છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8.4

છુપ્ભ્_8,3.4 સુષુપ્તકાલે સ્વેનાઽમના સતા સંપન્નઃ સન્સમ્યક્પ્રસીદતીતિ જાગ્રત્સ્વપ્નયોર્વિષયેન્દ્રિયસંયોગજાતં કાલુષ્યં જહાતીતિ સંપ્રસાદશબ્દો યદ્યપિ સર્વજન્તૂનાં સાધારણસ્તથાપ્યેવંવિત્સ્વર્ગં લોકમેતીતિ પ્રકૃતત્વાદેષ સંપ્રસાદ ઇતિ સંનિહિતવદ્યત્નવિશેષાત્સો ઽથેદં શરીરં હિત્વાસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય શરીરાત્મભાવનાં પરિત્યજ્યેત્યર્થઃ ।
ન ત્વાસનાદિવ સમુત્થાયેતીહ યુક્તમ્ ।
સ્વેન રૂપેણેતિ વિશેષણાત્ ।
ન હ્યન્યત ઉત્થાય સ્વરૂપં સંપત્તવ્યમ્ ।
સ્વરૂપમેવ હિ તન્ન ભવતિ પ્રતિપત્તવ્યં ચેત્સ્યાત્ ।
પરં પરમાત્મલક્ષણં વિજ્ઞપ્તિસ્વભાવં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વાસ્થ્યમુપગમ્યેત્યેતત્ ।
સ્વેન આત્મીયેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે પ્રાગેતસ્યાઃ સ્વરૂપસંપત્તેરવિદ્યયા દેહમેવાપરં રૂપમાત્મત્વેનોપગત ઇતિ તદપેક્ષયેદમુચ્યતે સ્વેન રૂપેણેતિ ।
અશરીરતા હ્યાત્મનઃ સ્વરૂપં યત્સ્વં પરં જ્યોતિઃસ્વરૂપમાપદ્યે સંપ્રસાદ એષ આત્મેતિ હોવાચ ।
સ બ્રૂયાદિતિ યઃ શ્રુત્યા નિયુક્તો ઽન્તેવાસિભ્યઃ ।
કિઞ્ચૈતદમૃતમવિનાશિ ભૂમા યો વૈ ભૂમા તદમૃતમિત્યુક્તમ્ ।
અત એવાભયં ભૂમ્નો દ્વિતીયાભાવાદત એતદ્બ્રહ્મેતિ ।
તસ્ય હ વા એતસ્ય બ્રહ્મણો નામાભિધાનમ્ ।
કિં તત્સત્યમિતિ ।
સત્યં હ્યવિતથં બ્રહ્મ ।
તત્સત્યં સ આત્મેતિ હ્યુક્તમ્ ।
અથ કિમર્થમિદં નામ પુનરુચ્યતે ।
તદુપાસનવિધિસ્તુત્યર્થમ્ ॥4॥
8.3.5 તાનિ હ વા એતાનિ ત્રીણ્યક્ષરાણિ સતીયમિતિ તદ્યત્સત્ત્દમૃતમથ યત્તિ તન્મર્ત્યમથ યદ્યં તેનોભે યચ્છતિ યદનેનોભે યચ્છતિ તસ્માદ્યમહરહર્વા એવંવિત્સ્વર્ગં લોકમેતિ ॥5॥
છુપ્ભ્_8,3.5 તાનિ હ વા એતાનિ બ્રહ્મણો નામાક્ષરાણિ ત્રીણ્યેતાનિ સતીયામતિ સકારસ્તકારો યમિતિ ચ ।
તકાર ઈકારઃ ઉચ્ચારણાર્થો ઽનુબન્ધઃ ।
હ્રસ્વેનૈવાક્ષરેણ પુનઃ પ્રતિનિર્દેશાત્તેષામ્ ।
તત્તત્ર યત્સત્સકારસ્તદમૃતં સદ્બ્રહ્મામૃતવાચકત્વાદમૃત એવ સકારસ્તકારન્તો નિર્દિષ્ટઃ ।
અથ યત્તિતકારસ્તન્મર્ત્યમ્ ।
અથ યદ્યમક્ષરં તેનાક્ષરેણામૃતમર્ત્યાખ્યે પૂર્વે ઉભે ઽક્ષરે યચ્છતિ યમયતિ નિયમયતિ વશીકરોત્યાત્મન ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યસ્માદનેન યમિત્યેતેનોભે યચ્છતિ તસ્માદ્યામ્ ।
સંયતે ઇવ હ્યેતેન યમા લક્ષ્યેતે ।
બ્રઙ્મનામાક્ષરસ્યાપીદમમૃતત્વાદિધર્મવત્ત્વં મહાભાગ્યં કિમુત નામવત ઇત્યુપાસ્યત્વાય સ્તૂયતે ।
બ્રહ્મનામનિર્વચનેનૈવ નામવતો વેત્તૈવંવિત્ ।
અહરહર્વા એવંવિત્સ્વર્ગં લોકમેતીત્યુક્તાર્થમ્ ॥5॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ અષ્ટમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,4.1
અથ ય આત્મા સ સેતુર્ ધૃતિર્ એષાં લોકાનામ્ અસંભેદાય ।
નૈતં સેતુમ્ અહોરાત્રે તરતો ન જરા ન મૃત્યુર્ ન શોકો ન સુકૃતમ્ ।
સર્વે પાપ્માનો ઽતો નિવર્તન્તે ।
અપહતપાપ્મા હ્ય્ એષ બ્રહ્મલોકઃ

છુપ્ભ્_8,4.1 અથ ય આત્મેતિ ।
ઉક્તલક્ષણો યઃ સંપ્રસાદસ્તસ્ય સ્વરૂપં વક્ષ્યમાણૈરુક્તૈશ્ચ ગુણૈઃ પુનઃ સ્તૂયતે બ્રહ્મચર્યસાધનસંબન્ધાર્થમ્ ।
ય એષ યથોક્તલક્ષણ આત્મા સ સેતુરિવ સેતુઃ ।
વિધૃતિર્વિધરણઃ ।
અનેન હિ સર્વં જગદ્વર્ણાશ્રમાદિક્રિયાકારકફલાદિભેદનિયમૈઃ કર્તુરનુરૂપં વિદધતા વિધૃતમ્ ।
અધ્રિયમાણં હીશ્વરેણેદં વિશ્વં વિનશ્યેદ્યતસ્તસ્માત્સ સેતુર્વિધૃતિઃ ।
કિમર્થં સ સેતુરિત્યાહ-એષાં ભૂરાદીનાં કર્તૃકર્મલાશ્રયાણામસંભેદાયાવિદારણાયાવિનાશાયેત્યેતત્ ।
કિંવિશ્ષ્ટશ્ચાસૌ સેતુરિત્યાહ-નૈતમ્ સેતુમાત્માનમહોરાત્રે સર્વસ્ય જનિમતઃ પરિચ્છેદકે સતી નૈતં તરતઃ ।
યથાન્યે સંસારિણઃ કાલેનાહોરાત્રાદિલક્ષણેન પરિચ્છેદ્યા ન તથાયં કાલપરિચ્છેદ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
"યસ્માદર્વાક્સંવત્સરો ઽહોભિઃ પરિવર્તત"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અત એવૈનં ન જરા તરતિ ન પ્રાપ્નોતિ ।
તથા ન મૃત્યુર્ન શોકો ન સુકૃતં ન દૃષ્કૃતં સુકૃતદુષ્કૃતે ધર્માધર્મૈ ।
પ્રાપ્તિરત્ર તરણશબ્દેનાભિપ્રેતા નાતિક્રમણમ્ ।
કારણં હ્યાત્મા ।
ન શક્યં હિ કારણાતિક્રમણં કર્તું કાર્યેણ ।
અહોરાત્રાદિ ચ સર્વં સતઃ કાર્યમ્ ।
અન્યેન હ્યન્યસ્ય પ્રાપ્તિરતિક્રમણં વા ક્રિયેત ।
ન તુ તેનૈવ તસ્ય ।
ન હિ ઘટેન મૃત્પ્રાપ્યતે ઽતિક્રમ્યતે વા ।
યદ્યપિ પૂર્વં ય આત્માપહતપાપ્મેત્યાદિના પાપ્માદિપ્રતિષેધ ઉક્ત એવ તથાપીહાયં વિશેષો ન તરતીતિ પ્રાપ્તિવિષયત્વં પ્રતિષિધ્યતે ।
તત્રા વિશેષેણ જરાદ્યભાવમાત્રમુક્તમ્ ।
અહોરાત્રાદ્યા ઉક્તા અનુક્તાશ્ચાન્યે સર્વે પાપ્માન ઉચ્યન્તે ઽતો ઽસ્માદાત્મનઃ સેતોર્નિવર્તન્તે ઽપ્રાપ્યૈવેત્યર્થઃ ।
અપહતપાપ્મા હ્યેષ બ્રહ્મૈવ લોકો બ્રહ્મલોક ઉક્તઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,4.2
તસ્માદ્ વા એતં સેતું તીર્ત્વા અન્ધઃ સન્ન્ અનન્ધો ભવતિ ।
વિદ્ધઃ સન્ન્ અવિદ્ધો ભવતિ ।
ઉપતાપી સન્ન્ અનુપતાપી ભવતિ ।
તસ્માદ્ વા એતં સેતું તીર્ત્વા અપિ નક્તમ્ અહર્ એવાભિનિષ્પદ્યતે ।
સકૃદ્ વિભાતો હ્ય્ એવૈષ બ્રહ્મલોકઃ

છુપ્ભ્_8,4.2 યસ્માચ્ચ પાપ્મકાર્ય માન્ધ્યાદિ શરીરવતઃ સ્યાન્ન ત્વશરીરસ્ય તસ્માદ્વા એતમાત્માનં સેતું તીર્વા પ્રાપ્યાનન્ધો ભવતિ દેહવત્ત્વે પૂર્વમન્ધો ઽપિ સન્ ।
તતા વિદ્ધઃ સન્દેહવત્ત્વે સ દેહવિયોગે સેતું તીર્ત્વા પ્રાપ્યાનન્ધો ભવતિ દેહવત્ત્વે પૂર્વમન્ધો ઽપિ સન્ ।
તથા વિદ્ધઃ સન્દેહવત્ત્વે સ દેહવિયોગો સેતું પ્રાપ્યાવિદ્ધો ભવતિ ।
તથોપતાપી રોગાદ્યુપતાપવાન્સન્નનુપતાપી ભવતિ ।
કિઞ્ચ યસ્માદહોરાત્રે ન સ્તઃ સેતૌ તસ્માદ્વા એતં સેતું તીર્ત્વા પ્રાપ્ય નક્તમપિ તમોરૂપં રાત્રિરપિ સર્વમહરેવાભિનિષ્પદ્યતે ।
વિજ્ઞપ્ત્યાત્મજ્યોતિઃ સ્વરૂપમહરિવાહઃ સદૈકરૂપં વિદુષઃ સંપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સકૃદ્વિભાતઃ સદા વિભાતઃ સદૈકરૂપઃ સ્વેન રૂપેણૈષ બ્રહ્મલોકઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,4.3
તદ્ ય એવૈતં બ્રહ્મલોકં બ્રહ્મચર્યેણાનુવિન્દન્તિ તેષામ્ એવૈષ બ્રહ્મલોકઃ ।
તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ