છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8.8

છુપ્ભ્_8,7.4 તાવેવં તપસ્વિનૌ શુદ્ધકલ્મષૌ યોગ્યાવુપલભ્ય પ્રજાપતિરુવાચહ-ય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો નિવૃત્તચક્ષુર્ભિર્મૃદિતકષાયૈર્દૃશ્યતે યોગિભિર્દ્રષ્ટા, એષ આત્માપહતપાપ્માદિગુણો યમવોચં પુરાહં યદ્વિજ્ઞાનાત્સર્વલોકકામાવાપ્તિરેતદમૃતં ભમાખ્યમત એવાભયમત એવ બ્રહ્મ વૃદ્ધતમમિતિ ।
અથૈતત્પ્રજાપતિનોક્તમક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત ઇતિ વચઃ શ્રુત્વા છાયારૂપં પુરુષં જગૃહતુઃ ।
ગૃહીત્વા ચ દૃઢીકરણાય પ્રજાપતિં પૃષ્ટવન્તૌ ।
અથ યો ઽયં હે ભગવો ઽપ્સુ પરિખ્યાયતે પરિસમન્તાજ્જ્ઞાયતે યશ્ચાયમાદર્શ આત્મનઃ પ્રતિબિમ્બાકારઃ પરિખ્યાયતે ખડ્ગાદૌ ચ કતમ એષ એષાં ભગવદ્ભિરુક્તઃ કિંવૈક એવ સર્વેષ્વિતિ ।
એવં પૃષ્ટઃ પ્રજાપતિરુવાચ-એષ ઉ એવ યશ્ચક્ષુષિ દ્રષ્ટા મયોક્ત ઇતિ ।
એતન્મનસિ કૃત્વૈષુ સર્વેષ્વન્તેષુ મધ્યેષુ પરિખ્યાયત ઇતિ હોવાચ ।
નનુ કથં યુક્તં શિષ્યોર્વિપરીતગ્રહણમનુજ્ઞાતું પ્રજાપતેર્વિગતદોષસ્યાઽચાર્યસ્ય સતઃ ।
સત્યમેવ, નાનુજ્ઞાતમ્ ।
કથમ્ ।
આત્મન્યધ્યારોપિતપાણ્ડિત્યમહત્ત્વબોદ્ધૃત્વૌ હીન્દ્રવિરોચનૌ તથૈવ ચ પ્રથિતૌ લોકે ।
તૌ યદિ પ્રજાપતિના મૂઢૌ યુવાં વિપરીતગ્રાહિણાવિત્યુક્તૌ સ્યાતાં તતસ્તસ્તયોશ્ચિત્તે દુઃખં સ્યાત્તજ્જનિતાચ્ચ ચિત્તાવસાદાત્પુનઃ પ્રશ્નશ્રવણગ્રહણાવધારણં પ્રત્યુત્સાહવિધાતઃ સ્યાદતો રક્ષણીયૌ શિષ્યાવિતિ મન્યતે પ્રજાપતિઃ ।
ગૃહ્ણીતાં તાવત્તદુદશરાવદૃષ્ટાન્તેનાપનેષ્યામીતિ ચ ।
નનુ ન યુક્તમેષ ઉ એવેત્યનૃતં વક્તુમ્ ।
ન ચાનૃતમુક્તમ્ ।
કથમ્ ।
આત્મનોક્તો ઽક્ષિપુરુષો મનસિ સંનિહિતતરઃ શિષ્યગૃહીતાચ્છાયાત્મનઃ સર્વેષાં ચાભ્યન્તરઃ"સર્વાન્તરઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તમેવાવોચદેષ ઉ એવેત્યતો નાનૃતમુક્તં પ્રજાપતિના ।
તથા ચ તયોર્વિપરીતગ્રહણનિવૃત્ત્યર્થં હ્યાહ ॥4॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ અષ્ટમાધ્યાયસ્ય સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,8.1
ઉદશરાવ આત્માનમ્ અવેક્ષ્ય યદ્ આત્મનો ન વિજાનીથસ્ તન્ મે પ્રબ્રૂતમ્ ઇતિ ।
તૌ હોદશરાવે ઽવેક્ષાં ચક્રાતે ।
તૌ હ પ્રજાપતિર્ ઉવાચ કિં પશ્યથ ઇતિ ।
તૌ હોચતુઃ સર્વમ્ એવેદમ્ આવાં ભગવ આત્માનં પશ્યાવ આ લોમભ્યઃ આ નખેભ્યઃ પ્રતિરૂપમ્ ઇતિ

છુપ્ભ્_8,8.1 ઉદશરાવ ઉદકપૂર્ણે શરાવાદાવાત્માનમવેક્ષ્યાનન્તરં યત્તત્રાઽત્માનં પશ્યન્તૌ ન વિજાનીથસ્તન્મે મમ પ્રબ્રૂતમાચક્ષીયાથામિત્યુક્તૌ તૌ હ તથૈવોદશરાવે ઽવેક્ષાઞ્ચક્રાતે ઽવેક્ષણં ચક્રતુઃ ।
તથા કૃતવન્તૌ તૌ હ પ્રજાપતિરુવાચ કિં પશ્યથ ઇતિ ।
નનુ તન્મે પ્રબ્રૂતમિત્યુક્તાભ્યામુદશરાવે ઽવેક્ષણં કૃત્વા પ્રજાપતયે ન નિવેદિતમિદમાવાભ્યાં ન વિદિતમિત્યનિવેદિતે ચાજ્ઞાનહેતૌ હ પ્રજાપતિરુવાચ કિં પશ્યથ ઇતિ તત્ર કો ઽભિપ્રાય ઇતિ ।
ઉચ્યતે-નૈવ તયોરિદમાવયોરવિદિતમિત્યાશઙ્કાભૂચ્છાયાત્મન્યાત્મપ્રત્યયો નિશ્ચિત એવાઽસીત્ ।
યેન વક્ષ્યતિ તૌ હ શાન્તહૃદયૌ પ્રવવ્રજતુરિતિ ।
ન હ્યનિશ્ચિતે ઽભિપ્રેતાર્થે પ્રશાન્તહૃદયત્વમુપપદ્યતે ।
તેન નોચતુરિદમાવાભ્યામવિદિતમિતિ ।
વિપરીતગ્રાહિણૌ ચ શિષ્યાવનુપેક્ષણીયાવિતિ સ્વયમેષ પપ્રચ્છ કિં પશ્યથ ઇતિ, વિપરીતનિશ્ચયાપનયાય ચ વક્ષ્યતિ સાધ્વલકૃતાવિત્યેવમાદિ ।
તૌ હોચતુઃ-સર્વમેવેદમાવાં ભગવ આત્માનં પશ્યાવ આ લોમભ્ય આ નખેભ્યઃ પ્રતિરૂપમિતિ, યથૈવાઽવાં હે ભગવો લોમનખાદિમન્તૌ સ્વ એવમેવેદં લોમનખાદિસહિતમાવયોઃ પ્રતિરૂપમુદશરાવે પશ્યાવ ઇતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,8.2
તૌ હ પ્રજાપતિર્ ઉવાચ સાધ્વલંકૃતૌ સુવસનૌ પરિષ્કૃતૌ ભૂત્વોદશરાવે ઽવેક્ષેથામ્ ઇતિ ।
તૌ હ સાધ્વલંકૃતૌ સુવસનૌ પરિષ્કૃતૌ ભૂત્વોદશરાવે ઽવેક્ષાં ચક્રાતે ।
તૌ હ પ્રજાપતિર્ ઉવાચ કિં પશ્યથ ઇતિ

છુપ્ભ્_8,8.2 તૌ હ પુનઃ પ્રજાપતિરુવાચ ચ્છાયાત્મનિશ્ચયાપનયાય, સાધ્વલઙ્કૃતૌ યથા સ્વગૃહે સુવસનૌ મહાર્હવસ્ત્રપરિધાનૌ પરિષ્કૃતૌ છિન્નલોમનખૌ ચ ભૂત્વોદશરાવે તયોશ્છાયાત્મગ્રહો ઽપનીતઃ સ્યાત્ ।
સાધ્વલઙ્કારસુવસનાદીનામાગન્તુકાનાં છાયાકરત્વમુદશરાવે યથા શરીરસંબદ્ધાનામેવં શરીરસ્યાપિ ચ્છાયાકરત્વં પૂર્વં બભૂવેતિ ગમ્યતે ।
શરીરૈકદેશાનાં ચ લોમનખાદીનાં નિત્યત્વેનાભિપ્રેતાનામખણ્ડિતાનાં છાયાકરત્વં પૂર્વમાસીત્ ।
છિન્નેષુ ચ તેષુ નૈવ લોમનખાદિચ્છાયા દૃશ્યતે ઽતો લોમનખાદિવચ્છરીરસ્યાપ્યાગમાપાયિત્વં સિદ્ધમિત્યુદશરાવાદૌ દૃશ્યમાનસ્ય તન્નિમિત્તસ્ય ચ દેહસ્યાનાત્મત્વં સિદ્ધમ્ ઉદશારાવાદૌ છાયાકરત્વાદ્દેહસંબદ્ધાલઙ્કારાદિવત્ ।
ન કેવલમેતાવદેતેન યાવત્કિઞ્ચિદાત્મીયત્વાભિમતં સુખદુઃખરાગદ્વેષમોહાદિ ચ કાદાચિત્કત્વાન્નખલોમાદિવદનાત્મેતિ પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
એવમશેષમિથ્યાગ્રહાપનયનિમિત્તે સાધ્વલઙ્કારાદિદૃષ્ટાન્તે પ્રજાપતિનોક્તે શ્રુત્વા તથા કૃતવતોરપિ ચ્છાયાત્મવિપરીતગ્રહો નાપજગામ યસ્માત્તસ્માત્સ્વદોષેણૈવ કેનચિત્પ્રતિબદ્ધવિવેકવિજ્ઞાનાવિન્દ્રવિરોચનાવભૂતામિત્ ઇ ગમ્યતે ।
તૌ પૂર્વવદેવ દૃઢનિશ્ચયૌ પપ્રચ્છ કિં પશ્યથ ઇતિ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,8.3
તૌ હોચતુર્ યથૈવેદમ્ આવાં ભગવઃ સાધ્વલંકૃતૌ સુવસનૌ પરિષ્કૃતૌ સ્વ એવમ્ એવેમૌ ભગવઃ સાધ્વલ્લંકૃતૌ સુવસનૌ પરિષ્કૃતાવ્ ઇતિ ।
એષ આત્મેતિ હોવાચ ।
એતદ્ અમૃતમ્ અભયમ્ એતદ્ બ્રહ્મેતિ ।
તૌ હ શાન્તહૃદયૌ પ્રવવ્રજતુઃ

છુપ્ભ્_8,8.3 તૌ તથૈવ પ્રતિપન્નો યથૈવેદમિતિ પૂર્વવદ્યથા સાધ્વલઙ્કારાદિવિશિષ્ટાવાવાં સ્વ એવમેવેમૌ છાયાત્માનાવિતિ સુતરાં વિપરીતનિશ્ચયૌ બભૂવતુઃ ।
યસ્યાઽત્મનો લક્ષણં ય આત્માપહતપાપ્મેત્યુક્તવા પુનસ્તદ્વિશેષમન્વિષ્યમાણયોર્ય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત ઇતિ સાક્ષાદાત્મનિ નિર્દિષ્ટે તદ્વિપરીતગ્રહાપનયાયોદશરાવસાધ્વલઙ્કારદૃષ્ટાન્તે ઽપ્યભિહિત આત્મસ્વરૂપબોધાદ્વિપરીતગ્રહો નાપગતઃ ।
અતઃ સ્વદોષેણ કેનચિત્પ્રતિબદ્ધવિવેકવિજ્ઞાનસામર્થ્યાવિતિ મત્વા યથાભિપ્રેતમેવાઽત્માનં મનસિ નિધાયૈષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ પ્રજાપતિઃ પૂર્વવત્ ।
ન તુ તદભિપ્રેતમાત્માનમ્ ।
ય આત્મેત્યાદ્યાત્મલક્ષણશ્રવણેનાક્ષિપુરુષશ્રુત્યા ચોદશરાવાદ્યુપપત્ત્યા ચ સંસ્કૃતૌ તાવત્ ।
મદ્વચનં સર્વં પુનઃ પુનઃ સ્મરતોઃ પ્રતિબન્ધક્ષયાચ્ચ સ્વયમેવાઽત્મવિષયે વિવેકો ભવિષ્યતીતિ મન્વાનઃ પુનર્બ્રહ્મચર્યાદેશે ચ તયોશ્ચિત્તદુખોત્પત્તિં પરિજિહીર્ષન્કૃતાર્થબુદ્ધિતયા ગચ્છન્તાવપ્યુપેક્ષિતવાન્પ્રજાપતિઃ ।
તૌ હેન્દ્રવિરોચનૌ શાન્તહૃદયૌ તુષ્ટહૃદયૌ કૃતાર્થબુદ્ધી ઇત્યર્થઃ ।
ન તુ શમ એવ, શમશ્ચેત્તયોર્જાતો વિપરીતગ્રહો વિગતો ઽભવિષ્યત્પ્રવવ્રજતુર્ગતવન્તૌ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,8.4
તૌ હાન્વીક્ષ્ય પ્રજાપતિર્ ઉવાચ ।
અનુપલભ્યાત્માનમ્ અનનુવિદ્ય વ્રજતો યતર એતદુપનિષદો ભવિષ્યન્તિ દેવા વા અસુરા વા તે પરાભવિષ્યન્તીતિ ।
સ હ શાન્તહૃદય એવ વિરોચનો ઽસુરાઞ્ જગામ ।
તેભ્યો હૈતામ્ ઉપનિષદં પ્રોવાચ આત્મૈવેહ મહય્ય આત્મા પરિચર્યઃ ।
આત્માનમ્ એવેહ મહયન્ન્ આત્માનં પરિચરન્ન્ ઉભૌ લોકાવ્ આપ્નોતીમં ચામું ચેતિ

છુપ્ભ્_8,8.4 એવં તયોર્ગતયોરિન્દ્રવિરોચનયો રાજ્ઞોર્ભોગાસક્તયોર્યથોક્તવિસ્મરણં સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાપ્રત્યક્ષં પ્રત્યક્ષવચનેન ચ ચિત્તદુઃખં પરિજિહીર્ષુસ્તૌ દૂરં ગચ્છન્તાવન્વીક્ષ્ય ય આત્માપહતપાપ્મેત્યાદિવચનવદેતદપ્યનયોઃ શ્રવણગોચરત્વમેષ્યતીતિ મત્વોવાચ પ્રજાપતિઃ ।
અનુપલભ્ય યથોક્તલક્ષણમાત્માનમનનુવિદ્ય સ્વાત્મપ્રત્યક્ષં ચાકૃત્વા વિપરીતનિશ્ચયૌ ચ ભૂત્વેન્દ્રવિરોચનાવેતૌ વ્રજતો ગચ્છેયાતામ્ ।
અતો યતરે દેવા વાસુરા વા કિં વિશેષિતેનૈતદુપનિષદ આભ્યાં યા ગૃહીતાઽત્મવિદ્યા સેયમુપનિષદ્યેષાં દેવાનામસુરાણાં વા ત એતદુપનિષદ એવંવિજ્ઞાના એતન્નિશ્ચયા ભવિષ્યન્તીત્યર્થઃ ।
તે કિં, પરાભવિષ્યન્તિ શ્રેયોમાર્ગાત્પરાભૂતા બહિર્ભૂતા વિનષ્ટા ભવિષ્યન્તીત્યર્થઃ ।
સ્વગૃહં ગચ્છતોઃ સુરાસુરરાજયોર્યો ઽસુરરાજઃ સ હ શાન્તહૃદય એવ સન્વિરોચનો ઽસુરાઞ્જગામ ।
ગત્વા ચ તેભ્યો ઽસુરેભ્યઃ શરીરાત્મબુદ્ધિર્યોપનિષત્તામેતામુપનિષદં પ્રોવાચોક્તવાન્ ।
દેહમાત્રમેવાઽત્મા પિત્રોક્ત ઇતિ ।
તસ્માદાત્મૈવ દેહ ઇહ લોક મહય્યઃ પૂજનીયસ્તથા પરિચર્યઃ પરિચરણીયસ્તથાઽત્માનમેવેહ લોકે દેહં મહયન્પરિચરંશ્ચોભૌ લોકાવવાપ્નોતીમં ચામું ચ ।
ઇહલોકપરલોકયોરેવ સર્વે લોકાઃ કામાશ્ચાન્તર્ભવન્તીતિ રાજ્ઞો ઽભિપ્રાયઃ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,8.5
તસ્માદ્ અપ્યદ્દ્યેહાદદાનમ્ અશ્રદ્દધાનમ્ અયજમાનમ્ આહુર્ આસુરો બતેતિ ।
અસુરાણાં હ્ય્ એષોપનિષત્ ।
પ્રેતસ્ય શરીરં ભિક્ષયા વસનેનાલંકારેણેતિ સંસ્કુર્વન્તિ ।
એતેન હ્ય્ અમ્મું લોકં જેષ્યન્તો મન્યન્તે