છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8.7

છુપ્ભ્_8,6.6 તદેતસ્મિન્યથોક્તેર્ઽથ એષ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ ।
શતં ચૈકા ચૈકોત્તરશતં નાડ્યો હૃદયસ્ય માંસપિણ્ડભૂતસ્ય સંબન્ધિન્યઃ પ્રધાનતો ભવન્તિ ।
આનન્ત્યાદ્દેહનાડીનામ્ ।
તાસામેકા મૂર્ધાનમભિનિઃસૃતા વિનિર્ગતા તયોર્ધ્વમાયન્ગચ્છન્નમૃતત્વમમૃતભાવમેતિ વિષ્વઙ્નાનાગતયસ્તિર્યગ્વિસર્પિણ્ય ઊર્ધ્વગાશ્ચાન્યા નાડ્યો ભવન્તિ સંસારગમનદ્વારભૂતા ન ત્વમૃતત્વાય કિં તર્હ્યત્કમણ એવોત્ક્રાન્ત્યર્થમેવ ભવન્તીત્યર્થઃ ।
દ્વિરભ્યાસઃ પ્રકરણસમાપ્ત્યર્થઃ ॥6॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ અષ્ટમાધ્યાયસ્ય ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,7.1
ય આત્મા અપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્ વિશોકો વિજિઘત્સો ઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃ સો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ ।
સ સર્વાંશ્ ચ લોકાન્ આપ્નોતિ સર્વાંશ્ ચ કામાન્ યસ્ તમ્ આત્માનમ્ અનુવિદ્ય વિજાનાતીતિ હ પ્રજાપતિર્ ઉવાચ

છુપ્ભ્_8,7.1 "અથ ય એષ સંપ્રસાદો ઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મ"ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર કો ઽસૌ સંપ્રસાદઃ, કથં વા તસ્યાધિગમો યથા સો ઽસ્માચ્છરીરાત્સવિજિજ્ઞાસિતવ્ય ઇતિ ચૈષ નિયમવિધિરેવ નાપૂર્વવિધિઃ ।
એવમન્વેષ્ટવ્યો વિજિજ્ઞાસિતવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાર્થત્વાદન્વેષણવિજિજ્ઞાસનયોઃ ।
દૃષ્ટાર્થત્વં ચ દર્શયિષ્યતિ નાહમાત્ર ભોગ્યં પશ્યામીત્યનેનાસકૃત્ ।
પરરૂપેણ ચ દેહાદિધર્ભૈરવગન્યમાનસ્યાઽત્મનઃ સ્વરૂપાધિગમે વિપરીતાધિગમનિવૃત્તિર્દૃષ્ટં ફલમિતિ નિયમાર્થતૈવાસ્ય વિધેર્યુક્તા ન ત્વાગ્નિહોત્રાદીનામિબાપૂર્વવિધિત્વમિહ સંભવતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,7.2
તદ્ ધોભયે દેવાસુરા અનુબુબુધિરે ।
તે હોચુર્ હન્ત તમ્ આત્મઆનમ્ અન્વેચ્છામો યમ્ આત્માનમ્ અન્વિષ્ય સર્વાંશ્ ચ લોકાન્ આપ્નોતિ સર્વાંશ્ ચ કામાન્ ઇતિ ।
ઇન્દ્રો હૈવ દેવાનામ્ અભિપ્રવવ્રાજ વિરોચનો ઽસુરાણામ્ ।
તૌ હાસંવિદાનાવ્ એવ સમિત્પાણી પ્રજાપતિસકાશમ્ આજગ્મતુઃ

છુપ્ભ્_8,7.2 તદ્ધોભય ઇત્યાદ્યાખ્યાયિકાપ્રયોજનમુક્તમ્ ।
તદ્ધ કિલ પ્રજાપતેર્વચનમુભયે દેવાસુરા દેવાશ્ચાસુરાશ્ચ દેવાસુરા અનુ પરમ્પરાગતં સ્વકર્ણગોચરાપન્નમનુબુબુધિરે ઽનુબુદ્ધવન્તઃ ।
તે ચૈતત્પ્રજાપતિવચો બુદ્ધ્વા કિમકુર્વન્નિત્યુચ્યતે-તે હોચુરુક્તવન્તો ઽન્યોન્યં દેવાઃ સ્વપરિષદ્યસુરાશ્ચ હન્ત યદ્યનુમતિર્ભવતાં પ્રજાપતિનોક્તં તમાત્માનમન્વિચ્છામો ઽન્વેષણં કુર્મો યમાત્માનમન્વિષ્ય સર્વાંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાશ્ચ કામાનિત્યુક્ત્વેન્દ્રો હૈવ રાજૈવ સ્વયં દેવાનામિતરાન્દેવાંશ્ચ ભોગપરિચ્છદં ચ સર્વં સ્થાપયિત્વા શરીરમાત્રેણૈવ પ્રજાપતિં પ્રત્યભિપ્રવવ્રાજ પ્રગતવાંસ્તથા વિરોચનો ઽસુરાણામ્ ।
વિનયેન ગુરવો ઽભિગન્તવ્યા ઇત્યેતદ્દર્શયતિ ।
ત્રૈલોક્યરાજ્યાચ્ચ ગુરુતરા વિદ્યતે ।
યતો દેવાસુરરાજૌ મહાર્હભોગાર્હૈ સન્તૌ તથા ગુરુમભ્યુપગતવન્તૌ ।
તૌ હ કિલાસંવિદાનાવેવાન્યોન્યં સંવિદમકુર્વાણૌ વિદ્યાફલં પ્રત્યન્યોન્યમીર્ષ્યાં દર્શયન્તૌ સમિત્પાણી સમિદ્ભારહસ્તૌ પ્રજાપતિસકાશમાજગ્મતુરાગતવન્તૌ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,7.3
તૌ હ દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણિ બ્રહ્મચર્યમ્ ઊષતુઃ ।
તૌ હ પ્રજાપતિર્ ઉવાચ ।
કિમ્ ઇચ્છન્તાવ્ અવાસ્તમ્ ઇતિ ।
તૌ હોચતુર્ ય આત્મા અપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્ વિશોકો વિજિઘત્સો ઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃ સો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ ।
સ સર્વાંશ્ ચ લોકાન્ આપ્નોતિ સર્વાંશ્ ચ કામાન્ યસ્ તમ્ આત્માનમ્ અનુવિદ્ય વિજાનાતીતિ ભગવતો વચો વેદયન્તે ।
તમ્ ઇચ્છન્તાવ્ અવાસ્તમ્ ઇતિ

છુપ્ભ્_8,7.3 તૌ હ ગત્વા દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણિ શુશ્રૂષાપરૌ ભૂત્વા બ્રહ્મચર્યમૂષતુરુષિતવન્તૌ ।
અભિપ્રાયજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્તાવુવાચ કિમિચ્છન્તૌ કિં પ્રયોજનમભિપ્રેત્યેચ્છન્તાવવાસ્તમુષિતવન્તૌ યુવામિતીત્યુક્તૌ તૌ હોચતુઃ ।
ય આત્મેત્યાદિ ભગવતો વચો વેદયન્તે શિષ્ટા અતસ્તમાત્માનં જ્ઞાતુમિચ્છન્તાવવાસ્તમિતિ ।
યદ્યપિ પ્રાક્પ્રજાપતેઃ સમીપાગમનાદન્યોન્યમીર્ષ્યાયુક્તાવબૂતાં તથાપિ વિદ્યાપ્રાપ્તિપ્રયોજનગૌરવાત્ત્યક્તરાગદ્વેષમોહેર્ષ્યાદિ દોષાવેવ ભૂત્વોષતુર્બ્રહ્મચર્યં પ્રજાપતૌ ।
તેનેદં પ્રખ્યાપિતમાત્મવિદ્યાગૌરવમ્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,7.4
તૌ હ પ્રજાપતિર્ ઉવાચ ય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃષ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચ ।
એતદ્ અમૃતમ્ અભયમ્ એતદ્ બ્રહ્મેતિ ।
અથ યો ઽયં ભગવો ઽપ્સુ પરિખ્યાયતે યશ્ ચાયમ્ આદર્શે કતમ એષ ઇતિ ।
એષ ઉ એવૈષુ સર્વેષ્વન્ન્તેષુ પરિખ્યાયત ઇતિ હોવાચ