા તુ નૈષ્ઠિકી યા વિનોપધામ્ ઇતિ ॥ 3
અત્ર નૈષ્ઠિકી મોક્ષસાધનહેતુઃ ॥ 4
ત્રયો હેત્વાદયઃ સ્કન્ધરૂપા યસ્ય સ ત્રિસ્કન્ધઃ સ્કન્ધશ્ચ સ્થૂલાવયવઃ પ્રવિભાગો વા ॥ 5
તત્રૈવાયુર્વેદગ્રહણે મનો યસ્ય સ તન્મનાઃ ॥ 6
મનનાજ્જ્ઞાનપ્રકર્ષશાલિત્વાન્ મુનિઃ ॥ 7
એતેન યસ્માદયં મહામતિસ્ તન્મનાઃ મુનિશ્ચ તેનાનન્તપારમપ્યાયુર્વેદં હેત્વાદિસ્કન્ધત્રયમાલમ્બનં કૃત્વા યથાવદચિરાદેવ પ્રતિપન્નવાન્ ઇત્યાશયઃ ॥ 8
અચિરાદિતિ અચિરેણ ॥ 9
અત્ર ચ યથા બ્રહ્મા ત્રિસૂત્રં બુબુધે યથા ચેન્દ્રો હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનં પ્રોવાચ તથૈવ ભરદ્વાજોઽપિ ત્રિસ્કન્ધં તં બુબુધે ઇત્યનેનાયુર્વેદસ્યાવિપ્લુતાગમત્વમ્ ઉપદર્શ્યતે તેન ત્રિસૂત્રત્રિસ્કન્ધયોર્ ન પુનરુક્તિઃ ॥ 10

તેનેતિ ઇન્દ્રાદ્ ગૃહીતેનાયુર્વેદેન ॥ 11
અમિતમિતિ અમિતમિવામિતમ્ અતિદીર્ઘત્વાત્ ॥ 12
આયુઃશબ્દશ્ચાયુઃકારણે રસાયનજ્ઞાને બોદ્ધવ્યઃ યેનોત્તરકાલં હિ રસાયનોપયોગાદ્ અયં ભરદ્વાજોઽમિતમાયુરવાપ્સ્યતિ ન ઋષિભ્ય આયુર્વેદકથનાત્ પૂર્વં રસાયનમાચરતિ સ્મ કિંવા સર્વપ્રાણ્યુપકારાર્થાધીતાયુર્વેદજનિતધર્મવશાત્ તત્કાલમ્ એવામિતમાયુર્ લેભે ભરદ્વાજ ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 13
તચ્ચેતિ શ્રુતં યદા તમિતિ પાઠઃ તદા તમ્ આયુર્વેદમ્ ॥ 14
અનવશેષયન્નિતિ કાર્ત્સ્ન્યેનેત્યર્થઃ ॥ 15
આયુર્વેદમ્ અધીત્યાનન્તરમ્ એવાયં તમૃષિભ્યો દત્તવાન્ ॥ 16]
ઋષયશ્ચ ભરદ્વાજાજ્જગૃહુસ્ તં પ્રજાહિતમ્ ।
દીર્ઘમાયુશ્ચિકીર્ષન્તો વેદં વર્ધનમાયુષઃ ॥ ચર્_1,1.27
મહર્ષયસ્તે દદૃશુર્યથાવજ્જ્ઞાનચક્ષુષા ।
સામાન્યં ચ વિશેષં ચ ગુણાન્ દ્રવ્યાણિ કર્મ ચ ॥ ચર્_1,1.28
સમવાયં ચ તજ્જ્ઞાત્વા તન્ત્રોક્તં વિધિમાસ્થિતાઃ ।
લેભિરે પરમં શર્મ જીવિતં ચાપ્યનિત્વરમ્ ॥ ચર્_1,1.29
[{આયુર્વેદદીપિકા}
દીર્ઘમાયુશ્ચિકીર્ષન્ત ઇતિ પ્રાણિનામ્ આત્મનશ્ ચ ॥ 1
જ્ઞાનાર્થં જ્ઞાનરૂપં વા ચક્ષુર્ જ્ઞાનચક્ષુઃ તેન જ્ઞાનચક્ષુષા ॥ 2
ગૃહીતેન તેનાયુર્વેદેન કિં દદૃશુરિત્યાહ સામાન્યં ચેત્યાદિ ॥ 3
એષાં ચોત્તરત્ર લક્ષણં ષણ્ણાં પદાર્થાનાં વિશ્વરૂપાણાં ભવિષ્યતિ તેનૈતત્ તત્રૈવ વ્યાકરણીયમ્ ॥ 4
તદ્ ઇતિ સામાન્યાદિ ॥ 5
તન્ત્રોક્તં વિધિમ્ ઇતિ અપથ્યપરિહારપથ્યોપાદાનરૂપમ્ ॥ 6
શર્મ સુખમ્ ॥ 7
પરમ્ ઇતિ દુઃખાનાક્રાન્તમ્ ॥ 8
અનિત્વરમ્ ઇતિ અગત્વરમ્ ॥ 9]
અથ મૈત્રીપરઃ પુણ્યમાયુર્વેદં પુનર્વસુઃ ।
શિષ્યેભ્યો દત્તવાન્ ષડ્ભ્યઃ સર્વભૂતાનુકમ્પયા ॥ ચર્_1,1.30
અગ્નિવેશશ્ચ ભેલશ્ ચ જતૂકર્ણાઃ પરાશરઃ ।
હારીતઃ ક્ષારપાણિશ્ચ જગૃહુસ્તન્મુનેર્વચઃ ॥ ચર્_1,1.31
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અથેત્યાદિના ભરદ્વાજશિષ્યસ્યાત્રેયસ્ય પુનર્વસ્વપરનામ્નો ઽગ્નિવેશાદિગુરુતાં દર્શયતિ ॥ 1
અત્ર કેચિદ્ભરદ્વાજાત્રેયયોરૈક્યં મન્યન્તે તન્ન ભરદ્વાજસંજ્ઞયા આત્રેયસ્ય ક્વચિદ્ અપિ તન્ત્રપ્રદેશે ઽકીર્તનાત્ હારીતે ચાત્રેયાદિગુરુતયા ભરદ્વાજ ઉક્તઃ શક્રાદ્ અહમ્ અધીતવાન્ ઇત્યાદિના મત્તઃ પુનરસંખ્યેયાસ્ ત્રિસૂત્રં ત્રિપ્રયોજનમ્ ॥ 2
અત્રાત્રેયાદિપર્યન્તા વિદુઃ સપ્ત મહર્ષયઃ ॥ 3
આત્રેયાદ્ધારીત ઋષિર્ ઇત્યન્તેન ॥ 4
વાગ્ભટેન તુ યદુક્તં બ્રહ્મા સ્મૃત્વાયુષો વેદં પ્રજાપતિમ્ અજિગ્રહત્ ॥ 5
સો ઽશ્વિનૌ તૌ સહસ્રાક્ષં સો ઽત્રિપુત્રાદિકાન્ મુનીન્ વા ઇત્યનેનાત્રેયસ્યેન્દ્રશિષ્યત્વં તદાયુર્વેદસમુત્થાનીયરસાયનપાદે આદિશબ્દેન વક્ષ્યમાણેન્દ્રશિષ્યતાયોગાત્ સમર્થનીયમ્ ॥ 6
તત્ર હીન્દ્રેણ પુનર્મહર્ષીણામ્ આયુર્વેદ ઉપદિષ્ટ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ॥ 7
મૈત્રીપરો મૈત્રીપ્રધાનઃ મૈત્રી ચ સર્વપ્રાણિષ્વાત્મનીવ બુદ્ધિઃ ॥ 8]
બુદ્ધેર્ વિશેષસ્ તત્રાસીન્નોપદેશાન્તરં મુનેઃ ।
તન્ત્રસ્ય કર્તા પ્રથમમ્ અગ્નિવેશો યતો ઽભવત્ ॥ ચર્_1,1.32
અથ ભેલાદયશ્ ચક્રુઃ સ્વં સ્વં તન્ત્રં કૃતાનિ ચ ।
શ્રાવયામાસુર્ આત્રેયં સર્ષિસંઘં સુમેધસઃ ॥ ચર્_1,1.33
શ્રુત્વા સૂત્રણમ્ અર્થાનામ્ ઋષયઃ પુણ્યકર્મણામ્ ।

યથાવત્ સૂત્રિતમ્ ઇતિ પ્રહૃષ્ટાસ્ તે ઽનુમેનિરે ॥ ચર્_1,1.34
સર્વ એવાસ્તુવંસ્ તાંશ્ ચ સર્વભૂતહિતૈષિણઃ ।
સાધુ ભૂતેષ્વનુક્રોશ ઇત્યુચ્ચૈર્ અબ્રુવન્ સમમ્ ॥ ચર્_1,1.35
તં પુણ્યં શુશ્રુવુઃ શબ્દં દિવિ દેવર્ષયઃ સ્થિતાઃ ।
સામરાઃ પરમર્ષીણાં શ્રુત્વા મુમુદિરે પરમ્ ॥ ચર્_1,1.36
અહો સાધ્વિતિ નિર્ઘોષો લોકાંસ્ ત્રીન્ અન્વવાદયત્ ।
નભસિ સ્નિગ્ધગમ્ભીરો હર્ષાદ્ભૂતૈર્ ઉદીરિતઃ ॥ ચર્_1,1.37
શિવો વાયુર્ વવૌ સર્વા ભાભિર્ ઉન્મીલિતા દિશઃ ।
નિપેતુઃ સજલાશ્ ચૈવ દિવ્યાઃ કુસુમવૃષ્ટયઃ ॥ ચર્_1,1.38
અથાગ્નિવેશપ્રમુખાન્ વિવિશુર્ જ્ઞાનદેવતાઃ ।
બુદ્ધિઃ સિદ્ધિઃ સ્મૃતિર્ મેધા ધૃતિઃ કીર્તિઃ ક્ષમાદયઃ ॥ ચર્_1,1.39
તાનિ ચાનુમતાન્યેષામ્ તન્ત્રાણિ પરમર્ષિભિઃ ।
ભવાય ભૂતસંઘાનાં પ્રતિષ્ઠાં ભુવિ લેભિરે ॥ ચર્_1,1.40
હિતાહિતં સુખં દુઃખમ્ આયુસ્ તસ્ય હિતાહિતમ્ ।
માનં ચ તચ્ચ યત્રોક્તમ્ આયુર્વેદઃ સ ઉચ્યતે ॥ ચર્_1,1.41
શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગો ધારિ જીવિતમ્ ।
નિત્યગશ્ ચાનુબન્ધશ્ ચ પર્યાયૈર્ આયુર્ ઉચ્યતે ॥ ચર્_1,1.42
તસ્યાયુષઃ પુણ્યતમો વેદો વેદવિદાં મતઃ ।
વક્ષ્યતે યન્ મનુષ્યાણાં લોકયોર્ ઉભયોર્ હિતમ્ ॥ ચર્_1,1.43
ચરકસંહિતા, સૂત્રસ્થાન, 12
અથાતો વાતકલાકલીયમ્ અધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_1,12.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_1,12.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પૂર્વાધ્યાયે રોગાઃ સ્વરૂપમાર્ગબાહ્યકારણભેષજૈર્ અભિહિતાઃ ઉપયુક્તજ્ઞાનાસ્ તત્કારણવાતાદયો બહુવાચ્યત્વાન્ નોક્તાઃ અતઃ સમ્પ્રતિ પૃથક્પ્રકરણે તે ઽભિધીયન્તે વાતકલાકલીયે તત્રાપિ પ્રાધાન્યાદ્ વાયુરેવ પ્રથમમુચ્યતે ।
કલા ગુણઃ યદુક્તં ષોડશકલમ્ ઇતિ અકલા ગુણવિરુદ્ધો દોષઃ તેન વાતકલાકલીયો વાતગુણદોષીય ઇત્યર્થઃ યદિ વા કલા સૂક્ષ્મો ભાગસ્ તસ્યાપિ કલા કલાકલા તસ્યાપિ સૂક્ષ્મો ભાગ ઇત્યર્થઃ ॥ 1]
વાતકલાકલાજ્ઞાનમધિકૃત્ય પરસ્પરમતાનિ જિજ્ઞાસમાનાઃ સમુપવિશ્ય મહર્ષયઃ પપ્રચ્છુરન્યોઽન્યં કિંગુણો વાયુઃ કિમસ્ય પ્રકોપણમ્ ઉપશમનાનિ વાસ્ય કાનિ કથં ચૈનમ્ અસંઘાતવન્તમ્ અનવસ્થિતમ્ અનાસાદ્ય પ્રકોપણપ્રશમનાનિ પ્રકોપયન્તિ પ્રશમયન્તિ વા કાનિ ચાસ્ય કુપિતાકુપિતસ્ય શરીરાશરીરચરસ્ય શરીરેષુ ચરતઃ કર્માણિ બહિઃશરીરેભ્યો વેતિ ॥ ચર્_1,12.3
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અત્રાનેકર્ષિવચનરૂપતયા વાતાદિગુણવચનં બહ્વૃષિસમ્મતિદર્શનાર્થં તન્ત્રધર્મૈતિહ્યયુક્તત્વકરણાર્થં ચ ।
અસંઘાતમિતિ પિત્તશ્લેષ્મવદ્ અવયવસંઘાતરહિતમ્ ।
અનવસ્થિતમિતિ ચલસ્વભાવમ્ ।
અનાસાદ્યેતિ ચલત્વેનાનિબિડાવયત્વેન ચેતિ મન્તવ્યમ્ ॥ 1]
અત્રોવાચ કુશઃ સાંકૃત્યાયનઃ રૂક્ષલઘુશીતદારુણખરવિશદાઃ ષડિમે વાતગુણા ભવન્તિ ॥ ચર્_1,12.4
[{આયુર્વેદદીપિકા}
રૂક્ષાદયો ભાવપ્રધાનાઃ તેન રૂક્ષત્વાદયો ગુણા મન્તવ્યાઃ ।
દારુણત્વં ચલત્વં ચલત્વાત્ એવં દીર્ઘંજીવિતીયોક્તં ચલત્વમુક્તં ભવતિ યદિ વા દારુણત્વં શોષણત્વાત્કાઠિન્યં કરોતીતિ ।]
તચ્છ્રુત્વા વાક્યં કુમારશિરા ભરદ્વાજ ઉવાચ એવમેતદ્યથા ભગવાનાહ એત એવ વાતગુણા ભવન્તિ સ ત્વ્ એવંગુણૈર્ એવંદ્રવ્યૈર્ એવમ્પ્રભાવૈશ્ચ કર્મભિરભ્યસ્યમાનૈર્ વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે સમાનગુણાભ્યાસો હિ ધાતૂનાં વૃદ્ધિકારણમિતિ ॥ ચર્_1,12.5
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કુમારશિરા ઇતિ ભરદ્વાજવિશેષણમ્ આત્રેયગુરુભરદ્વાજનિષેધાર્થમ્ ।
એવમ્પ્રભાવૈરિતિ પ્રભાવાદ્ રૌક્ષ્યાદિકારકૈર્ ધાવનજાગરણાદિભિઃ પ્રભાવાભિધાનં ચ કર્મણાં નિર્ગુણત્વાત્ ।
અભ્યસ્યમાનૈરિતિ અસકૃત્પ્રયુક્તૈઃ ॥ 1]

તચ્છ્રુત્વા વાક્યં કાઙ્કાયનો વાહ્લીકભિષગ્ ઉવાચ એવમેતદ્યથા ભગવાનાહ એતાન્યેવ વાતપ્રકોપણાનિ ભવન્તિ અતો વિપરીતાનિ વાતસ્ય પ્રશમનાનિ ભવન્તિ પ્રકોપણવિપર્યયો હિ ધાતૂનાં પ્રશમકારણમિતિ ॥ ચર્_1,12.6
તચ્છ્રુત્વા વાક્યં બડિશો ધામાર્ગવ ઉવાચ એવમેતદ્યથા ભગવાનાહ એતાન્યેવ વાતપ્રકોપપ્રશમનાનિ ભવન્તિ ।
યથા હ્ય્ એનમ્ અસંઘાતમ્ અનવસ્થિતમનાસાદ્ય પ્રકોપણપ્રશમનાનિ પ્રકોપયન્તિ પ્રશમયન્તિ વા તથાનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ વાતપ્રકોપણાનિ ખલુ રૂક્ષલઘુશીતદારુણખરવિશદશુષિરકરાણિ શરીરાણાં તથાવિધેષુ શરીરેષુ વાયુરાશ્રયં ગત્વાપ્યાયમાનઃ પ્રકોપમાપદ્યતે વાતપ્રશમનાનિ પુનઃ સ્નિગ્ધગુરૂષ્ણશ્લક્ષ્ણમૃદુપિચ્છિલઘનકરાણિ શરીરાણાં તથાવિધેષુ શરીરેષુ વાયુર્ અસજ્યમાનશ્ ચરન્ પ્રશાન્તિમાપદ્યતે ॥ ચર્_1,12.7
[{આયુર્વેદદીપિકા}
શરીરાણામિતિ શરીરાવયવાનામ્ ।
શુષિરકરાણિ રન્ધ્રકરાણિ ।
આશ્રયમિતિ સમાનગુણસ્થાનમ્ ।
આપ્યાયમાનઃ ચીયમાનઃ ।
દારુણવિપરીતો મૃદુઃ શુષિરવિપરીતો ઘનઃ ।
અસજ્યમાનઃ અનવતિષ્ઠમાનઃ ક્ષીયમાણાવયવ ઇતિ યાવત્ ।
એતેનૈતદુક્તં ભવતિ યદ્યપિ વાયુના વાતકારણાનાં વાતશમનાનાં વા તથા સમ્બન્ધો નાસ્તિ તથાપિ શરીરસમ્બદ્ધૈસ્ તૈર્ વાતસ્ય શરીરચારિણઃ સમ્બન્ધો ભવતિ તતશ્ચ વાતસ્ય સમાનગુણયોગાદ્વૃદ્ધિર્ વિપરીતગુણયોગાચ્ચ હ્રાસ ઉપપન્ન એવેતિ ॥ 1]
તચ્છ્રુત્વા બડિશવચનમ્ અવિતથમ્ ઋષિગણૈર્ અનુમતમુવાચ વાયોર્વિદો રાજર્ષિઃ એવમેતત્ સર્વમ્ અનપવાદં યથા ભગવાનાહ ।
યાનિ તુ ખલુ વાયોઃ કુપિતાકુપિતસ્ય શરીરાશરીરચરસ્ય શરીરેષુ ચરતઃ કર્માણિ બહિઃશરીરેભ્યો વા ભવન્તિ તેષામવયવાન્ પ્રત્યક્ષાનુમાનોપદેશૈઃ સાધયિત્વા નમસ્કૃત્ય વાયવે યથાશક્તિ પ્રવક્ષ્યામઃ વાયુસ્તન્ત્રયન્ત્રધરઃ પ્રાણોદાનસમાનવ્યાનાપાનાત્મા પ્રવર્તકશ્ ચેષ્ટાનામ્ ઉચ્ચાવચાનાં નિયન્તા પ્રણેતા ચ મનસઃ સર્વેન્દ્રિયાણામ્ ઉદ્યોજકઃ સર્વેન્દ્રિયાનામ્ અભિવોઢા સર્વશરીરધાતુવ્યૂહકરઃ સંધાનકરઃ શરીરસ્ય પ્રવર્તકો વાચઃ પ્રકૃતિઃ સ્પર્શશબ્દયોઃ શ્રોત્રસ્પર્શનયોર્મૂલં હર્ષોત્સાહયોર્ યોનિઃ સમીરણોઽગ્નેઃ દોષસંશોષણઃ ક્ષેપ્તા બહિર્મલાનાં સ્થૂલાણુસ્રોતસાં ભેત્તા કર્તા ગર્ભાકૃતીનામ્ આયુષોઽનુવૃત્તિપ્રત્યયભૂતો ભવત્યકુપિતઃ ।
કુપિતસ્તુ ખલુ શરીરે શરીરં નાનાવિધૈર્વિકારૈર્ ઉપતપતિ બલવર્ણસુખાયુષામ્ ઉપઘાતાય મનો વ્યાહર્ષયતિ સર્વેન્દ્રિયાણ્ય્ ઉપહન્તિ વિનિહન્તિ ગર્ભાન્ વિકૃતિમાપાદયત્ય્ અતિકાલં વા ધારયતિ ભયશોકમોહદૈન્યાતિપ્રલાપાઞ્ જનયતિ પ્રાણાંશ્ચોપરુણદ્ધિ ।
પ્રકૃતિભૂતસ્ય ખલ્વસ્ય લોકે ચરતઃ કર્માણીમાનિ ભવન્તિ તદ્યથા ધરણીધારણં જ્વલનોજ્જ્વાલનમ્ આદિત્યચન્દ્રનક્ષત્રગ્રહગણાનાં સંતાનગતિવિધાનં સૃષ્ટિશ્ચ મેઘાનામ્ અપાં વિસર્ગઃ પ્રવર્તનં સ્રોતસાં પુષ્પફલાનાં ચાભિનિર્વર્તનમ્ ઉદ્ભેદનં ચૌદ્ભિદાનામ્ ઋતૂનાં પ્રવિભાગઃ વિભાગો ધાતૂનાં ધાતુમાનસંસ્થાનવ્યક્તિઃ બીજાભિસંસ્તારઃ શસ્યાભિવર્ધનમ્ અવિક્લેદોપશોષણે અવૈકારિકવિકારશ્ચેતિ ।
પ્રકુપિતસ્ય ખલ્વસ્ય લોકેષુ ચરતઃ કર્માણીમાનિ ભવન્તિ તદ્યથા શિખરિશિખરાવમથનમ્ ઉન્મથનમનોકહાનામ્ ઉત્પીડનં સાગરાણામ્ ઉદ્વર્તનં સરસાં પ્રતિસરણમાપગાનામ્ આકમ્પનં ચ ભૂમેઃ આધમનમ્ અમ્બુદાનાં નીહારનિર્હ્રાદપાંશુસિકતામત્સ્યભેકોરગક્ષારરુધિરાશ્માશનિવિસર્ગઃ વ્યાપાદનં ચ ષણ્ણામૃતૂનાં શસ્યાનામસંઘાતઃ ભૂતાનાં ચોપસર્ગઃ ભાવાનાં ચાભાવકરણં ચતુર્યુગાન્તકરાણાં મેઘસૂર્યાનલાનિલાનાં વિસર્ગઃ સ હિ ભગવાન્ પ્રભવશ્ચાવ્યયશ્ચ ભૂતાનાં ભાવાભાવકરઃ સુખાસુખયોર્ વિધાતા મૃત્યુઃ યમઃ નિયન્તા પ્રજાપતિઃ અદિતિઃ વિશ્વકર્મા વિશ્વરૂપઃ સર્વગઃ સર્વતન્ત્રાણાં વિધાતા ભાવાનામણુઃ વિભુઃ વિષ્ણુઃ ક્રાન્તા લોકાનાં વાયુરેવ ભગવાનિતિ ॥ ચર્_1,12.8
[{આયુર્વેદદીપિકા}
શરીરાશરીરચરસ્યેતિ વાતસ્વરૂપકથનં તેન શરીરેષુ ચરત ઇતિ બહિઃ શરીરેભ્યો વેતિ ચ પુનરુક્તં ન ભવતિ ॥ 1
અત્રાવયવાનિતિ વદન્ કાર્ત્સ્ન્યાભિધાનમશક્યં બહુપ્રપઞ્ચત્વાદિતિ દર્શયતિ ॥ 2
સાધયિત્વા પ્રતિપાદ્ય ॥ 3
વાતકર્મસુ પ્રત્યક્ષાણિ વચનાદીનિ મનઃપ્રેરણાદ્યનુમેયં ગર્ભાકૃતિકરણાદ્યાગમગમ્યમ્ ॥ 4
તન્ત્રં શરીરં યદ્ ઉક્તં તન્ત્રયન્ત્રેષુ ભિન્નેષુ તમોઽન્ત્યં પ્રવિવિક્ષતામ્ ઇતિ તદેવ યન્ત્રં યદિ વા તન્ત્રસ્ય યન્ત્રં સંધયઃ ॥ 5
પ્રાણાદ્યાત્મા પ્રાણાદિસ્વરૂપઃ ॥ 6
ચેષ્ટાવિશેષણમ્ ઉચ્ચાવચાનાં વિવિધાનામ્ ઇત્યર્થઃ કિંવા શુભાશુભાનામિત્યર્થઃ ॥ 7
નિયન્તા અનીપ્સિતે વિષયે પ્રવર્તમાનસ્ય મનસઃ પ્રણેતા ચ મનસ એવેપ્સિતે ઽર્થે ॥ 8
ઉદ્યોજકઃ પ્રેરકઃ કિંવા ઉદ્યોગકારક ઇતિ પાઠઃ સો ઽપ્યભિન્નાર્થઃ ॥ 9
અભિવોઢેવાભિવોઢા સર્વેન્દ્રિયાર્થગ્રાહકત્વેન તચ્ચાસ્ય વાયુમયેન સ્પર્શનેન્દ્રિયેણ સર્વેન્દ્રિયાણાં વ્યાપકત્વાત્ પૂર્વાધ્યાયપ્રતિપાદિતેન ન્યાયેન બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 10
વ્યૂહકરઃ સંઘાતકરો રચનાકર ઇતિ યાવત્ ॥ 11
પ્રકૃતિઃ કારણં શબ્દકારણત્વં ચ વાયોર્નિત્યમ્ આકાશાનુપ્રવેશાત્ ઉક્તં હિ ખાદીન્યભિધાય તેષામેકગુણઃ પૂર્વો ગુણવૃદ્ધિઃ પરે પરે ઇતિ ॥ 12
તથા પુનરુક્તં ખાદીન્યભિધાય વિષ્ટં હ્ય્ અપરં પરેણ ઇતિ ॥ 13
શ્રવણમૂલત્વં વાયોઃ કર્ણશષ્કુલીરચનાવિશેષે વ્યાપ્રિયમાણત્વાત્ મૂલં પ્રધાનકારણમ્ ॥ 14
ઉત્સાહઃ કાર્યેષૂદ્યોગો મનસઃ ॥ 15
યોનિઃ અભિવ્યક્તિકારણમ્ ॥ 16
દોષસંશોષણઃ શરીરક્લેદસંશોષણઃ ॥ 17
ભેત્તા કર્તા એતચ્ચ શરીરોત્પત્તિકાલે ॥ 18
ભૂતશબ્દઃ સ્વરૂપવચનઃ ॥ 19
ઉપઘાતાયેતિ છેદઃ ॥ 20
ગર્ભાનિતિ વિકૃતિમ્ આપાદયત્યતિકાલં ધારયતીત્યનેન ચ સમ્બધ્યતે ॥ 21
આદિત્યાદીનાં સંતાનેનાવિચ્છેદેન ગતિવિધાનં સંતાનગતિવિધાનમ્ ॥ 22
સ્રોતસામિતિ નદીનામ્ ॥ 23

પ્રવિભાગો વિભક્તલક્ષણમ્ ॥ 24
ધાતૂનામિતિ પૃથિવ્યાદીનાં ધાતવઃ કાર્યદ્રવ્યાણિ પ્રસ્તરાદીનિ માનં પરિમાણં સંસ્થાનમાકૃતિઃ તયોર્વ્યક્તિરભિવ્યક્તિઃ તત્ર કારણમિતિ યાવત્ ॥ 25
બીજસ્ય શાલ્યાદેઃ અભિસંસ્કારોઽઙ્કુરજનનશક્તિઃ ॥ 26
અવિક્લેદઃ પાકકાલાદ્ અર્વાગ્ અવિક્લિન્નત્વમ્ ઉપશોષણં ચ પાકેન યવાદીનામાર્દ્રાણામેવ અવિક્લેદોપશોષણે શસ્યાનામેવ ॥ 27
અવૈકારિકવિકારેણ સર્વસ્મિન્નેવ જગતિ પ્રકૃતિરૂપે કારણત્વં બ્રૂતે ॥ 28
શિખરી પર્વતઃ ॥ 29
અનોકહો વૃક્ષઃ ॥ 30
ઊર્ધ્વં વર્તનમ્ ઉદ્વર્તનમ્ ॥ 31
પ્રતિસરણં પ્રતીપગમનમ્ ॥ 32
વિસર્જનં વિસર્ગઃ સ ચ પૃથઙ્નીહારાદિભિઃ સમ્બધ્યતે નીહારઃ શિશિરસમૂહઃ નિર્હ્રાદો મેઘં વિના ગર્જિતમ્ અશનિઃ વજ્રભેદોઽગ્નિઃ ॥ 33
અસંઘાતઃ અનુત્પાદો ઽનુપચયો વા ॥ 34
ઉપસર્ગઃ મરકાદિપ્રાદુર્ભાવઃ ॥ 35
મેઘસૂર્યેત્યાદૌ વિસર્ગઃ સૃષ્ટિઃ ॥ 36
વાયુર્ ઇહ દેવતારૂપોઽભિપ્રેતઃ તેન તસ્ય ભૂતલચતુર્યુગાન્તકરાનિલકરણમવિરુદ્ધમ્ એવં યદન્યદ્ અપ્ય્ અનુપપદ્યમાનં વાયોસ્ તદપિ દેવતારૂપત્વેનૈવ સમાધેયમ્ ॥ 37
સમ્પ્રતિ સામાન્યેન પુનઃ કુપિતાકુપિતસ્ય વાયોઃ સ્વરૂપમુચ્યતે સ હિ ભગવાનિત્યાદિ ॥ 38
પ્રભવઃ કારણમ્ ॥ 39
અવ્યયઃ અક્ષયઃ ॥ 40
ભૂતાનામ્ ઇત્યુત્તરેણ સમ્બધ્યતે ॥ 41
મૃત્યુયમાદિભેદાશ્ચાગમે જ્ઞેયાઃ ॥ 42
સર્વતન્ત્રાણાં સર્વકર્મણાં તન્ત્રશબ્દઃ કર્મવચનોઽપ્યસ્તિ યદુક્તં વસ્તિસ્તન્ત્રાણાં કર્મણામિત્યર્થઃ ॥ 43]
તચ્છ્રુત્વા વાયોર્વિદવચો મરીચિરુવાચ યદ્યપ્યેવમ્ એતત્ કિમર્થસ્યાસ્ય વચને વિજ્ઞાને વા સામર્થ્યમસ્તિ ભિષગ્વિદ્યાયાં ભિષગ્વિદ્યામ્ અધિકૃત્યેયં કથા પ્રવૃત્તેતિ ॥ ચર્_1,12.9
વાયોર્વિદ ઉવાચ ભિષક્ પવનમ્ અતિબલમ્ અતિપરુષમ્ અતિશીઘ્રકારિણમ્ આત્યયિકં ચેન્ નાનુનિશામ્યેત્ સહસા પ્રકુપિતમ્ અતિપ્રયતઃ કથમગ્રેઽભિરક્ષિતુમભિધાસ્યતિ પ્રાગેવૈનમ્ અત્યયભયાત્ વાયોર્યથાર્થા સ્તુતિર્ અપિ ભવત્યારોગ્યાય બલવર્ણવિવૃદ્ધયે વર્ચસ્વિત્વાયોપચયાય જ્ઞાનોપપત્તયે પરમાયુઃપ્રકર્ષાય ચેતિ ॥ ચર્_1,12.10
મરીચિરુવાચ અગ્નિરેવ શરીરે પિત્તાન્તર્ગતઃ કુપિતાકુપિતઃ શુભાશુભાનિ કરોતિ તદ્યથા પક્તિમપક્તિં દર્શનમદર્શનં માત્રામાત્રત્વમ્ ઊષ્મણઃ પ્રકૃતિવિકૃતિવર્ણૌ શૌર્યં ભયં ક્રોધં હર્ષં મોહં પ્રસાદમ્ ઇત્યેવમાદીનિ ચાપરાણિ દ્વંદ્વાનીતિ ॥ ચર્_1,12.11
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પિત્તાન્તર્ગત ઇતિ વચનેન શરીરે જ્વાલાદિયુક્તવહ્નિનિષેધેન પિત્તોષ્મરૂપસ્ય વહ્નેઃ સદ્ભાવં દર્શયતિ ન તુ પિત્તાદભેદં પિત્તે નાગ્નિમાન્દ્યસ્ય ગ્રહણ્યધ્યાયે વક્ષ્યમાણત્વાત્ તથા પિત્તહરસ્ય સર્પિષોઽગ્નિવર્ધનત્વેનોક્તત્વાત્ ॥ 1
પક્તિમપક્તિમિતિ અવિકૃતિવિકૃતિભેદેન પાચકસ્યાગ્નેઃ કર્મ દર્શનાદર્શને નેત્રગતસ્યાલોચકસ્ય ઊષ્મણો માત્રામાત્રત્વં વર્ણભેદૌ ચ ત્વગ્ગતસ્ય ભ્રાજકસ્ય ભયશૌર્યાદયો હૃદયસ્થસ્ય સાધકસ્ય રઞ્જકસ્ય તુ બહિઃસ્ફુટકાર્યાદર્શનાદ્ ઉદાહરણં ન કૃતમ્ ॥ 2]
તચ્છ્રુત્વા મરીચિવચઃ કાપ્ય ઉવાચ સોમ એવ શરીરે શ્લેષ્માન્તર્ગતઃ કુપિતાકુપિતઃ શુભાશુભાનિ કરોતિ તદ્યથા દાર્ઢ્યં શૈથિલ્યમુપચયં કાર્શ્યમ્ ઉત્સાહમાલસ્યં વૃષતાં ક્લીબતાં જ્ઞાનમજ્ઞાનં બુદ્ધિં મોહમેવમાદીનિ ચાપરાણિ દ્વંદ્વાનીતિ ॥ ચર્_1,12.12
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સોમો જલદેવતા યદિ વા ચન્દ્રઃ ॥ 1]
તચ્છ્રુત્વા કાપ્યવચો ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેય ઉવાચ સર્વ એવ ભવન્તઃ સમ્યગ્ આહુર્ અન્યત્રૈકાન્તિકવચનાત્ સર્વ એવ ખલુ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ પ્રકૃતિભૂતાઃ પુરુષમવ્યાપન્નેન્દ્રિયં બલવર્ણસુખોપપન્નમ્ આયુષા મહતોપપાદયન્તિ સમ્યગેવાચરિતા ધર્માર્થકામા ઇવ નિઃશ્રેયસેન મહતા પુરુષમિહ ચામુષ્મિંશ્ ચ લોકે વિકૃતાસ્ત્વેનં મહતા વિપર્યયેણોપપાદયન્તિ ક્રતવસ્ ત્રય ઇવ વિકૃતિમાપન્ના લોકમશુભેનોપઘાતકાલ ઇતિ ॥ ચર્_1,12.13
તદૃષયઃ સર્વ એવાનુમેનિરે વચનમાત્રેયસ્ય ભગવતોઽભિનનન્દુશ્ ચેતિ ॥ ચર્_1,12.14
તદાત્રેયવચઃ શ્રુત્વા સર્વ એવાનુમેનિરે ।
ઋષયોઽભિનનન્દુશ્ચ યથેન્દ્રવચનં સુરાઃ ॥ ચર્_1,12.15
ગુણાઃ ષડ્ દ્વિવિધો હેતુર્ વિવિધં કર્મ યત્ પુનઃ ।
વાયોશ્ચતુર્વિધં કર્મ પૃથક્ ચ કફપિત્તયોઃ ॥ ચર્_1,12.16
મહર્ષીણાં મતિર્યા યા પુનર્વસુમતિશ્ચ યા ।
કલાકલીયે વાતસ્ય તત્ સર્વં સંપ્રકાશિતમ્ ॥ ચર્_1,12.17
ચરકસંહિતા, સૂત્રસ્થાન, 26 [આત્રેયભદ્રકાપ્યીય]
અથાત આત્રેયભદ્રકાપ્યીયમ્ અધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_1,26.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_1,26.2

[{આયુર્વેદદીપિકા}
હિતાહિતૈકદેશમ્ અભિધાય કૃત્સ્નદ્રવ્યહિતાહિતત્વજ્ઞાનાર્થં રસવીર્યવિપાકાભિધાયક આત્રેયભદ્રકાપ્યીયો ઽભિધીયતે ॥ 1
તત્રાપિ વિપાકાદીનામપિ રસેનૈવ પ્રાયો લક્ષણીયત્વાદ્રસપ્રકરણમ્ આદૌ કૃતમ્ ॥ 2]
આત્રેયો ભદ્રકાપ્યશ્ચ શાકુન્તેયસ્ તથૈવ ચ ।
પૂર્ણાક્ષશ્ચૈવ મૌદ્ગલ્યો હિરણ્યાક્ષશ્ચ કૌશિકઃ ॥ ચર્_1,26.3
યઃ કુમારશિરા નામ ભરદ્વાજઃ સ ચાનઘઃ ।
શ્રીમાન્ વાયોર્વિદશ્ચૈવ રાજા મતિમતાં વરઃ ॥ ચર્_1,26.4
નિમિશ્ચ રાજા વૈદેહો બડિશશ્ચ મહામતિઃ ।
કાઙ્કાયનશ્ચ વાહ્લીકો વાહ્લીકભિષજાં વરઃ ॥ ચર્_1,26.5
એતે શ્રુતવયોવૃદ્ધા જિતાત્માનો મહર્ષયઃ ।
વને ચૈત્રરથે રમ્યે સમીયુર્વિજિહીર્ષવઃ ॥ ચર્_1,26.6
તેષાં તત્રોપવિષ્ટાનામ્ ઇયમર્થવતી કથા ।
બભૂવાર્થવિદાં સમ્યગ્રસાહારવિનિશ્ચયે ॥ ચર્_1,26.7
[{આયુર્વેદદીપિકા}
મુનિમતૈઃ પૂર્વપક્ષં કૃત્વા સિદ્ધાન્તવ્યવસ્થાપનં શિષ્યવ્યુત્પત્ત્યર્થમ્ ॥ 1
રસેનાહારવિનિશ્ચયો રસાહારવિનિશ્ચયઃ કિંવા અયં રસવિનિશ્ચયઃ તથા પરં ચાતો વિપાકાનામ્ ઇત્યાદિરાહારવિનિશ્ચયઃ ॥ 2]
એક એવ રસ ઇત્યુવાચ ભદ્રકાપ્યઃ યં પઞ્ચાનામ્ ઇન્દ્રિયાર્થાનામ્ અન્યતમં જિહ્વાવૈષયિકં ભાવમાચક્ષતે કુશલાઃ સ પુનરુદકાદનન્ય ઇતિ ।
દ્વૌ રસાવ્ ઇતિ શાકુન્તેયો બ્રાહ્મણઃ છેદનીય ઉપશમનીયશ્ચેતિ ।
ત્રયો રસા ઇતિ પૂર્ણાક્ષો મૌદ્ગલ્યઃ છેદનીયોપશમનીયસાધારણા ઇતિ ।
ચત્વારો રસા ઇતિ હિરણ્યાક્ષઃ કૌશિકઃ સ્વાદુર્હિતશ્ચ સ્વાદુર્ અહિતશ્ ચાસ્વાદુર્ હિતશ્ચાસ્વાદુર્ અહિતશ્ચેતિ ।
પઞ્ચ રસા ઇતિ કુમારશિરા ભરદ્વાજઃ ભૌમૌદકાગ્નેયવાયવ્યાન્તરિક્ષાઃ ।
ષડ્રસા ઇતિ વાયોર્વિદો રાજર્ષિઃ ગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાઃ ।
સપ્ત રસા ઇતિ નિમિર્વૈદેહઃ મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયક્ષારાઃ ।
અષ્ટૌ રસા ઇતિ બડિશો ધામાર્ગવઃ મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયક્ષારાવ્યક્તાઃ ।
અપરિસંખ્યેયા રસા ઇતિ કાઙ્કાયનો વાહ્લીકભિષક્ આશ્રયગુણકર્મસંસ્વાદવિશેષાણામ્ અપરિસંખ્યેયત્વાત્ ॥ ચર્_1,26.8
[{આયુર્વેદદીપિકા}
એક એવેત્યાદિ ॥ 1
ઇન્દ્રિયાર્થાનામિતિ નિર્ધારણે ષષ્ઠી ॥ 2
અન્યતમમ્ ઇતિ એકમ્ અન્યશબ્દો હ્ય્ અયમેકવચનઃ યથાન્યો દક્ષિણેન ગતો ઽન્ય ઉત્તરેણ એક ઇત્યર્થઃ તમ્ અપ્પ્રત્યયશ્ચ સ્વાર્થિકઃ ॥ 3
જિહ્વાવૈષયિકમિતિ જિહ્વાગ્રાહ્યમ્ ॥ 4
રસાભાવોઽપિ જિહ્વયા ગૂહ્યતે ઽત આહ ભાવમિતિ ॥ 5
ઉદકાદનન્ય ઇતિ રસોદકયોર્ એકત્વખ્યાપનાર્થં પૂર્વપક્ષત્વાદ્ અદુષ્ટમ્ ॥ 6
પૂર્વપક્ષશ્ચ કપિલમતેન તે ॥ 7
હિ રસતન્માત્રં ગન્ધતન્માત્રમ્ ઇત્યાદિવચનેન ગુણાવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યમિતિ બ્રુવતે ॥ 8
છેદનીય ઇતિ અપતર્પણકારકઃ ॥ 9
ઉપશમનીય ઇતિ બૃંહણઃ ॥ 10
સાધારણ ઇત્યાગ્નેયસૌમ્યસામાન્યાદ્ ઉભયોર્ અપિ લઙ્ઘનબૃંહણયોઃ કર્તા પરસ્પરવિરોધાદકર્તા વા ॥ 11
સ્વાદુરિતિ અભીષ્ટઃ હિત ઇતિ આયતાવ્ અનપકારી ॥ 12
આશ્રીયત ઇત્યાશ્રયો દ્રવ્યં ગુણાઃ સ્નિગ્ધગુર્વાદયઃ કર્મ ધાતુવર્ધનક્ષપણાદિ સંસ્વાદઃ રસાનામ્ અવાન્તરભેદઃ એષાં વિશેષાણાં ભેદાનામ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 13
તત્ર દ્રવ્યભેદાદ્ આધારભેદેનાશ્રિતસ્યાપિ રસસ્ય ભેદો ભવતિ આશ્રયો હિ કારણં કારણભેદાચ્ચ કાર્યભેદો ઽવશ્યં ભવતીત્યર્થઃ ॥ 14

ગુર્વાદિગુણભેદસ્ તથા કર્મભેદાશ્ચ રસકૃતા એવ ॥ 15
તતશ્ ચ કાર્યભેદાદવશ્યં કારણભેદ ઇતિ પૂર્વપક્ષાભિપ્રાયઃ ॥ 16
સંસ્વાદભેદસ્તુ એકસ્યામ્ અપિ મધુરજાતાવ્ ઇક્ષુક્ષીરગુડાદિગતઃ પ્રત્યક્ષમેવ ભેદો દૃશ્યતે સ તુ સંસ્વાદભેદઃ સ્વસંવેદ્ય એવ યદુક્તમ્ ઇક્ષુક્ષીરગુડાદીનાં માધુર્યસ્યાન્તરં મહત્ ॥ 17
ભેદસ્તથાપિ નાખ્યાતું સરસ્વત્યાપિ શક્યતે ઇતિ ॥ 18]
ષડેવ રસા ઇત્યુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ પુનર્વસુઃ મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયાઃ ।
તેષાં ષણ્ણાં રસાનાં યોનિરુદકં છેદનોપશમને દ્વે કર્મણી તયોર્ મિશ્રીભાવાત્ સાધારણત્વં સ્વાદ્વસ્વાદુતા ભક્તિઃ હિતાહિતૌ પ્રભાવૌ પઞ્ચમહાભૂતવિકારાસ્ ત્વ્ આશ્રયાઃ પ્રકૃતિવિકૃતિવિચારદેશકાલવશાઃ તેષ્વાશ્રયેષુ દ્રવ્યસંજ્ઞકેષુ ગુણા ગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યાઃ ક્ષરણાત્ ક્ષારઃ નાસૌ રસઃ દ્રવ્યં તદનેકરસસમુત્પન્નમ્ અનેકરસં કટુકલવણભૂયિષ્ઠમ્ અનેકેન્દ્રિયાર્થસમન્વિતં કરણાભિનિર્વૃત્તમ્ અવ્યક્તીભાવસ્તુ ખલુ રસાનાં પ્રકૃતૌ ભવત્યનુરસે ઽનુરસસમન્વિતે વા દ્રવ્યે અપરિસંખ્યેયત્વં પુનસ્ તેષામ્ આશ્રયાદીનાં ભાવાનાં વિશેષાપરિસંખ્યેયત્વાન્ન યુક્તમ્ એકૈકો ઽપિ હ્ય્ એષામ્ આશ્રયાદીનાં ભાવાનાં વિશેષાન્ આશ્રયતે વિશેષાપરિસંખ્યેયત્વાત્ ન ચ તસ્માદ્ અન્યત્વમ્ ઉપપદ્યતે પરસારસંસૃષ્ટભૂયિષ્ઠત્વાન્ન ચૈષામ્ અભિનિર્વૃત્તેર્ ગુણપ્રકૃતીનામ્ અપરિસંખ્યેયત્વં ભવતિ તસ્માન્ન સંસૃષ્ટાનાં રસાનાં કર્મોપદિશન્તિ બુદ્ધિમન્તઃ ।
તચ્ચૈવ કારણમપેક્ષમાણાઃ ષણ્ણાં રસાનાં પરસ્પરેણાસંસૃષ્ટાનાં લક્ષણપૃથક્ત્વમ્ ઉપદેક્ષ્યામઃ ॥ ચર્_1,26.9
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સિદ્ધાન્તં પુનર્વસુવચનેનાહ ષડ્ એવેત્યાદિ ॥ 1
પૂર્વપક્ષોક્તરસૈકત્વાદિવ્યવસ્થામ્ આહ તેષાં ષણ્ણામિત્યાદિ ॥ 2
યોનિઃ આધારકારણં કાર્યકારણયોશ્ચ ભેદાત્ સિદ્ધ ઉદકાદ્રસભેદઃ પ્રત્યક્ષ એવેતિ ભાવઃ ॥ 3
ક્ષિતિવ્યતિરિક્તમ્ ઉદકમેવ યથા રસયોનિસ્તથા રસનાર્થો રસસ્તસ્ય ઇત્યાદૌ વિવૃતમેવ દીર્ઘંજીવિતીયે ॥ 4
તયોર્મિશ્રીભાવાદિતિ કર્મણોર્ અમૂર્તયોર્ મિશ્રીભાવાનુપપત્તૌ તદાધારયોર્ દ્રવ્યયોર્ મિશ્રીભાવાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 5
સાધારણમ્ ઇતિ સાધારણકાર્યયોગિત્વમ્ ॥ 6
ભક્તિઃ ઇચ્છેત્યર્થઃ ॥ 7
તેન યો યમિચ્છતિ સ તસ્ય સ્વાદુરસ્વાદુરિતર ઇતિ પુરુષાપેક્ષૌ ધર્મૌ ન રસભેદકાર્યાવ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 8
પઞ્ચમહાભૂતેત્યાદૌ તુશબ્દો ઽવધારણે તેન આશ્રયા એવ ન રસા ઇત્યર્થઃ ॥ 9
કિંભૂતા ભૌમાદયો ભૂતવિકારા આશ્રયા ઇત્યાહ પ્રકૃતિવિકૃતિવિચારદેશકાલવશા ઇતિ વશશબ્દો ઽધીનાર્થઃ સ ચ પ્રકૃત્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં યોજ્યઃ ॥ 10
તત્ર પ્રકૃતિવશા યથા મુદ્ગાઃ કષાયા મધુરાશ્ચ સન્તઃ પ્રકૃત્યા લઘવઃ એતદ્ધિ લાઘવં ન રસવશં તથાહિ સતિ કષાયમધુરત્વાદ્ ગુરુત્વં સ્યાત્ વિકૃતિવશં ચ વ્રીહેર્ લાજાનાં લઘુત્વં તથા સક્તુસિદ્ધપિણ્ડકાનાં ચ ગુરુત્વં વિચારણા વિચારો દ્રવ્યાન્તરસંયોગ ઇત્યર્થઃ તેન વિચારણાવશં યથા મધુસર્પિષી સંયુક્તે વિષં તથા વિષં ચાગદસંયુક્તં સ્વકાર્યવ્યતિરિક્તકાર્યકારિ દેશો દ્વિવિધો ભૂમિર્ આતુરશ્ચ તત્ર ભૂમૌ શ્વેતકાપોતી વલ્મીકાધિરૂઢા વિષહરી તથા હિમવતિ ભેષજાનિ મહાગુણાનિ ભવન્તિ શરીરદેશે યથા સક્થિમાંસાદ્ ગુરુતરં સ્કન્ધક્રોડશિરસ્પદામ્ ઇત્યાદિ કાલવશં તુ યથા મૂલકમધિકૃત્યોક્તં તદ્બાલં દોષહરં વૃદ્ધં ત્રિદોષં તથા યથર્તુપુષ્પફલમ્ આદદીત ઇત્યાદિ ॥ 11
અત્ર ચૈકપ્રકરણોક્તા યે ઽનુક્તાસ્ તે ચકારાત્ સ્વભાવાદિષ્વેવાન્તર્ભાવનીયાઃ ॥ 12
યદુક્તં ચરઃ શરીરાવયવાઃ સ્વભાવો ધાતવઃ ક્રિયાઃ ॥ 13
લિઙ્ગં પ્રમાણં સંસ્કારો માત્રા ચાસ્મિન્ પરીક્ષ્યતે ઇતિ ॥ 14
તત્ર ચરશરીરાવયવધાતૂનાં દેશેન ગ્રહણં માત્રા વિચારે પ્રવિશતિ શેષં સ્વભાવે તથા રસવિમાને વક્ષ્યમાણં ચાત્રાપ્રવિષ્ટમ્ આહારવિશેષાયતનમ્ અન્તર્ભાવનીયં યથાસમ્ભવમ્ ॥ 15
સ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યા ઇત્યત્રાદિગ્રહણેનાનુક્તા અપિ તીક્ષ્ણમૃદ્વાદયો ન રસાઃ કિંતુ દ્રવ્યગુણાઃ પૃથગેવેતિ દર્શયતિ ॥ 16
ક્ષરણાત્ અધોગમનક્રિયાયોગાત્ ક્ષારો દ્રવ્યં નાસૌ રસઃ રસસ્ય હિ નિષ્ક્રિયસ્ય ક્રિયાનુપપન્નેત્યર્થઃ ॥ 17
ક્ષરણં ચ ક્ષારસ્ય પાનીયયુક્તસ્યાધોગમનેન વદન્તિ હિ લૌકિકાઃ ક્ષારં સ્રાવયામઃ ઇતિ શાસ્ત્રં ચ છિત્ત્વા છિત્ત્વાશયાત્ ક્ષારઃ ક્ષરત્વાત્ ક્ષારયત્યધઃ ઇતિ ॥ 18
હેત્વન્તરમ્ આહ દ્રવ્યં તદનેકરસોત્પન્નમ્ ઇતિ અનેકરસેભ્યો મુષ્કકાપામાર્ગાદિભ્ય ઉત્પન્નમ્ અનેકરસોત્પન્નં યતશ્ ચાનેકરસોત્પન્નમ્ અત એવાનેકરસં કારણગુણાનુવિધાયિત્વાત્ કાર્યગુણસ્યેતિ ભાવઃ ॥ 19
અનેકરસત્વમેવાહ કટુકલવણભૂયિષ્ઠમ્ ઇતિ ॥ 20
ભૂયિષ્ઠશબ્દેનાપ્રધાનરસાન્તરસમ્બન્ધો ઽસ્તીતિ દર્શયતિ ॥ 21
હેત્વન્તરમ્ આહ અનેકેન્દ્રિયાર્થસમન્વિતમ્ ઇતિ ॥ 22
ક્ષારો હિ સ્પર્શેન ગન્ધેન ચાન્વિતઃ તેન દ્રવ્યં રસે હિ ગુણે ન સ્પર્શો નાપિ ગન્ધ ઇતિ ભાવઃ ॥ 23
હેત્વન્તરમાહ કરણાભિનિર્વૃત્તમિતિ કરણેન ભસ્મપરિસ્રાવણાદિનાભિનિર્વૃત્તં કૃતમ્ ઇત્યર્થઃ ન રસો ઽનેન પ્રકારેણ ક્રિયત ઇતિ ભાવઃ ॥ 24
અવ્યક્તરસપક્ષં નિષેધયતિ અવ્યક્તીભાવ ઇત્યાદિ ॥ 25
અવ્યક્તીભાવ ઇત્યભૂતતદ્ભાવે ચ્વિપ્રત્યયેન રસાનાં મધુરાદીનાં વ્યક્તાનામ્ એવ ક્વચિદાધારે ઽવ્યક્તત્વં નાન્યો મધુરાદિભ્યો ઽવ્યક્તરસ ઇત્યર્થઃ ॥ 26
રસાનામિતિ મધુરાદીનાં ષણ્ણામ્ ॥ 27
પ્રકૃતાવ્ ઇત્યાદિ ॥ 28
પ્રકૃતૌ કારણે જલ ઇત્યર્થઃ ॥ 29
અવ્યક્તત્વં ચ રસસામાન્યમાત્રોપલબ્ધિર્ મધુરાદિવિશેષશૂન્યા સા ચ જલે ભવતિ યત ઉક્તં જલગુણકથને સુશ્રુતે વ્યક્તરસતા રસદોષઃ ઇતિ ઇહાપિ ચ અવ્યક્તરસં ચ ઇતિ વક્ષ્યતિ લોકેઽપિ ચાવ્યક્તરસં દ્રવ્યમાસ્વાદ્ય વક્તારો વદન્તિ જલસ્યેવાસ્ય રસો ન કશ્ચિન્ મધુરાદિર્ વ્યક્ત ઇતિ ॥ 30
વિશેષમધુરાદ્યનુપલબ્ધિશ્ ચાનુદ્ભૂતત્વેન ॥ 31
યથા દૂરાદ્ અવિજ્ઞાયમાનવિશેષવર્ણે વસ્તુનિ રૂપસામાન્યપ્રતીતિર્ ભવતિ ન શુક્લત્વાદિવિશેષબુદ્ધિઃ તથાનુરસે ઽવ્યક્તીભાવો ભવતિ પ્રધાનં વ્યક્તં રસમનુગતો ઽવ્યક્તત્વેનેત્યનુરસઃ યથા વેણુયવે મધુરે કષાયો ઽનુરસઃ ॥ 32

યદુક્તં રૂક્ષઃ કષાયાનુરસો મધુરઃ કફપિત્તહા ઇતિ ॥ 33
અનુરસસમન્વિત ઇતિ સર્વાનુરસયુક્તે યથા વિષે વચનં હિ ઉષ્ણમ્ અનિર્દેશ્યરસમ્ ઇત્યાદિ ॥ 34
કિંવા અણુરસસમન્વિતે ઇતિ પાઠસ્ તેન અણુરસેનૈકેન મરિચેન શર્કરાપાનકે કટુત્વમ્ અવ્યક્તં સ્યાત્ ॥ 35
અપરિસંખ્યેયપક્ષં દૂષયતિ અપરીત્યાદિ ॥ 36
તેષામિતિ રસાનામ્ અપરિસંખ્યેયત્વં ન યુક્તમ્ આશ્રયાદીનાં ભાવાનામિતિ આશ્રયગુણકર્મસંસ્વાદાનામ્ વિશેષાપરિસંખ્યેયત્વાદિતિ આશ્રયાદિભેદસ્યાપરિસંખ્યેયત્વાત્ ॥ 37
અત્ર હેતુમાહ એકૈકોઽપિ હીત્યાદિ ॥ 38
એષામાશ્રયગુણકર્મસંસ્વાદાનાં વિશેષાન્ એકૈકો ઽપિ મધુરાદિર્ આશ્રયતે ન ચ તસ્માદ્ આશ્રયાદિભેદાદ્ અન્યત્વમ્ આશ્રિતસ્ય મધુરાદેર્ ભવતિ ॥ 39
એવં મન્યતે યદ્યપિ શાલિમુદ્ગઘૃતક્ષીરાદયો મધુરસ્યાશ્રયા ભિન્નાઃ તથાપિ તત્ર મધુરત્વજાત્યાક્રાન્ત એક એવ રસો ભવતિ બલાકાક્ષીરકાર્પાસાદિષુ શુક્લવર્ણ ઇવ ॥ 40
તથા ગુણાનાં ગુરુપિચ્છિલસ્નિગ્ધાદીનામન્યત્વે ઽપિ કર્મણાં વા રસાદિવર્ધનાયુર્જનનવર્ણકરત્વાદીનાં ભિન્નત્વે સત્યપિ ન મધુરરસસ્યાન્યત્વં યત એક એવ મધુરસ્ તત્તદ્ગુણયુક્તો ભવતિ તત્કર્મકારી ચેતિ કો વિરોધઃ ॥ 41
તથા મધુરસ્યાવાન્તરાસ્વાદભેદે ઽપિ મધુરત્વજાત્યનતિક્રમઃ કૃષ્ણવર્ણાવાન્તરભેદે યથા કૃષ્ણત્વાનતિક્રમઃ ॥ 42
નનુ મૈવં ભવત્વ્ અપરિસંખ્યેયત્વં રસાનાં પરસ્પરસંયોગાત્ તુ ય આસ્વાદવિશેષઃ સ કાર્યવિશેષકરો ઽપિ ન હિ યન્મધુરામ્લેન ક્રિયતે તન્મધુરેણ વામ્લેન વા શક્યમ્ અતસ્તેન પરસ્પરસંયોગેનાપરિસંખ્યેયત્વં ભવિષ્યતીત્યાહ પરસ્પરેત્યાદિ ॥ 43
સંસૃષ્ટમ્ ઇતિ ભાવે ક્તઃ તેન પરસ્પરસંસર્ગભૂયિષ્ઠત્વાદ્ એષાં મધુરાદીનામ્ અભિનિર્વૃત્તેર્ન ગુણપ્રકૃતીનામ્ અસંખ્યેયત્વમ્ ઇતિ યોજના અયમર્થઃ યદ્યપિ રસાઃ પરસ્પરસંસર્ગેણાતિભૂયસા યુક્તાઃ સન્તો ઽભિનિર્વૃત્તા દ્વિરસાદૌ દ્રવ્યે ભવન્તિ તથાપિ ન તેષાં ગુણા ગુરુલઘ્વાદયઃ પ્રકૃતયો વા મધુરાદીનાં યા યા આયુષ્યત્વરસાભિવર્ધકત્વાદ્યાસ્ તા અસંખ્યેયા ભવન્તિ કિંતુ ય એવ મધુરાદીનાં પ્રત્યેકં ગુણાઃ પ્રકૃતયશ્ચ ઉદ્દિષ્ટાસ્ત એવ મિશ્રા ભવન્તિ ॥ 44
કિંવા ગુણપ્રકૃતીનામિતિ મધુરાદિષડ્ગુણસ્વરૂપાણામ્ ઇત્યર્થઃ તેન રસસ્ય રસાન્તરસંસર્ગે દોષાણામિવ દોષાન્તરસંસર્ગે રસાનાં નાપરિસંખ્યેયત્વમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 45
પ્રકૃતિશબ્દેન કર્મ વોચ્યતે તેન ગુણકર્મણામ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 46
મધુરાદીનામ્ અવાન્તરાસ્વાદવિશેષોઽપિ પરસ્પરસંસર્ગકૃતો જ્ઞેયઃ ॥ 47
યત એવ હેતો રસાનાં સંસૃષ્ટાનાં નાન્યે ગુણકર્મણી ભવતઃ અત એવ સંસૃષ્ટાનાં રસાનાં પૃથક્કર્મ શાસ્ત્રાન્તરે ઽપિ નોક્તમ્ ઇત્યાહ તસ્માદ્ ઇત્યાદિ ॥ 48
કર્મશબ્દેનેહ ગૌરવલાઘવાદિકારકા ગુરુત્વાદયો રસરક્તાદિજનનાદયશ્ ચાપિ બોદ્ધવ્યાઃ ॥ 49
ન કેવલમ્ અન્યશાસ્ત્રકારૈ રસાનાં સંસૃષ્ટાનાં કર્મ નોપદિષ્ટં કિંતુ વયમપિ નોપદેક્ષ્યામ ઇત્યાહ તચ્ચૈવેત્યાદિ ॥ 50
તચ્ચૈવ કારણમિતિ પરસ્પરસંસર્ગેઽપિ રસાનામ્ અનધિકગુણકર્મત્વમ્ ॥ 51
લક્ષણેન પૃથક્ત્વં લક્ષણપૃથક્ત્વમ્ ॥ 52
તત્ર લક્ષ્યતે યેન તલ્લક્ષણમ્ અતસ્તુ મધુરો રસઃ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન તથા સ્નેહનપ્રીણનહ્લાદન ઇત્યાદિના ચ યદ્વાચ્યં તત્ સર્વં ગૃહ્યતે ॥ 53
કિંવા લક્ષણશબ્દેન મધુરો રસ ઇત્યાદિગ્રન્થવાચ્યં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે પૃથક્ત્વં ચ રસભેદજ્ઞાનાર્થં યદ્ વક્ષ્યતિ સ્નેહનપ્રીણન ઇત્યાદિ તદ્ ગૃહ્યતે ॥ 54]
અગ્રે તુ તાવદ્ દ્રવ્યભેદમ્ અભિપ્રેત્ય કિંચિદ્ અભિધાસ્યામઃ ।
સર્વં દ્રવ્યં પાઞ્ચભૌતિકમસ્મિન્નર્થે તચ્ચેતનાવદચેનં ચ તસ્ય ગુણાઃ શબ્દાદયો ગુર્વાદયશ્ ચ દ્રવાન્તાઃ કર્મ પઞ્ચવિધમુક્તં વમનાદિ ॥ ચર્_1,26.10
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અગ્રે ત્વ્ ઇત્યાદિ ।
રસેષુ વાચ્યેષુ દ્રવ્યભેદમ્ અભિપ્રેત્ય પ્રતિપાદનીયતયા પરિગૃહ્ય રસાનાં દ્રવ્યજ્ઞાનાધીનજ્ઞાનત્વાદ્ દ્રવ્યાભિધાનમ્ અગ્રે કૃતમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 1
કિંચિદિતિ આયુર્વેદોપયોગિદ્રવ્યસ્વરૂપં ન સર્વમ્ અપ્રસઙ્ગદોષાદ્ ઇતિ ભાવઃ ॥ 2
સર્વદ્રવ્યમ્ ઇતિ કાર્યદ્રવ્યમ્ ॥ 3
અસ્મિન્ન્ અર્થે અસ્મિન્ પ્રકરણે ॥ 4
દ્રવાન્તા ઇતિ વચનેન પૂર્વોક્તાન્ વિંશતિગુણાન્ આહ ॥ 5
અત્ર ચ પરત્વાપરત્વાદીનામ્ ઇહાનભિધાનેન ચિકિત્સાયાં પરત્વાદીનામ્ અપ્રાધાન્યં દર્શયતિ યે ઽપિ તત્રાપિ યુક્તિસંયોગપરિમાણસંસ્કારાભ્યાસા અત્યર્થચિકિત્સોપયોગિનો ઽપિ ન તે પાર્થિવાદિદ્રવ્યાણાં શબ્દાદિવત્ સાંસિદ્ધિકાઃ કિં તર્હ્ય્ આધેયાઃ અત ઇહ નૈસર્ગિકગુણકથને નોક્તાઃ ॥ 6
ઉક્તમ્ ઇતિ અપામાર્ગતણ્ડુલીયે ॥ 7
એતચ્ચ પ્રાધાન્યાદુચ્યતે તેન બૃંહણાદ્યપિ બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 8]
તત્ર દ્રવ્યાણિ ગુરુખરકઠિનમન્દસ્થિરવિશદસાન્દ્રસ્થૂલગન્ધગુણબહુલાનિ પાર્થિવાનિ તાન્યુપચયસંઘાતગૌરવસ્થૈર્યકરાણિ દ્રવસ્નિગ્ધશીતમન્દમૃદુપિચ્છિલરસગુણબહુલાન્ય્ આપ્યાનિ તાન્ય્ ઉપક્લેદસ્નેહબન્ધવિષ્યન્દમાર્દવપ્રહ્લાદકરાણિ ઉષ્ણતીક્ષ્ણસૂક્ષ્મલઘુરૂક્ષવિશદરૂપગુણબહુલાન્ય્ આગ્નેયાનિ તાનિ દાહપાકપ્રભાપ્રકાશવર્ણકરાણિ લઘુશીતરૂક્ષખરવિશદસૂક્ષ્મસ્પર્શગુણબહુલાનિ વાયવ્યાનિ તાનિ રૌક્ષ્યગ્લાનિવિચારવૈશદ્યલાઘવકરાણિ મૃદુલઘુસૂક્ષ્મશ્લક્ષ્ણશબ્દગુણબહુલાન્ય્ આકાશાત્મકાનિ તાનિ માર્દવસૌષિર્યલાઘવકરાણિ ॥ ચર્_1,26.11
[{આયુર્વેદદીપિકા}
બહુલશબ્દો ગુર્વાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે કિંવા ગન્ધેનૈવ યતો ગન્ધગુણબહુલા પૃથિવ્યેવ ભવતિ અત એવ દ્રવ્યાન્તરલક્ષણે ઽપિ વૈશેષિકગુણો ઽન્ત એવ પઠ્યતે રસગુણબહુલાનિ ઇત્યાદિ તેન તત્રાપિ રસાદિભિર્ એવ બહુલશબ્દો યોજ્યઃ ॥ 1
સર્વકાર્યદ્રવ્યાણાં પાઞ્ચભૌતિકત્વે ઽપિ પૃથિવ્યાદ્યુત્કર્ષેણ પાર્થિવત્વાદિ જ્ઞેયમ્ ॥ 2
સંઘાતઃ કાઠિન્યં સ્થૈર્યમ્ અવિચાલ્યમ્ ॥ 3
બન્ધનં પરસ્પરયોજનં પ્રહ્લાદઃ શરીરેન્દ્રિયતર્પણમ્ ॥ 4

સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મસ્રોતોઽનુસારિ ॥ 5
પ્રભા વર્ણપ્રકાશિની દીપ્તિઃ યદુક્તં વર્ણમાક્રામતિ છાયા પ્રભા વર્ણપ્રકાશિકા ઇત્યાદિ ॥ 6
વિચરણં વિચારો ગતિર્ ઇત્યર્થઃ ॥ 7
સૌષિર્યં રન્ધ્રબહુલતા ॥ 8
અત્રાકાશબાહુલ્યં દ્રવ્યસ્ય પૃથિવ્યાદિભૂતાન્તરાલ્પત્વેન ભૂરિવ્યક્તાકાશત્વેન ચ જ્ઞેયં યદેવ ભૂરિશુષિરં તન્નાભસં કિંવા આકાશગુણબહુલત્વેન નાભસં દ્રવ્યમ્ ઇત્યુચ્યતે ॥ 9]
અનેનોપદેશેન નાનૌષધિભૂતં જગતિ કિંચિદ્ દ્રવ્યમ્ ઉપલભ્યતે તાં તાં યુક્તિમ્ અર્થં ચ તં તમ્ અભિપ્રેત્ય ॥ ચર્_1,26.12
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અનેનેતિ પ્રતિનિયતદ્રવ્યગુણોપદેશેન યત્ પાર્થિવાદિ દ્રવ્યં યદ્ગુણં તદ્ગુણે દેહે સંપાદ્યે તદ્ ભેષજં ભવતીત્યર્થઃ ॥ 1
તચ્ચ પાર્થિવાદિ દ્રવ્યં ન સર્વથા ન ચ સર્વસ્મિન્ વ્યાધૌ ભેષજમિત્યાહ તાં તાં યુક્તિમ્ ઇત્યાદિ ॥ 2
યુક્તિમ્ ઇતિ ઉપાયમ્ અર્થમિતિ પ્રયોજનમ્ અભિપ્રેત્યેતિ અધિકૃત્ય તેન કેનચિદુપાયેન ક્વચિત્ પ્રયોજને કિંચિદ્ દ્રવ્યમૌષધં ભવતિ ન સર્વત્ર ॥ 3
તેન યદુચ્યતે વૈરોધિકાનાં સર્વદાપથ્યત્વેન નાનૌષધં દ્રવ્યમ્ ઇતિ વચો વિરોધિ તન્ન ભવતિ વૈરોધિકાનિ હિ સંયોગસંસ્કારદેશકાલાદ્યપેક્ષાણિ ભવન્તિ વૈરોધિકસંયોગાદ્યભાવે તુ પથ્યાન્યપિ ક્વચિત્ સ્યુઃ ॥ 4
યાન્યપિ સર્વદાપિ સ્વભાવાદેવ વિષમન્દકાદીન્યપથ્યાનિ તાન્યપ્ય્ ઉપાયયુક્તાનિ ક્વચિત્ પથ્યાનિ ભવન્તિ યથા ઉદરે વિષસ્ય તિલં દદ્યાત્ ઇત્યાદિ ॥ 5
યત્તુ તૃણપાંશુપ્રભૃતીનિ નોપયુજ્યન્તે અતો ન તાનિ ભેષજાનીત્યુચ્યતે તન્ન તેષામપિ ભેષજસ્વેદાદ્યુપાયત્વેન ભેષજત્વાત્ ॥ 6]
ન તુ કેવલં ગુણપ્રભાવાદેવ દ્રવ્યાણિ કાર્મુકાણિ ભવન્તિ દ્રવ્યાણિ હિ દ્રવ્યપ્રભાવાદ્ ગુણપ્રભાવાદ્ દ્રવ્યગુણપ્રભાવાચ્ ચ તસ્મિંસ્તસ્મિન્ કાલે તત્તદધિકરણમ્ આસાદ્ય તાં તાં ચ યુક્તિમર્થં ચ તં તમભિપ્રેત્ય યત્ કુર્વન્તિ તત્ કર્મ યેન કુર્વન્તિ તદ્વીર્યં યત્ર કુર્વન્તિ તદધિકરણં યદા કુર્વન્તિ સ કાલઃ યથા કુર્વન્તિ સ ઉપાયઃ યત્ સાધયન્તિ તત્ ફલમ્ ॥ ચર્_1,26.13
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પાર્થિવાદિદ્રવ્યાણાં ગુરુખરાદિગુણયોગાદ્ ભેષજત્વમ્ ઉક્તં તેન ગુણપ્રભાવાદેવ ભેષજં સ્યાદિતિ શઙ્કાં નિરસ્યન્ન્ આહ ન તુ કેવલમ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
દ્રવ્યપ્રભાવાદ્ યથા દન્ત્યા વિરેચકત્વં તથા મણીનાં વિષાદિહન્તૃત્વમ્ ઇત્યાદિ ॥ 2
ગુણપ્રભાવાદ્યથા જ્વરે તિક્તકો રસઃ શીતે ઽગ્નિર્ ઇત્યાદિ ॥ 3
દ્રવ્યગુણપ્રભાવાદ્ યથા કૃષ્ણાજિનસ્યોપરીતિ અત્રાપિ કૃષ્ણત્વં ગુણોઽજિનં ચ દ્રવ્યમભિપ્રેતં યથા વા મણ્ડલૈર્ જાતરૂપસ્ય તસ્યા એવ પયઃ શૃતમ્ તત્ર મણ્ડલગુણયુક્તસ્યૈવ જાતરૂપસ્ય કાર્મુકત્વમ્ ॥ 4
કથં કુર્વન્તીત્યાહ તસ્મિંસ્ તસ્મિન્ન્ ઇત્યાદિ ॥ 5
તાં તાં યુક્તિમાસાદ્યેતિ તાં તાં યોજનાં પ્રાપ્ય ॥ 6
યત્ કુર્વન્તીત્યાદાવ્ ઉદાહરણં યથા શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ યચ્છિરોવિરેચનં કુર્વન્તિ તચ્ છિરોવિરેચનં કર્મ યેનોષ્ણત્વાદિકારણેન શિરોવિરેચનં કુર્વન્તિ તદ્વીર્યં વીર્યં શક્તિઃ સા ચ દ્રવ્યસ્ય ગુણસ્ય વા યત્ર શિરોવિરેચનં કુર્વન્તિ તદધિકરણં શિરઃ નાન્યત્રાધિકરણે શિરોવિરેચનદ્રવ્યં પ્રભવતીત્યર્થઃ યદેતિ વસન્તાદૌ શિરોગૌરવાદિયુક્તે ચ કાલે એતેનાકાલે શીતે શિરોવિરેચનં સ્તબ્ધત્વાન્ન કાર્મુકં કિંતુ સ્વકાલ એવ યથા યેન પ્રકારેણ પ્રધમનાવપીડનાદિના તથા પ્રસારિતાઙ્ગમુત્તાનં શયને સંસ્તરાસ્તૃતે ॥ 7
ઈષત્ પ્રલમ્બશિરસં સંવેશ્ય ચાવૃતેક્ષણમ્ ઇત્યાદિના વિધિના કુર્વન્તિ સ ઉપાયઃ યત્ સાધયન્તિ શિરોગૌરવશૂલાદ્યુપરમં તત્ ફલં ફલમ્ ઉદ્દેશ્યમ્ ॥ 8
કર્મ કાર્યં સાધનમ્ ઉદ્દેશ્યં ફલં સાધ્યં યથા યાગનિષ્પાદ્યો ધર્મઃ કાર્યતયા કર્મ તજ્જન્યસ્તુ સ્વર્ગાદિર્ ઉદ્દેશ્યઃ ફલમ્ એવં વમનાદિષ્વપિ કર્માધિકરણાદ્યુન્નેયમ્ ॥ 9]
ભેદશ્ ચૈષાં ત્રિષષ્ટિવિધવિકલ્પો દ્રવ્યદેશકાલપ્રભાવાદ્ ભવતિ તમ્ ઉપદેક્ષ્યામઃ ॥ ચર્_1,26.14
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ દ્રવ્યમ્ અભિધાય વિકૃતાનાં રસાનામ્ એવ ભેદમ્ આહ ભેદશ્ ચૈષામ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
પ્રભાવશબ્દો દ્રવ્યદેશકાલૈઃ પ્રત્યેકં યુજ્યતે તત્ર દ્રવ્યપ્રભાવાદ્ યથા સોમગુણાતિરેકાન્ મધુરઃ ઇત્યાદિ દેશપ્રભાવાદ્ યથા હિમવતિ દ્રાક્ષાદાડિમાદીનિ મધુરાણિ ભવન્ત્યન્યત્રામ્લાનીત્યાદિ કાલપ્રભાવાદ્યથા બાલામ્રં સકષાયં તરુણમમ્લં પક્વં મધુરં તથા હેમન્તે ઓષધ્યો મધુરા વર્ષાસ્વ્ અમ્લા ઇત્યાદિ ॥ 2
અગ્નિસંયોગાદયો યે ઽન્યે રસહેતવસ્ તે ઽપિ કાલે દ્રવ્યે વાન્તર્ભાવનીયાઃ ॥ 3]
સ્વાદુરમ્લાદિભિર્યોગં શેષૈરમ્લાદયઃ પૃથક્ ।
યાન્તિ પઞ્ચદશૈતાનિ દ્રવ્યાણિ દ્વિરસાનિ તુ ॥ ચર્_1,26.15
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ભેદમાહ સ્વાદુર્ ઇત્યાદિ ॥ 1
તત્ર સ્વાદોરમ્લાદિયોગાત્ પઞ્ચ શેષૈર્ ઇતિ આદિત્વેનોપયુક્તાદ્ અન્યૈઃ તેનામ્લસ્ય લવણાદિયોગાચ્ ચત્વારિ એવં લવણસ્ય કટ્વાદિયોગાત્ ત્રીણિ કટુકસ્ય તિક્તકષાયયોગાદ્ દ્વે તિક્તસ્ય કષાયયોગાદ્ એકમ્ એવં પઞ્ચદશ દ્વિરસાનિ ॥ 2]
પૃથગમ્લાદિયુક્તસ્ય યોગઃ શેષૈઃ પૃથગ્ભવેત્ ।
મધુરસ્ય તથામ્લસ્ય લવણસ્ય કટોસ્ તથા ॥ ચર્_1,26.16
ત્રિરસાનિ યથાસંખ્યં દ્રવ્યાણ્યુક્તાનિ વિંશતિઃ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ત્રિરસમ્ આહ પૃથગ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
મધુરસ્યામ્લાદિરસચતુષ્ટયેન પૃથગ્ ઇત્યેકૈકશો યુક્તસ્ય શેષૈર્લવણાદિભિર્ યોગો ભવતિ તત્ર મધુરસ્યામ્લયુક્તસ્ય શેષલવણાદિયોગાચ્ ચત્વારિ તથા મધુરસ્ય લવણયુક્તસ્ય કટ્વાદિયોગાત્ ત્રીણિ તથા કટુયુક્તસ્ય તિક્તાદિયોગાદ્ દ્વે તથા તિક્તયુક્તસ્ય કષાયયોગાદ્ એકમ્ એવં મધુરેણાદિસ્થિતેન દશ ॥ 2

એવમમ્લસ્યાદિસ્થિતસ્ય લવણયુક્તસ્ય કટ્વાદિયોગાત્ ત્રીણિ તથા કટુકયુક્તસ્ય શેષાભ્યાં યોગાદ્ દ્વે એવં તિક્તયુક્તસ્ય કષાયયોગાદ્ એકમ્ એવમ્ અમ્લસ્ય ષટ્ ॥ 3
અનેનૈવ ન્યાયેન લવણસ્ય ત્રીણિ કટોશ્ ચૈકમેવ એવં મિલિત્વા ત્રિરસાનિ વિંશતિઃ ॥ 4]
વક્ષ્યન્તે તુ ચતુષ્કેણ દ્રવ્યાણિ દશ પઞ્ચ ચ ॥ ચર્_1,26.17
સ્વાદ્વમ્લૌ સહિતૌ યોગં લવણાદ્યૈઃ પૃથગ્ગતૌ ।
યોગં શેષૈઃ પૃથગ્યાતશ્ચતુષ્કરસસંખ્યયા ॥ ચર્_1,26.18
સહિતૌ સ્વાદુલવણૌ તદ્વત્ કટ્વાદિભિઃ પૃથક્ ।
યુક્તૌ શેષૈઃ પૃથગ્યોગં યાતઃ સ્વાદૂષણૌ તથા ॥ ચર્_1,26.19
કટ્વાદ્યૈરમ્લલવણૌ સંયુક્તૌ સહિતૌ પૃથક્ ।
યાતઃ શેષૈઃ પૃથગ્યોગં શેષૈરમ્લકટૂ તથા ॥ ચર્_1,26.20
યુજ્યેતે તુ કષાયેણ સતિક્તૌ લવણોષણૌ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ચતૂરસે સ્વાદ્વમ્લાવ્ આદિસ્થિતૌ લવણાદિભિર્ એકૈકશ્યેન યુક્તૌ શેષૈઃ કટ્વાદિભિર્ યોગાત્ ષડ્ ભવન્તિ ॥ 1
સ્વાદુલવણૌ સહિતૌ આદિસ્થિતૌ કટ્વાદિભિરિતિ કટુતિક્તાભ્યાં પૃથગ્યુક્તૌ શેષૈર્ ઇતિ તિક્તકષાયાભ્યાં તેનેહ બહુવચનં જાતૌ બોદ્ધવ્યમ્ એવં ત્રીણિ ॥ 2
સ્વાદૂષણૌ તથેત્યનેન સ્વાદુકટુકતિક્તકષાયરૂપમ્ એકમ્ ॥ 3
કટ્વાદ્યૈર્ ઇત્યાદાવ્ અપિ બહુવચનં જાતૌ ॥ 4
અમ્લલવણૌ સંયુક્તૌ કટુના સહિતૌ શેષાભ્યાં યોગાદ્ દ્વે તથામ્લલવણૌ તિક્તયુક્તૌ શેષયોગાદ્ એકમ્ ॥ 5
અમ્લકટૂ તથેત્યનેનામ્લકટુતિક્તકષાયરૂપમ્ એકમ્ ॥ 6
યુજ્યેતે ત્વ્ ઇત્યાદિના ચૈકમ્ ॥ 7
એવં પઞ્ચદશ ચતૂરસાનિ ॥ 8]
ષટ્ તુ પઞ્ચરસાન્યાહુરેકૈકસ્યાપવર્જનાત્ ॥ ચર્_1,26.21
ષટ્ ચૈવૈકરસાનિ સ્યુર્ એકં ષડ્રસમેવ તુ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અપવર્જનાદિતિ ત્યાગાત્ ॥ 1
અત્ર ચ રસાનાં ગુણત્વેનૈકસ્મિન્ દ્રવ્યે સમવાયો યોગશબ્દેનોચ્યતે ॥ 2]
ઇતિ ત્રિષષ્ટિર્દ્રવ્યાણાં નિર્દિષ્ટા રસસંખ્યયા ॥ ચર્_1,26.22
ત્રિષષ્ટિઃ સ્યાત્ત્વસંખ્યેયા રસાનુરસકલ્પનાત્ ।
રસાસ્તરતમાભ્યાં તાં સંખ્યામ્ અતિપતન્તિ હિ ॥ ચર્_1,26.23
[{આયુર્વેદદીપિકા}
રસસંસર્ગસ્ય પ્રકારાન્તરેણાસંખ્યેયતામ્ આહ ત્રિષષ્ટિઃ સ્યાદ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
અનુરસોઽગ્રે વક્ષ્યમાણઃ ॥ 2
અત્ર ચ ત્રિષષ્ટ્યાત્મકરસે રસાનુરસકલ્પના નાસ્તિ કેવલે મધુરાદૌ તદભાવાત્ તેન યથાસમ્ભવં સપ્તપઞ્ચાશત્સંયોગવિષયં રસાનુરસકલ્પનં જ્ઞેયમ્ ॥ 3
કિંવા એકરસેઽપ્યનુરસોઽસ્ત્યેવાવ્યપદેશ્યઃ ॥ 4
પ્રકારાન્તરેણાપ્ય્ અસંખ્યેયતામ્ આહ રસાસ્ તરતમાભ્યામ્ ઇત્યાદિ ॥ 5
મધુરમધુરતરમધુરતમાદિભેદાદ્ અસંખ્યેયતા રસાનાં ભવતીતિ ભાવઃ ॥ 6
કિંવા રસાનુરસત્વેનૈવ યાસંખ્યેયતા તત્રૈવાયં હેતુઃ રસાસ્ તરતમાભ્યામિત્યાદિઃ ॥ 7]
સંયોગાઃ સપ્તપઞ્ચાશત્ કલ્પના તુ ત્રિષષ્ટિધા ।
રસાનાં તત્ર યોગ્યત્વાત્કલ્પિતા રસચિન્તકૈઃ ॥ ચર્_1,26.24
[{આયુર્વેદદીપિકા}
એવમસંખ્યેયત્વેઽપિ ત્રિષષ્ટિવિધૈવ કલ્પના ચિકિત્સાવ્યવહારાર્થમ્ ઇહાચાર્યૈઃ કલ્પિતેત્યાહ સંયોગા ઇત્યાદિ ॥ 1
તત્ર યોગ્યત્વાદ્ ઇતિ તત્ર સ્વસ્થાતુરહિતચિકિત્સાપ્રયોગે ઽનતિસંક્ષેપવિસ્તરરૂપતયા હિતત્વાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 2]

ક્વચિદેકો રસઃ કલ્પ્યઃ સંયુક્તાશ્ ચ રસાઃ ક્વચિત્ ।
દોષૌષધાદીન્ સંચિન્ત્ય ભિષજા સિદ્ધિમિચ્છતા ॥ ચર્_1,26.25
દ્રવ્યાણિ દ્વિરસાદીનિ સંયુક્તાંશ્ચ રસાન્ બુધાઃ ।
રસાન્ એકૈકશો વાપિ કલ્પયન્તિ ગદાન્ પ્રતિ ॥ ચર્_1,26.26
[{આયુર્વેદદીપિકા}
તમેવ ચિકિત્સાપ્રયોગમ્ આહ ક્વચિદિત્યાદિ ॥ 1
અત્રાદિગ્રહણાદ્ દેશકાલબલાદીનામ્ અનુક્તાનાં ગ્રહણમ્ ॥ 2
એતદેવ સંયુક્તાસંયુક્તરસકલ્પનં ભિન્નરસદ્રવ્યમેલકાદ્ વાનેકરસૈકદ્રવ્યપ્રયોગાદ્ એકરસદ્રવ્યપ્રયોગાદ્વા ભવતીતિ દર્શયન્નાહ દ્રવ્યાણીત્યાદિ ॥ 3
દ્વિરસાદીનિ ઉત્પત્તિસિદ્ધદ્વિરસત્રિરસાદીનિ દ્વિરસં યથા કષાયમધુરો મુદ્ગઃ ત્રિરસં યથા મધુરામ્લકષાયં ચ વિષ્ટમ્ભિ ગુરુ શીતલમ્ ॥ 4
પિત્તશ્લેષ્મહરં ભવ્યમ્ ઇત્યાદિ ચતૂરસસ્ તિલઃ યદ્ ઉક્તં સ્નિગ્ધોષ્ણમધુરસ્ તિક્તઃ કષાયઃ કટુકસ્ તિલઃ પઞ્ચરસં ત્વ્ આમલકં હરીતકી ચ શિવા પઞ્ચરસા ઇત્યાદિવચનાત્ વ્યક્તષડ્રસં તુ દ્રવ્યમ્ ઇહાનુક્તં વિષં ત્વ્ અવ્યક્તષડ્રસસંયુક્તં હારીતે ત્વ્ એણમાંસં વ્યક્તષડ્રસસંયુક્તમ્ ઉક્તમ્ ॥ 5
એવં દ્વિરસાદિદ્રવ્યયોગાદ્ દ્વિરસાદ્યુપયોગઃ ॥ 6
તથા સંયુક્તાંશ્ચ રસાનિતિ એકૈકરસાદિદ્રવ્યમેલકાત્ સંયુક્તાન્ રસાન્ એકૈકશઃ કલ્પયન્તિ પ્રયોજયન્તિ ॥ 7
ગદાન્ પ્રતીતિ પ્રાધાન્યેન તેન સ્વસ્થવૃત્તે ઽપિ બોદ્ધવ્યં કિંવા દ્વિરસાદિભેદો ગદ એવ સ્વસ્થે તુ સર્વરસપ્રયોગ એવ યદુક્તં સમસર્વરસં સાત્મ્યં સમધાતોઃ પ્રશસ્યતે ઇતિ ॥ 8
એવં ચ વ્યાખ્યાને સતિ ક્વચિદેકો રસ ઇત્યાદિના સમમસ્ય ન પૌનરુક્ત્યમ્ ॥ 9
કિંવા ક્વચિદ્ એકો રસઃ ઇત્યાદિના સ્વમતમ્ ઉક્તમ્ અત્રૈવાર્થે દ્રવ્યાણિ દ્વિરસાદીનિ ઇત્યાદિનાચાર્યાન્તરસમ્મતિં દર્શયતિ અત એવાન્યાચાર્યાન્તરાભિપ્રાયેણ કલ્પયન્તીત્યુક્તં તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્ ॥ 10]
યઃ સ્યાદ્ રસવિકલ્પજ્ઞઃ સ્યાચ્ચ દોષવિકલ્પવિત્ ।
ન સ મુહ્યેદ્ વિકારાણાં હેતુલિઙ્ગોપશાન્તિષુ ॥ ચર્_1,26.27
[{આયુર્વેદદીપિકા}
રસજ્ઞાનફલમાહ યઃ સ્યાદ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
અત્ર રસવિકલ્પજ્ઞાનાદેવ વ્યાધિહેતુદ્રવ્યજ્ઞાનં કૃત્સ્નમવરુદ્ધં રસજ્ઞાનેનૈવ પ્રાયઃ સકલદ્રવ્યગુણસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ॥ 2
દોષવિકલ્પજ્ઞાનાચ્ચ લિઙ્ગજ્ઞાનં યાવદ્ધિ લિઙ્ગં તત્ સર્વં દોષવિકલ્પસમ્બદ્ધમ્ ॥ 3
રસદોષવિકલ્પજ્ઞાનાત્ તુ ભેષજજ્ઞાનં યતો રસતઃ સ્વરૂપજ્ઞાનં ભેષજદ્રવ્યસ્ય દોષતશ્ચ ભેષજપ્રયોગવિષયવિજ્ઞાનમ્ ॥ 4
કિંવા રસવિકલ્પાચ્ ચ તથા દોષવિકલ્પાચ્ ચ હેત્વાદિજ્ઞાનં પૃથગેવ વક્તવ્યં રસભેદાદ્ધિ તત્કાર્યં લિઙ્ગમપિ જ્ઞાયતે હેતુભેષજવિજ્ઞાનં તુ ॥ 5
રસભેદવિજ્ઞાનાદેવ વક્તવ્યં યતો રસભેદવદ્ દ્રવ્યમેવ વિકારાણાં હેતુર્ભેષજં ચ ભવતીતિ એવં દોષભેદં જ્ઞાત્વા ચ તસ્ય સમાનં હેતું પ્રત્યેતિ દોષવિરોધિ ચ દ્રવ્યં ભેષજમિતિ ॥ 6
તદ્ યુક્તમ્ ઉક્તં ન સ મુહ્યેદ્વિકારાણાં હેતુલિઙ્ગોપશાન્તિષ્વિતિ ॥ 7]
વ્યક્તઃ શુષ્કસ્ય ચાદૌ ચ રસો દ્રવ્યસ્ય લક્ષ્યતે ।
વિપર્યયેણાનુરસો રસો નાસ્તિ હિ સપ્તમઃ ॥ ચર્_1,26.28
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પૂર્વોક્તરસાનુરસલક્ષણમાહ વ્યક્ત ઇત્યાદિ ॥ 1
શુષ્કસ્ય ચેતિ ચકારાદ્ આર્દ્રસ્ય ચ આદૌ ચેતિ ચકારાદન્તે ચ તેન શુષ્કસ્ય વાર્દ્રસ્ય વા પ્રથમજિહ્વાસમ્બન્ધે વાસ્વાદાન્તે વા યો વ્યક્તત્વેન મધુરો ઽયમ્ અમ્લો ઽયમ્ ઇત્યાદિના વિકલ્પેન ગૃહ્યતે સ વ્યક્તઃ યસ્ તૂક્તાવસ્થાચતુષ્ટયે ઽપિ વ્યક્તો નોપલભ્યતે કિં તર્હ્ય્ અવ્યપદેશ્યતયા છાયામાત્રેણ કાર્યદર્શનેન વા મીયતે સો ઽનુરસ ઇતિ વાક્યાર્થઃ ॥ 2
યતશ્ચ મધુરાદય એવ વ્યક્તત્વાવ્યક્તત્વાભ્યાં રસાનુરસરૂપાઃ અતોઽવ્યક્તો નામ સપ્તમો રસો નાસ્તિ ॥ 3
અયં ચાર્થઃ પૂર્વં પ્રતિષિદ્ધો ઽપ્યનુગુણસ્પષ્ટહેતુપ્રાપ્ત્યા પુનર્ નિષિધ્યતે ॥ 4
અન્યે ત્વ્ આહુઃ શુષ્કસ્ય ચેત્યનેન યસ્ય દ્રવ્યસ્ય શુષ્કસ્ય ચાર્દ્રસ્ય ચોપયોગઃ તત્ર શુષ્કાવસ્થાયાં યો ઽવ્યક્તઃ સ રસ ઉચ્યતે યસ્ત્વાર્દ્રાવસ્થાયાં વ્યક્તઃ સન્ શુષ્કાવસ્થાયાં નાનુયાતિ નાસૌ રસઃ કિંત્વ્ અનુરસઃ ॥ 5
યથા પિપ્પલ્યા આર્દ્રાયા મધુરો રસો વ્યક્તઃ શુષ્કાયાસ્તુ પિપ્પલ્યાઃ કટુકઃ તેન કટુક એવ રસઃ પિપ્પલ્યાઃ મધુરસ્ત્વનુરસઃ યસ્તુ દ્રાક્ષાદીનામ્ આર્દ્રાવસ્થાયાં શુષ્કાવસ્થાયાં ચ મધુર એવ તત્ર વિપ્રતિપત્તિરપિ નાસ્તિ તેન તત્ર મધુર એવ રસઃ નિત્યાર્દ્રપ્રયોજ્યાનાં તુ કાઞ્જિકતક્રાદીનામાદૌ વ્યક્તો ય ઉપલભ્યતે રસઃ અનુ ચોપલભ્યતે યઃ સો ઽનુરસો યુક્તસ્ તિક્તત્વાદિઃ તથા આર્દ્રાવસ્થાયાં શુષ્કાવસ્થાવિપરીતો યઃ પિપ્પલ્યા ઇવ મધુરઃ સો ઽનુરસ ઇતિ ॥ 6
કિંત્વ્ આર્દ્રાપિ પિપ્પલી મધુરરસૈવેતિ પશ્યામઃ યતો વક્ષ્યતિ શ્લેષ્મલા મધુરા ચાર્દ્રા ગુર્વી સ્નિગ્ધા ચ પિપ્પલી ઇતિ મધુરસ્ય તત્રાનુરસત્વે ગુરુત્વશ્લેષ્મકર્તૃત્વાન્ય્ અનુપપન્નાનિ તેન આર્દ્રા પિપ્પલી વ્યક્તમધુરરસૈવ શુષ્કા તુ મધુરાનુરસેતિ યુક્તમ્ ॥ 7]
પરાપરત્વે યુક્તિશ્ચ સંખ્યા સંયોગ એવ ચ ।
વિભાગશ્ચ પૃથક્ત્વં ચ પરિમાણમથાપિ ચ ॥ ચર્_1,26.29
સંસ્કારોઽભ્યાસ ઇત્યેતે ગુણા જ્ઞેયાઃ પરાદયઃ ।
સિદ્ધ્યુપાયાશ્ ચિકિત્સાયા લક્ષણૈસ્તાન્ પ્રચક્ષ્મહે ॥ ચર્_1,26.30
દેશકાલવયોમાનપાકવીર્યરસાદિષુ ।

પરાપરત્વે યુક્તિશ્ચ યોજના યા તુ યુજ્યતે ॥ ચર્_1,26.31
સંખ્યા સ્યાદ્ગણિતં યોગઃ સહ સંયોગ ઉચ્યતે ।
દ્રવ્યાણાં દ્વંદ્વસર્વૈકકર્મજો ઽનિત્ય એવ ચ ॥ ચર્_1,26.32
વિભાગસ્તુ વિભક્તિઃ સ્યાદ્વિયોગો ભાગશો ગ્રહઃ ।
પૃથક્ત્વં સ્યાદસંયોગો વૈલક્ષણ્યમનેકતા ॥ ચર્_1,26.33
પરિમાણં પુનર્માનં સંસ્કારઃ કરણં મતમ્ ।
ભાવાભ્યસનમભ્યાસઃ શીલનં સતતક્રિયા ॥ ચર્_1,26.34
ઇતિ સ્વલક્ષણૈરુક્તા ગુણાઃ સર્વે પરાદયઃ ।
ચિકિત્સા યૈર્ અવિદિતૈર્ ન યથાવત્ પ્રવર્તતે ॥ ચર્_1,26.35
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ પૂર્વોક્તગુર્વાદિગુણાતિરિક્તાન્ પરત્વાપરત્વાદીન્ દશ ગુણાન્ રસધર્મત્વેનોપદેષ્ટવ્યાનાહ પરેત્યાદિ ॥ 1
તચ્ચ પરત્વં પ્રધાનત્વમ્ અપરત્વમ્ અપ્રધાનત્વમ્ ॥ 2
તદ્વિવરણં દેશકાલેત્યાદિ ॥ 3
તત્ર દેશો મરુઃ પરઃ અનૂપો ઽપરઃ કાલો વિસર્ગઃ પરઃ આદાનમપરઃ વયસ્તરુણં પરમ્ અપરમ્ ઇતરન્ માનં ચ શરીરસ્ય યથા વક્ષ્યમાણં શરીરે પરં તતોઽન્યદપરં પાકવીર્યરસાસ્તુ યે યસ્ય યોગિનસ્તે તં પ્રતિ પરાઃ અયૌગિકાસ્ ત્વ્ અપરાઃ ॥ 4
આદિગ્રહણાત્ પ્રકૃતિબલાદીનાં ગ્રહણમ્ ॥ 5
કિંવા પરત્વાપરત્વે વૈશેષિકોક્તે જ્ઞેયે તત્ર દેશાપેક્ષયા સંનિકૃષ્ટદેશસમ્બન્ધિનમ્ અપેક્ષ્ય વિદૂરદેશસમ્બન્ધિનિ પરત્વં સંનિકૃષ્ટદેશસમ્બન્ધિનિ ચાપરત્વં ભવતિ એવં સંનિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટકાલાપેક્ષયા ચ સ્થવિરે પરત્વં યૂનિ ચાપરત્વં ભવતિ ॥ 6
વયઃપ્રભૃતિષુ પરત્વાપરત્વં યથાસમ્ભવં કાલદેશકૃતમ્ એવેહોપયોગાદ્ ઉપચરિતમ્ અપ્યભિહિતં યતો ન ગુણે માનાદૌ ગુણાન્તરસમ્ભવઃ ॥ 7
યુક્તિશ્ચેત્યાદૌ યોજના દોષાદ્યપેક્ષયા ભેષજસ્ય સમીચીનકલ્પના અત એવોક્તં યા તુ યુજ્યતે યા કલ્પના યૌગિકી ભવતિ સા તુ યુક્તિર્ ઉચ્યતે અયૌગિકી તુ કલ્પનાપિ સતી યુક્તિર્ નોચ્યતે પુત્રો ઽપ્યપુત્રવત્ ॥ 8
યુક્તિશ્ચેયં સંયોગપરિમાણસંસ્કારાદ્યન્તર્ગતાપ્ય્ અત્યુપયુક્તત્વાત્ પૃથગુચ્યતે ॥ 9
સંખ્યાં લક્ષયતિ સંખ્યેત્યાદિ ॥ 10
ગણિતમ્ ઇહૈકદ્વિત્ર્યાદિ ॥ 11
સંયોગમાહ યોગ ઇત્યાદિ ॥ 12
સહેતિ મિલિતાનાં દ્રવ્યાણાં યોગઃ પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ સહેત્યનેનેહાકિંચિત્કરં પરસ્પરસંયોગં નિરાકરોતિ ॥ 13
તદ્ભેદમાહ દ્વંદ્વેત્યાદિ ॥ 14
તત્ર દ્વંદ્વકર્મજો યથા યુધ્યમાનયોર્ મેષયોઃ સર્વકર્મજો યથા ભાણ્ડે પ્રક્ષિપ્યમાણાનાં માષાણાં બહુલમાષક્રિયા યોગજઃ એકકર્મજો યથા વૃક્ષવાયસયોઃ ॥ 15
અનિત્ય ઇતિ સંયોગસ્ય કર્મજત્વેનાનિત્યત્વં દર્શયતિ ॥ 16
વિભાગમાહ વિભાગસ્ ત્વ્ ઇત્યાદિ ॥ 17
વિભક્તિઃ વિભજનમ્ ॥ 18
વિભક્તિમેવ વિવૃણોતિ વિયોગ ઇતિ સંયોગસ્ય વિગમો વિયોગઃ ॥ 19
તત્ કિં સંયોગાભાવ એવ વિયોગ ઇત્યાહ ભાગશો ગ્રહ ઇતિ ॥ 20
વિભાગશો વિભક્તત્વેન ગ્રહણં યતો ભવતીતિ ભાવઃ તેન વિભક્તિરિત્યેષા ભાવરૂપા પ્રતીતિર્ ન સંયોગાભાવમાત્રં ભવતિ કિંતર્હિ ભાવરૂપવિભાગગુણયુક્તા ઇત્યર્થઃ ॥ 21
પૃથક્ત્વં તુ ઇદં દ્રવ્યં પટલક્ષણં ઘટાત્ પૃથગ્ ઇત્યાદિકા બુદ્ધિર્યતો ભવતિ તત્ પૃથક્ત્વં ભવતિ ॥ 22
તચ્ચાચાર્યસ્ ત્રૈવિધ્યેનાહ પૃથક્ત્વમિત્યાદિ ॥ 23
તત્ર યત્ સર્વથાસંયુજ્યમાનયોરિવ મેરુહિમાચલયોઃ પૃથક્ત્વમ્ એતદસંયોગ ઇત્યનેનોક્તમ્ ॥ 24
તથા સંયુજ્યમાનાનામપિ પૃથક્ત્વં વિજાતીયાનાં મહિષવરાહાદીનાં તદાહ વૈલક્ષણ્યમિત્યાદિ ॥ 25
વિશિષ્ટલક્ષણયુક્તત્વલક્ષિતં વિજાતીયાનાં પૃથક્ત્વમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 26
તથૈકજાતીયાનામપ્ય્ અવિલક્ષણાનાં માષાણાં પૃથક્ત્વં ભવતીત્યાહ અનેકતેતિ ॥ 27
એકજાતીયેષુ હિ સંયુક્તેષુ ન વૈલક્ષણ્યં નાપ્યસંયોગઃ અથ ચાનેકતા પૃથક્ત્વરૂપા ભવતીતિ ભાવઃ ॥ 28
કિંવા પૃથક્ત્વં ગુણાન્તરમિચ્છન્ લોકવ્યવહારાર્થમ્ અસંયોગવૈલક્ષણ્યાનેકતારૂપમેવ યથોદાહૃતં પૃથક્ત્વં દર્શયતિ ॥ 29
માનં પ્રસ્થાઢકાદિતુલાદિમેયમ્ ।

કરણં ગુણાન્તરાધાયકત્વં સંસ્કરણમિત્યર્થઃ યદ્વક્ષ્યતિ સંસ્કારો હિ ગુણાન્તરાધાનમુચ્યતે ઇતિ ॥ 30
ભાવસ્ય ષષ્ટિકાદેર્વ્યાયામાદેશ્ ચાભ્યસનમ્ અભ્યાસઃ ॥ 31
અભ્યસનમેવ લોકપ્રસિદ્ધાભ્યાં પર્યાયાભ્યાં વિવૃણોતિ શીલનં સતતક્રિયેતિ યં લોકાઃ શીલનસતતક્રિયાભ્યામ્ અભિદધતિ સો ઽભ્યાસ ઇતિ ભાવઃ ॥ 32
અયં ચ સંયોગસંસ્કારવિશેષરૂપો ઽપિ વિશેષેણ ચિકિત્સોપયુક્તત્વાત્ પૃથગુચ્યતે ॥ 33
ન યથાવત્ પ્રવર્તત ઇતિ વચનેન શબ્દાદિષુ ચ ગુર્વાદિષુ ચ પરાદીનામપ્રાધાન્યં સૂચયતિ ॥ 34]
ગુણા ગુણાશ્રયા નોક્તાસ્તસ્માદ્ રસગુણાન્ ભિષક્ ।
વિદ્યાદ્ દ્રવ્યગુણાન્ કર્તુરભિપ્રાયાઃ પૃથગ્વિધાઃ ॥ ચર્_1,26.36
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ રસાનાં પરસ્પરસંયોગો ગુણ ઉક્તઃ તથાગ્રે ચ સ્નિગ્ધત્વાદિર્ગુણો વાચ્યઃ સ ચ ગુણરૂપરસે ન સમ્ભવતીતિ યથા રસાનાં ગુણનિર્દેશો બોદ્ધવ્યસ્ તદાહ ગુણા ઇત્યાદિ ॥ 1
ગુણા ગુણાશ્રયા નોક્તા ઇતિ દીર્ઘંજીવિતીયે સમવાયી તુ નિશ્ચેષ્ટઃ કારણં ગુણઃ ઇત્યનેન ॥ 2
રસગુણાનિતિ રસે સ્નિગ્ધાદીન્ ગુણાન્ નિર્દિષ્ટાન્ તદ્ રસાધારદ્રવ્યગુણાન્ એવ વિદ્યાત્ ॥ 3
નનુ યદિ દ્રવ્યગુણા એવ તે તત્ કિમિતિ રસગુણત્વેનોચ્યન્ત ઇત્યાહ કર્તુરિત્યાદિ કર્તુરિતિ તન્ત્રકર્તુઃ ॥ 4
અભિપ્રાયા ઇતિ તત્ર તત્રોપચારેણ તથા સામાન્યશબ્દાદિપ્રયોગેણ તન્ત્રકરણબુદ્ધયઃ સામાન્યશબ્દોપચારાદિપ્રયોગશ્ ચ પ્રકરણાદિવશાદ્ એવ સ્ફુટત્વાત્ તથા પ્રયોજનવશાચ્ ચ ક્રિયતે ॥ 5
તચ્ચ પ્રકરણાદિ અતશ્ચ પ્રકૃતં બુદ્ધ્વા ઇત્યાદૌ દર્શયિષ્યામઃ ॥ 6
ઇહ ચ દ્રવ્યગુણાનાં રસેષુ યદુપચરણં તસ્યાયમભિપ્રાયો યત્ મધુરાદિનિર્દેશેનૈવ સ્નિગ્ધશીતાદિગુણા અપિ પ્રાયો મધુરાદ્યવ્યભિચારિણો દ્રવ્યે નિર્દિષ્ટા ભવન્તીતિ ન મધુરત્વં નિર્દિશ્ય સ્નિગ્ધત્વાદિપ્રતિપાદનં પુનઃ પૃથક્ ક્રિયત ઇતિ ॥ 7]
અતશ્ચ પ્રકૃતં બુદ્ધ્વા દેશકાલાન્તરાણિ ચ ।
તન્ત્રકર્તુર્ અભિપ્રાયાનુપાયાંશ્ ચાર્થમાદિશેત્ ॥ ચર્_1,26.37
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અભિપ્રાયપૃથક્ત્વે સતિ યથા ગ્રન્થો બોદ્ધવ્યસ્ તદાહ અતશ્ ચેત્યાદિ ॥ 1
તત્ર પ્રકૃતં બુદ્ધ્વા યથા ક્ષારાઃ ક્ષીરં ફલં પુષ્પમ્ ઇત્યત્રોદ્ભિદગણસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ ક્ષીરમિતિ સ્નુહ્યાદિક્ષીરમ્ એવ ક્ષીરશબ્દેન વદેત્ ॥ 2
દેશાન્તરં બુદ્ધ્વેતિ યથા શિરસિ શોધને ઽભિધીયમાને ક્રિમિવ્યાધૌ ઇતિ તચ્છિરોગતક્રિમિવ્યાધાવ્ એવ ભવતિ ॥ 3
કાલાન્તરે યથા વમનકાલે ઽભિહિતં પ્રતિગ્રહાંશ્ ચોપહારયેદ્ ઇતિ તત્ર પ્રતિગ્રહશબ્દેન પાત્રમુચ્યતે ન તુ ગ્રહણં પ્રતિગ્રહઃ ॥ 4
તન્ત્રકર્તુર્ અભિપ્રાયાન્ ઇતિ યથોક્તં રસેષુ ગુણારોપણે તદ્ બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 5
ઉપાયાન્ ઇતિ શાસ્ત્રોપાયાન્ તન્ત્રયુક્તિરૂપાન્ ॥ 6
અર્થમ્ અભિધેયમ્ ॥ 7
યદ્યપિ પ્રકૃતાદયો ઽપિ તન્ત્રકર્તુર્ અભિપ્રાયા એવ તથાપિ યત્ર પ્રકૃતત્વાદિ ન સ્ફુટં પ્રતીયતે તત્ર તન્ત્રકર્તુર્ અભિપ્રાયત્વેન બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 8]
ષડ્વિભક્તીઃ પ્રવક્ષ્યામિ રસાનામત ઉત્તરમ્ ।
ષટ્ પઞ્ચભૂતપ્રભવાઃ સંખ્યાતાશ્ચ યથા રસાઃ ॥ ચર્_1,26.38
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ષડ્વિભક્તીર્ ઇતિ મધુરાદિષડ્વિભાગાન્ ઇત્યર્થઃ ॥ 1
ષટ્ પઞ્ચભૂતપ્રભવા ઇતિ પઞ્ચભૂતપ્રભવાઃ સન્તો યથોક્તેન પ્રકારેણ સોમગુણાતિરેકાત્ ઇત્યાદિના યથા ષટ્ સંખ્યાતાઃ ષટ્સંખ્યાપરિચ્છિન્ના ભવન્તિ તથા વક્ષ્યામીતિ યોજના ॥ 2]
સૌમ્યાઃ ખલ્વાપોઽન્તરિક્ષપ્રભવાઃ પ્રકૃતિશીતા લઘ્વ્યશ્ ચાવ્યક્તરસાશ્ચ તાસ્ત્વન્તરિક્ષાદ્ભ્રશ્યમાના ભ્રષ્ટાશ્ચ પઞ્ચમહાગુણસમન્વિતા જઙ્ગમસ્થાવરાણાં ભૂતાનાં મૂર્તીર્ અભિપ્રીણયન્તિ તાસુ મૂર્તિષુ ષડ્ અભિમૂર્છન્તિ રસાઃ ॥ ચર્_1,26.39
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ રસાનામ્ આદિકારણમેવ તાવદ્ આહ સૌમ્યા ઇત્યાદિ ॥ 1
સૌમ્યાઃ સોમદેવતાકાઃ ॥ 2
ભ્રશ્યમાના ઇતિ વદતા ભૂમિસમ્બન્ધવ્યતિરેકેણાન્તરીક્ષેરિતૈઃ પૃથિવ્યાદિપરમાણ્વાદિભિઃ સમ્બન્ધો રસારમ્ભકો ભવતીતિ દર્શ્યતે ॥ 3
મૂર્તીર્ ઇતિ વ્યક્તીઃ ॥ 4
અભિપ્રીણયન્તીતિ તર્પયન્તિ કિંવા જનયન્તિ ॥ 5
અભિમૂર્છન્તિ રસા ઇતિ વ્યક્તિં યાન્તિ ॥ 6
અત્ર ચાન્તરીક્ષમુદકં રસકારણત્વે પ્રધાનત્વાદુક્તં તેન ક્ષિતિસ્થમ્ અપિ સ્થાવરજઙ્ગમોત્પત્તૌ રસકારણં ભવત્યેવ ॥ 7]

તેષાં ષણ્ણાં રસાનાં સોમગુણાતિરેકાન્મધુરો રસઃ પૃથિવ્યગ્નિભૂયિષ્ઠત્વાદમ્લઃ સલિલાગ્નિભૂયિષ્ઠત્વાલ્ લવણઃ વાય્વગ્નિભૂયિષ્ઠત્વાત્કટુકઃ વાય્વાકાશાતિરિક્તત્વાત્ તિક્તઃ પવનપૃથિવીવ્યતિરેકાત્ કષાય ઇતિ ।
એવમેષાં રસાનાં ષટ્ત્વમ્ ઉપપન્નં ન્યૂનાતિરેકવિશેષાન્ મહાભૂતાનાં ભૂતાનામિવ સ્થાવરજઙ્ગમાનાં નાનાવર્ણાકૃતિવિશેષાઃ ષડૃતુકત્વાચ્ચ કાલસ્યોપપન્નો મહાભૂતાનાં ન્યૂનાતિરેકવિશેષઃ ॥ ચર્_1,26.40
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સોમગુણાતિરેકાદિતિ અતિરેકશબ્દેન સર્વેષ્વેવ રસેષુ સર્વભૂતસાંનિધ્યમ્ અસ્તિ ક્વચિત્ તુ કસ્યચિદ્ ભૂતગુણસ્યાતિરેકાદ્ રસવિશેષે ભવતીતિ દર્શયતિ એતચ્ચ મધુરં પ્રતિ અબ્ગુણાતિરિક્તત્વં વિશેષોત્પત્તૌ કારણત્વેન જ્ઞેયં યચ્ચાધારકારણત્વમ્ અપાં તત્ સર્વસાધારણમ્ ॥ 1
એવં લવણે ઽપ્ય્ અપાં કારણત્વં જ્ઞેયમ્ ॥ 2
લવણસ્તુ સુશ્રુતે પૃથિવ્યગ્ન્યતિરેકાત્ પઠિતઃ અસ્મિંશ્ ચ વિરોધે કાર્યવિરોધો નાસ્ત્યેવ ॥ 3
નનુ ઉષ્ણશીતાભ્યામગ્નિસલિલાભ્યાં કૃતસ્ય લવણસ્યાપ્ય્ ઉષ્ણશીતત્વેન ભવિતવ્યં તલ્ લવણં કથમ્ ઉષ્ણં ભવતિ નૈવં યતો ભૂતાનામ્ અયં સ્વભાવો યત્ કેનચિત્ પ્રકારેણ સંનિવિષ્ટાઃ કંચિદ્ ગુણમ્ આરભન્તે ન સર્વમ્ ॥ 4
યથા મકુષ્ઠકે ઽદ્ભિર્ મધુરો રસઃ ક્રિયતે ન સ્નેહઃ તથા સૈન્ધવે વહ્નિનાપિ નોષ્ણત્વમ્ આરભ્યતે ॥ 5
અયં ચ ભૂતાનાં સંનિવેશો ઽદૃષ્ટપ્રભાવકૃત એવ સ ચ સંનિવેશઃ કાર્યદર્શનેનોન્નેયઃ ॥ 6
તેન યત્ર કાર્યં દૃશ્યતે તત્ર કલ્પ્યતે યથા લવણે ઉષ્ણત્વાદ્ અગ્નિર્ વિષ્યન્દિત્વાચ્ચ જલમનુમીયતે ॥ 7
આગમવેદનીયશ્ચાયમર્થો નાત્રાસ્મદ્વિધાનાં કલ્પનાઃ પ્રસરન્તિ ॥ 8
એતેન યદુચ્યતે તોયવત્ પૃથિવ્યાદયોઽપિ કિમિતિ પૃથગ્રસાન્તરં ન કુર્વન્તિ તથા તોયવાતાદિસંયોગાદિભ્યઃ કિમિતિ રસાન્તરાણિ નોત્પદ્યન્ત ઇતિ તદપિ ભૂતસ્વભાવાપર્યનુયોગાદ્ એવ પ્રત્યુક્તમ્ ॥ 9
ઇહ ચ કારણત્વં ભૂતાનાં રસસ્ય મધુરત્વાદિવિશેષ એવ નિમિત્તકારણરૂપમ્ ઉચ્યતે તેન નીરસાનામ્ અપિ હિ દહનાદીનાં કારણત્વમુપપન્નમ્ એવ વ્યુત્પાદિતમ્ ॥ 10
રસભેદં દૃષ્ટાન્તેન સાધયન્નાહ એવમ્ ઇત્યાદિ ॥ 11
રસાનાં ષટ્ત્વં મહાભૂતાનાં ન્યૂનાતિરેકવિશેષાત્ સોમગુણાતિરેકપૃથિવ્યગ્ન્યતિરેકાદેઃ ષડુત્પાદકારણાદુપપન્નં ષડ્ભ્યઃ કારણેભ્યઃ ષટ્ કાર્યાણિ ભવન્તીતિ યુક્તમેવેતિ ભાવઃ ॥ 12
ભૂતાનાં યથા નાનાવર્ણાકૃતિવિશેષા મહાભૂતાનાં ન્યૂનાતિરેકવિશેષાત્ તથા રસાનામ્ અપીતિ ॥ 13
ભૂતાનાં યથોક્તાનામ્ અતિરેકવિશેષહેતુમ્ આહ ષડૃતુકત્વાદ્ ઇત્યાદિ ॥ 14
ષડૃતુકત્વેન કાલો નાનાહેમન્તાદિરૂપતયા કંચિદ્ભૂતવિશેષં ક્વચિદ્વર્ધયતિ સ ચાત્મકાર્યં રસં પુષ્ટં કરોતિ યથા હેમન્તકાલે સોમગુણાતિરેકો ભવતિ શિશિરે વાય્વાકાશાતિરેકઃ એવં તસ્યાશિતીયોક્તરસોત્પાદક્રમેણ વસન્તાદાવ્ અપિ ભૂતોત્કર્ષો જ્ઞેયઃ ષડૃતુકાચ્ચેતિ ચકારેણાહોરાત્રકૃતો ઽપિ ભૂતોત્કર્ષો જ્ઞેયઃ તથાદૃષ્ટકૃતશ્ ચ તેન હેમન્તાદાવ્ અપિ રસાન્તરોત્પાદઃ ક્વચિદ્વસ્તુન્ય્ ઉપપન્નો ભવતિ ॥ 15
યદ્યપિ ચ ઋતુભેદેઽપિ ભૂતોત્કર્ષવિશેષ એવ કારણં યદુક્તં તાવ્ એતાવ્ અર્કવાયૂ ઇત્યાદિ તથાપિ બીજાઙ્કુરકાર્યકારણભાવવત્ સંસારાનાદિતયૈવ ભૂતવિશેષર્ત્વોઃ કાર્યકારણભાવો વાચ્યઃ ॥ 16]
તત્રાગ્નિમારુતાત્મકા રસાઃ પ્રાયેણોર્ધ્વભાજઃ લાઘવાદુત્પ્લવનત્વાચ્ ચ વાયોરૂર્ધ્વજ્વલનત્વાચ્ચ વહ્નેઃ સલિલપૃથિવ્યાત્મકાસ્તુ પ્રાયેણાધોભાજઃ પૃથિવ્યા ગુરુત્વાન્ નિમ્નગત્વાચ્ ચોદકસ્ય વ્યામિશ્રાત્મકાઃ પુનર્ ઉભયતોભાજઃ ॥ ચર્_1,26.41
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ભૂતવિશેષકૃતં રસાનાં ધર્માન્તરમ્ આહ તત્રેત્યાદિ ॥ 1
પ્રાયેણેતિ ન સર્વે ॥ 2
રસા ઇતિ રસયુક્તાનિ દ્રવ્યાણિ ॥ 3
પ્લવનત્વાદિતિ ગતિમત્ત્વાત્ યદ્યપિ ગતિરધોઽપિ સ્યાત્ તથાપિ લઘુત્વપરિગતગતિર્ ઇહ વાયોરૂર્ધ્વમ્ એવ ગમનં કરોતિ યથા શાલ્મલીતુલાનામ્ ॥ 4
હેત્વન્તરમ્ આહ ઊર્ધ્વજ્વલનત્વાચ્ ચાગ્નેરિતિ અગ્નેર્ અપ્યૂર્ધ્વગતિત્વાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 5
નિમ્નગત્વમધોગત્વમેવ ॥ 6]
તેષાં ષણ્ણાં રસાનામેકૈકસ્ય યથાદ્રવ્યં ગુણકર્માણ્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_1,26.42
[{આયુર્વેદદીપિકા}
યથાદ્રવ્યમિતિ યદ્યસ્ય રસસ્ય દ્રવ્યમ્ આધારસ્ તદનતિક્રમેણ ॥ 1
એતેન રસાનાં ગુણકર્મણી રસાધારે દ્રવ્યે બોદ્ધવ્યે ઇતિ દર્શયતિ ॥ 2]
તત્ર મધુરો રસઃ શરીરસાત્મ્યાદ્ રસરુધિરમાંસમેદોઽસ્થિમજ્જૌજઃશુક્રાભિવર્ધન આયુષ્યઃ ષડિન્દ્રિયપ્રસાદનો બલવર્ણકરઃ પિત્તવિષમારુતઘ્નસ્ તૃષ્ણાદાહપ્રશમનસ્ ત્વચ્યઃ કેશ્યઃ કણ્ઠ્યો બલ્યઃ પ્રીણનો જીવનસ્તર્પણો બૃંહણઃ સ્થૈર્યકરઃ ક્ષીણક્ષતસંધાનકરો ઘ્રાણમુખકણ્ઠૌષ્ઠજિહ્વાપ્રહ્લાદનો દાહમૂર્છાપ્રશમનઃ ષટ્પદપિપીલિકાનામ્ ઇષ્ટતમઃ સ્નિગ્ધઃ શીતો ગુરુશ્ચ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
તત્રેત્યાદિ ॥ 1
મધુર આદાવ્ ઉચ્યતે પ્રશસ્તાયુષ્યાદિગુણતયા પ્રાયઃ પ્રાણિપ્રિયતયા ચ ॥ 2
ષડિન્દ્રિયાણિ મનસા સમમ્ ॥ 3
જીવનઃ અભિઘાતાદિમૂર્છિતસ્ય જીવનઃ ॥ 4
આયુષ્યસ્તુ આયુઃપ્રકર્ષકારિત્વેન ॥ 5
ક્ષીણસ્ય સંધાનકરો ધાતુપોષકત્વેન કિંવા ક્ષીણશ્ચાસૌ ક્ષતશ્ચેતિ તેન ક્ષીણક્ષતસ્ય ઉરઃક્ષતં સંદધાતિ ॥ 6
ષટ્પદાદ્યભીષ્ટત્વગુણકથનં પ્રમેહરૂપાદિજ્ઞાનોપયુક્તમ્ ॥ 7

યદુક્તં મૂત્રે ઽભિધાવન્તિ પિપીલિકાશ્ચ ઇતિ તથા રિષ્ટે વક્ષ્યતિ યસ્મિન્ ગૃધ્નન્તિ મક્ષિકાઃ ઇતિ અનેન ચ મધુરત્વં જ્ઞાયતે ॥ 8
અક્ષ્યામયેનૈવાભિષ્યન્દે લબ્ધે વિશેષોપાદાનાર્થં પુનર્વચનં કિંવા અભિષ્યન્દો નાસાદિષ્વપિ જ્ઞેયઃ ॥ 9]
સ એવંગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનઃ સ્થૌલ્યં માર્દવમ્ આલસ્યમ્ અતિસ્વપ્નં ગૌરવમનન્નાભિલાષમ્ અગ્નેર્દૌર્બલ્યમાસ્યકણ્ઠયોર્માંસાભિવૃદ્ધિં શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયાલસકશીતજ્વરાનાહાસ્યમાધુર્યવમથુસંજ્ઞાસ્વરપ્રણાશગલગણ્ડગણ્ડમાલાશ્લીપદગલશોફબસ્તિધમનીગલોપલેપાક્ષ્યામયાભિષ્યન્દાન્ ઇત્યેવંપ્રભૃતીન્ કફજાન્ વિકારાનુપજનયતિ અમ્લો રસો ભક્તં રોચયતિ અગ્નિં દીપયતિ દેહં બૃંહયતિ ઊર્જયતિ મનો બોધયતિ ઇન્દ્રિયાણિ દૃઢીકરોતિ બલં વર્ધયતિ વાતમનુલોમયતિ હૃદયં તર્પયતિ આસ્યમાસ્રાવયતિ ભુક્તમપકર્ષયતિ ક્લેદયતિ જરયતિ પ્રીણયતિ લઘુરુષ્ણઃ સ્નિગ્ધશ્ચ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
હૃદયં તર્પયતીતિ હૃદ્યો ભવતિ ॥ 1
ભુક્તમ્ અપકર્ષયતીતિ સારયતિ ક્લેદયતિ તથા જરયતિ ભુક્તમેવ ॥ 2
અવમૂત્રિતં મૂત્રવિષૈર્જન્તુભિઃ પરિસર્પિતં ચ સ્પર્શવિશેષૈઃ કારણ્ડાદિભિઃ ॥ 3]
સ એવંગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનો દન્તાન્ હર્ષયતિ તર્ષયતિ સંમીલયત્યક્ષિણી સંવેજયતિ લોમાનિ કફં વિલાપયતિ પિત્તમભિવર્ધયતિ રક્તં દૂષયતિ માંસં વિદહતિ કાયં શિથિલીકરોતિ ક્ષીણક્ષતકૃશદુર્બલાનાં શ્વયથુમ્ આપાદયતિ અપિ ચ ક્ષતાભિહતદષ્ટદગ્ધભગ્નશૂનપ્રચ્યુતાવમૂત્રિતપરિસર્પિતમર્દિતચ્છિન્નભિન્નવિશ્લિષ્ટોદ્વિદ્ધોત્પિષ્ટાદીનિ પાચયત્યાગ્નેયસ્વભાવાત્ પરિદહતિ કણ્ઠમુરો હૃદયં ચ લવણો રસઃ પાચનઃ ક્લેદનો દીપનશ્ચ્યાવનશ્છેદનો ભેદનસ્ તીક્ષ્ણઃ સરો વિકાસ્ય્ અધઃસ્રંસ્ય્ અવકાશકરો વાતહરઃ સ્તમ્ભબન્ધસંઘાતવિધમનઃ સર્વરસપ્રત્યનીકભૂતઃ આસ્યમાસ્રાવયતિ કફં વિષ્યન્દયતિ માર્ગાન્ વિશોધયતિ સર્વશરીરાવયવાન્ મૃદૂકરોતિ રોચયત્યાહારમ્ આહારયોગી નાત્યર્થં ગુરુઃ સ્નિગ્ધ ઉષ્ણશ્ચ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વિકાસી ક્લેદછેદનઃ ॥ 1
અધઃસ્રંસી વિષ્યન્દનશીલઃ ॥ 2
સર્વરસપ્રત્યનીકભૂત ઇતિ યત્ર માત્રાતિરિક્તો લવણો ભવતિ તત્ર નાન્યો રસ ઉપલક્ષ્યતે ॥ 3
આહારયોગીતિ આહારે સદા યુજ્યતે ॥ 4
મોહયતિ વૈચિત્ત્યં કુરુતે ॥ 5
મૂર્છયતીતિ સંજ્ઞાનાશં કરોતિ ॥ 6]
સ એવંગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમ્ ઉપયુજ્યમાનઃ પિત્તં કોપયતિ રક્તં વર્ધયતિ તર્ષયતિ મૂર્છયતિ તાપયતિ દારયતિ કુષ્ણાતિ માંસાનિ પ્રગાલયતિ કુષ્ઠાનિ વિષં વર્ધયતિ શોફાન્ સ્ફોટયતિ દન્તાંશ્ચ્યાવયતિ પુંસ્ત્વમુપહન્તિ ઇન્દ્રિયાણ્યુપરુણદ્ધિ વલિપલિતખાલિત્યમાપાદયતિ અપિ ચ લોહિતપિત્તામ્લપિત્તવીસર્પવાતરક્તવિચર્ચિકેન્દ્રલુપ્તપ્રભૃતીન્ વિકારાન્ ઉપજનયતિ કટુકો રસો વક્ત્રં શોધયતિ અગ્નિં દીપયતિ ભુક્તં શોષયતિ ઘ્રાણમાસ્રાવયતિ ચક્ષુર્વિરેચયતિ સ્ફુટીકરોતીન્દ્રિયાણિ અલસકશ્વયથૂપચયોદર્દાભિષ્યન્દસ્નેહસ્વેદક્લેદમલાન્ ઉપહન્તિ રોચયત્યશનં કણ્ડૂર્વિનાશયતિ વ્રણાન્ અવસાદયતિ ક્રિમીન્ હિનસ્તિ માંસં વિલિખતિ શોણિતસંઘાતં ભિનત્તિ બન્ધાંશ્છિનત્તિ માર્ગાન્ વિવૃણોતિ શ્લેષ્માણં શમયતિ લઘુરુષ્ણો રૂક્ષશ્ચ ।
સ એવંગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનો વિપાકપ્રભાવાત્ પુંસ્ત્વમુપહન્તિ રસવીર્યપ્રભાવાન્મોહયન્તિ ગ્લાપયતિ સાદયતિ કર્શયતિ મૂર્છયતિ નમયતિ તમયતિ ભ્રમયતિ કણ્ઠં પરિદહતિ શરીરતાપમુપજનયતિ બલં ક્ષિણોતિ તૃષ્ણાં જનયતિ અપિ ચ વાય્વગ્નિગુણબાહુલ્યાદ્ ભ્રમદવથુકમ્પતોદભેદૈશ્ ચરણભુજપાર્શ્વપૃષ્ઠપ્રભૃતિષુ મારુતજાન્ વિકારાન્ ઉપજનયતિ તિક્તો રસઃ સ્વયમરોચિષ્ણુર્ અપ્યરોચકઘ્નો વિષઘ્નઃ ક્રિમિઘ્નો મૂર્છાદાહકણ્ડૂકુષ્ઠતૃષ્ણાપ્રશમનસ્ ત્વઙ્માંસયોઃ સ્થિરીકરણો જ્વરઘ્નો દીપનઃ પાચનઃ સ્તન્યશોધનો લેખનઃ ક્લેદમેદોવસામજ્જલસીકાપૂયસ્વેદમૂત્રપુરીષપિત્તશ્લેષ્મોપશોષણો રૂક્ષઃ શીતો લઘુશ્ચ ।
સ એવંગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાનો રૌક્ષ્યાત્ ખરવિષદસ્વભાવાચ્ ચ રસરુધિરમાંસમેદોઽસ્થિમજ્જશુક્રાણ્ય્ ઉચ્છોષયતિ સ્રોતસાં ખરત્વમુપપાદયતિ બલમ્ આદત્તે કર્શયતિ ગ્લપયતિ મોહયતિ ભ્રમયતિ વદનમ્ ઉપશોષયતિ અપરાંશ્ચ વાતવિકારાનુપજનયતિ કષાયો રસઃ સંશમનઃ સંગ્રાહી સંધાનકરઃ પીડનો રોપણઃ શોષણઃ સ્તમ્ભનઃ શ્લેષ્મરક્તપિત્તપ્રશમનઃ શરીરક્લેદસ્યોપયોક્તા રૂક્ષઃ શીતોઽલઘુશ્ચ ।
સ એવંગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપયુજ્યમાન આસ્યં શોષયતિ હૃદયં પીડયતિ ઉદરમ્ આધ્માપયતિ વાચં નિગૃહ્ણાતિ સ્રોતાંસ્ય્ અવબધ્નાતિ શ્યાવત્વમાપાદયતિ પુંસ્ત્વમુપહન્તિ વિષ્ટભ્ય જરાં ગચ્છતિ વાતમૂત્રપુરીષરેતાંસ્યવગૃહ્ણાતિ કર્શયતિ ગ્લપયતિ તર્ષયતિ સ્તમ્ભયતિ ખરવિશદરૂક્ષત્વાત્ પક્ષવધગ્રહાપતાનકાર્દિતપ્રભૃતીંશ્ ચ વાતવિકારાનુપજનયતિ ॥ 43
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વિપાકસ્ય પ્રભાવો વિપાકપ્રભાવઃ વિપાકશ્ચ કટૂનાં કટુરેવ રસસ્ય વીર્યસ્ય ચ પ્રભાવો રસવીર્યપ્રભાવઃ અયં ચ વક્ષ્યમાણે સર્વત્ર હેતુઃ ॥ 1
ચરણાદીનાં સાક્ષાદ્ગ્રહણં તત્રૈવ પ્રાયો વાતવિકારભાવાત્ ॥ 2
અત્ર ચ વિપાકપ્રભાવાદિકથનમ્ ઉદાહરણાર્થં તેન મધુરાદિષુ વિપાકાદિકાર્યમ્ ઉન્નેયમ્ ॥ 3
ગ્લપયતિ હર્ષક્ષયં કરોતિ ॥ 4
પીડનો વ્રણપીડનઃ ॥ 5
શરીરક્લેદસ્યોપયોક્તેતિ આચૂષકઃ ॥ 6
શીતોઽલઘુશ્ચ ઇત્યકારપ્રશ્લેષાદ્ અલઘુઃ ॥ 7
અવગૃહ્ણાતીતિ બદ્ધાનિ કરોતિ ॥ 8]
ઇત્યેવમેતે ષડ્રસાઃ પૃથક્ત્વેનૈકત્વેન વા માત્રશઃ સમ્યગુપયુજ્યમાના ઉપકારાય ભવન્ત્યધ્યાત્મલોકસ્ય અપકારકરાઃ પુનરતોઽન્યથા ભવન્ત્યુપયુજ્યમાનાઃ તાન્ વિદ્વાનુપકારાર્થમેવ માત્રશઃ સમ્યગુપયોજયેદિતિ ॥ ચર્_1,26.44
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પૃથક્ત્વેનેતિ એકૈકશો માત્રશઃ ॥ 1
એકત્વેનેતિ એકીકૃત્ય સમુદાયમાત્રશ ઇત્યર્થઃ ॥ 2
માત્રશ ઇતિ માત્રયા ॥ 3
તચ્ચૈકીકરણં દ્વિત્ર્યાદિભિઃ સર્વૈર્ જ્ઞેયમ્ ॥ 4
અધ્યાત્મલોકસ્યેતિ સર્વપ્રાણિજનસ્ય ॥ 5
અન્યથેતિ અમાત્રયા ॥ 6]
શીતં વીર્યેણ યદ્ દ્રવ્યં મધુરં રસપાકયોઃ ।
તયોરમ્લં યદુષ્ણં ચ યદ્દ્રવ્યં કટુકં તયોઃ ॥ ચર્_1,26.45
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ રસદ્વારેણૈવ દ્રવ્યાણાં વીર્યમ્ આહ શીતમિત્યાદિ ॥ 1

યદ્દ્રવ્યં રસે પાકે ચ મધુરં તચ્છીતં વીર્યેણ જ્ઞેયં તથા તયોરિતિ રસપાકયોર્ યદમ્લં દ્રવ્યં તદુષ્ણં વીર્યેણ તથા યચ્ચ દ્રવ્યં તયોરિતિ રસપાકયોઃ કટુકમ્ ઉક્તં તચ્ચોષ્ણં વીર્યેણ ભવતિ ઇતિ શેષઃ ॥ 2
કિંવા યચ્ચોષ્ણં કટુકં તયોઃ ઇતિ પાઠઃ ॥ 3
તત્ર યદ્રસતો મધુરં તદ્ વીર્યતઃ શીતમિતિ વક્તવ્યે યદ્ રસપાકયોર્ ઇતિ કરોતિ તન્ મધુરરસોચિતપાકસ્યૈવ મધુરદ્રવ્યસ્ય શીતવીર્યતાપ્રાપ્ત્યર્થમ્ એવમ્ અમ્લકટુકયોર્ અપિ વાચ્યમ્ ॥ 4]
તેષાં રસોપદેશેન નિર્દેશ્યો ગુણસંગ્રહઃ ।
વીર્યતોઽવિપરીતાનાં પાકતશ્ચોપદેક્ષ્યતે ॥ ચર્_1,26.46
યથા પયો યથા સર્પિર્ યથા વા ચવ્યચિત્રકૌ ।
એવમાદીનિ ચાન્યાનિ નિર્દિશેદ્રસતો ભિષક્ ॥ ચર્_1,26.47
[{આયુર્વેદદીપિકા}
તેષામ્ ઇતિ મધુરપાકાદીનાં રસોપદેશેનેતિ રસમાત્રકથનેનૈવ યતો વિપાકો ઽપિ રસત એવ પ્રાયો જ્ઞાયતે યદ્ વક્ષ્યતિ કટુતિક્તકષાયાણાં વિપાકઃ પ્રાયશઃ કટુર્ ઇત્યાદિ ॥ 1
એતચ્ચ ન સર્વત્રેત્યાહ વીર્યત ઇત્યાદિ ॥ 2
વીર્યતોઽવિપરીતાનાં રસદ્વારા વીર્યજ્ઞાનં ન તુ રસવિરુદ્ધવીર્યાણાં મહાપઞ્ચમૂલાદીનાં ન કેવલં રસેન કિં તર્હિ પાકતશ્ચ ય ઉપદેક્ષ્યતે ગુણસંગ્રહઃ શુક્રહા બદ્ધવિણ્મૂત્રો વિપાકો વાતલઃ કટુઃ ઇત્યાદિના સ ચ વીર્યતો ઽવિરુદ્ધાનાં વિજ્ઞેયઃ યદિ તત્ર વીર્યં વિરોધિ ભવતિ તદા વિપાકોઽપિ યથોક્તગુણકરી ન સ્યાત્ ॥ 3
કિંવા પાકતશ્ચાવિપરીતાનાં રસોપદેશેન ગુણસંગ્રહઃ શીતોષ્ણલક્ષણો નિર્દેશ્યઃ યસ્યાસ્તુ પિપ્પલ્યાઃ કટુકાયા અપિ વિપરીતમધુરપાકિત્વં ન તત્ર કટુ રસત્વેનોષ્ણત્વમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 4
અસ્મિંશ્ચ પક્ષે ઉપદેક્ષ્યતે ઇતિ યથા પયઃ ઇત્યાદિના સમ્બધ્યતે ॥ 5
તાન્યેવાવિપરીતવીર્યવિપાકાન્યાહ યથા પય ઇત્યાદિ ॥ 6
પયઃપ્રભૃતીનિ હિ દ્રવ્યગુણકથને ઽવિરુદ્ધવીર્યવિપાકાન્યુપદેષ્ટવ્યાનિ ॥ 7]
[{ચોમ્મ્. ઓન્ ચ્સ્}
સમ્પ્રતિ મધુરતિક્તકષાયાણાં શીતત્વં તથા કટ્વમ્લલવણાનાં ચોષ્ણત્વં તથા કટુતિક્તકષાયાણાં ચાવૃષ્યત્વમિત્યાદયો રસદ્વારેણ દ્રવ્યાણાં યે ગુણા ઉક્તાસ્તદપવાદમ્ આહ તેષામિત્યાદિ ॥ 1
રસોપદેશેન રસગુણકથનદ્વારેણ દ્રવ્યાણાં યઃ શીતોષ્ણાદિગુણસંગ્રહઃ કૃતઃ સ વીર્યતઃ પાકતશ્ચાવિપરીતાનાં તેષાં વક્ષ્યમાણક્ષીરાદિદ્રવ્યાણામેવ નિર્દેષ્ટું શક્યઃ ન તુ રસવિપરીતવીર્યવિપાકાનામ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 2
તેષ્વવિપરીતવીર્યવિપાકાન્ ઉપદિશત્યુપદેક્ષ્યત ઇત્યાદિ ॥ 3
ઉપદેક્ષ્યત ઇતિ યથા પય ઇત્યાદિભિઃ સમ્બધ્યતે ॥ 4
એતાનિ હિ દ્રવ્યગુણકથનપ્રસઙ્ગે રસાવિપરીતવીર્યવિપાકતયૈવોપદેષ્ટવ્યાનીતિ રસાનુરૂપગુણત્વમ્ એષાં જ્ઞાતવ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 5
ઇદં તૂદાહરણૈકદેશમાત્રં તેનાપરાણ્ય્ અપ્યેવંજાતીયાન્ય્ ઉદાહર્તવ્યાનીત્યાહ એવમાદીનીત્યાદિ ॥ 6
એવમાદીનિ એવંપ્રકારાણિ ગોધૂમાદીનીત્યર્થઃ ॥ 7]
મધુરં કિંચિદુષ્ણં સ્યાત્ કષાયં તિક્તમેવ ચ ।
યથા મહત્પઞ્ચમૂલં યથાબ્જાનૂપમ્ આમિષમ્ ॥ ચર્_1,26.48
લવણં સૈન્ધવં નોષ્ણમમ્લમામલકં તથા ।
અર્કાગુરુગુડૂચીનાં તિક્તાનામુષ્ણમુચ્યતે ॥ ચર્_1,26.49
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ યત્ર વિરુદ્ધવીર્યત્વેન રસેનોષ્ણત્વાદિ ન નિર્દેશ્યં તદ્ આહ મધુરમ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
કિંચિત્ કષાયં ચોષ્ણં તિક્તં ચોષ્ણમ્ ઇતિ યોજના કષાયતિક્તલવણાનામ્ ઉદાહરણમ્ અસૂત્રિતાનામ્ અપિ પ્રકરણાત્ કૃતમ્ ॥ 2
મહત્પઞ્ચમૂલં બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલમ્ ઇહ ॥ 3
એતચ્ચ તિક્તસ્ય કષાયસ્ય ચોષ્ણતાયામ્ ઉદાહરણમ્ અબ્જાનૂપામિષં તુ મધુરસ્યોષ્ણવીર્યત્વે ॥ 4]
કિંચિદમ્લં હિ સંગ્રાહિ કિંચિદમ્લં ભિનત્તિ ચ ।
યથા કપિત્થં સંગ્રાહિ ભેદિ ચામલકં તથા ॥ ચર્_1,26.50
પિપ્પલી નાગરં વૃષ્યં કટુ ચાવૃષ્યમુચ્યતે ।
કષાયઃ સ્તમ્ભનઃ શીતઃ સો ઽભયાયામ્ અતોઽન્યથા ॥ ચર્_1,26.51
તસ્માદ્રસોપદેશેન ન સર્વં દ્રવ્યમ્ આદિશેત્ ।
દૃષ્ટં તુલ્યરસેઽપ્યેવં દ્રવ્યે દ્રવ્યે ગુણાન્તરમ્ ॥ ચર્_1,26.52
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વીર્યપ્રસઙ્ગાદ્ અન્યમ્ અપ્યમ્લાદીનાં વિરુદ્ધગુણમ્ આહ કિંચિદ્ ઇત્યાદિ ॥ 1