છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8.3

છુપ્ભ્_8,2.10 યં યનમ્તં પ્રદેશમભિકામો ભવતિ ।
યં ચ કામં કામયતે યથોક્તવ્યતિરેકેણાપિ સો ઽસ્યાન્તઃ પ્રાપ્તુમિષ્ટઃ કામશ્ચ સંકલ્પાદેવ સમુત્તિષ્ઠત્યસ્ય ।
તેનેચ્છાવિઘાતતયાભિપ્રેતાર્થપ્રાપ્ત્યા ચ સંપન્નો મહીયત ઇત્યુક્તાર્થમ્ ॥10॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ અષ્ટમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,3.1
ત ઇમે સત્યાઃ કામા અનૃતાપિધાનાઃ ।
તેષાં સત્યાનાં સતામ્ અનૃતમ્ અપિધાનમ્ ।
યો યો હ્ય્ અસ્યેતઃ પ્રૈતિ ન તમ્ ઇહ દર્શનાય લભતે

છુપ્ભ્_8,3.1 યથોક્તાત્મધ્યાનસાધનાનુષ્ઠાનં પ્રતિ સાધકાનામુત્સાહજનનાર્થમનુક્રોશન્ત્યાહ-કષ્ટમિદં ખલુ વર્તતે યત્સ્વાત્મસ્થાઃ શક્યપ્રાપ્યા અપિ ત ઇમે સત્યાઃ કામા અનૃતાપિધાનાસ્તેષામાત્મસ્થાનાં સ્વાશ્રયાણામેવ સતામનૃતં બ3હ્યવિષયેષુ સ્ત્ર્યન્નભોજનાચ્છાદનાદિષુ તૃષ્ણા તન્નિમિત્તં ચ સ્વેચ્છાપ્રચારત્વં મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તત્વાદનૃતમિત્યુચ્યતે ।
તન્નિમિત્તં સત્યાનાં કામાનામપ્રાપ્તિરિત્યપિધાનમિવાપિધાનમ્ ।
કથમનૃતાપિધાનનિમિત્તં તેષામલાભ ઇતિ, ઉચ્યતે-યો યો હિ યસ્માદસ્ય જન્તોઃ પુત્રો ભ્રાતા વેષ્ટ ઇતો ઽસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ પ્રગચ્છતિ મ્રિયતે તમિષ્ટં પુત્રં ભ્રાતરં વા સ્વહૃદયાકાશે વિદ્યમાનમપીહ પુનર્દર્શનાયેચ્છન્નપિ ન લભતે ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,3.2
અથ યે ચાસ્યેહ જીવા યે ચ પ્રેતા યચ્ ચાન્યદ્ ઇચ્છન્ ન લભતે સર્વં તદ્ અત્ર ગત્વા વિન્દતે ।
અત્ર હ્ય્ અસ્યૈતે સત્યાઃ કામા અનૃતાપિધાનાઃ ।
તદ્ યથાપિ હિરણ્યનિધિં નિહિતમ્ અક્ષેત્રજ્ઞા ઉપર્ય્ ઉપરિ સઞ્ચરન્તો ન વિન્દેયુઃ ।
એવમ્ એવેમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અહર્ અહર્ ગચ્છન્ત્ય એતં બ્રહ્મલોકં ન વિન્દન્ત્ય્ અનૃતેન હિ પ્રત્યૂઢાઃ

છુપ્ભ્_8,3.2 અથ પુનર્યે ચાસ્ય વિદુષો જન્તોર્જીવા જીવન્તીહ પુત્રા ભ્રાત્રાદયો વા યે ચ પ્રેતા મૃતા ઇષ્ટાઃ સંબન્ધિનો યચ્ચાન્યદિહ લોકે વસ્ત્રાન્નપાનાદિ રત્નાદિ વા વસ્ત્વિચ્છન્ન લભતે તત્સર્વમત્ર હૃદયાકાશાખ્યે બ્રહ્મણિ ગત્વા યથોક્તેન વિધિના વિન્દતે લભતે ।
અત્રાસ્મિન્હાર્દાકાશે હિ યસ્માદસ્યૈતે યથોક્તાઃ સત્યાઃ કામા વર્તન્તે ઽનતાપિધાનાઃ ।
કથમિવ તદન્યાય્યમિત્યુચ્યતે-તત્તત્ર યથા હિરણ્યનિધિં હિરણ્યમેવ પુનર્ગ્રહણાય નિધાતૃભિર્નિધીયત ઇતિ નિધિસ્તં હિરણ્યનિધિં નિહિતં ભૂમેરધસ્તાન્નિક્ષિપ્તમક્ષેત્રજ્ઞા નિધિશાસ્રૈર્નિધિક્ષેત્રમજાનન્તસ્તે નિધેરુપર્યુપરિ સંચરન્તો ઽપિ નિધિં ન વિન્દેયુઃ શક્યવેદનમપિ ।
એવમેવેમા અવિદ્યવત્યઃ સર્વા ઇમાઃ પ્રજા યથોક્તં હૃદયાકાશાખ્યં બ્રહ્મલોકં બ્રહ્મૈવ લોકો બ્રહ્મલોકસ્તમહરહઃ પ્રત્યહં ગચ્છન્ત્યો ઽપિ સુષુપ્તકાલે ન વિદન્દન્તિ ન લભન્ત એષો ઽહં બ્રહ્મલોકભાવમાપન્નો ઽસ્મ્યદ્યેતિ ।
અનૃતેન હિ યથોક્તેન હિ યસ્માત્પ્રત્યૂઢા હૃતાઃ સ્વરૂપાદવિદ્યાદિદોષૈર્બહિપકૃષ્ટા ઇત્યર્થઃ ।
અતઃ કષ્ટમિદં વર્તતે જન્તૂનાં યત્સ્વાયત્તમપિ બ્રહ્મ ન લભ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,3.3
સ વા એષ આત્મા હૃદિ ।
તસ્યૈતદ્ એવ નિરુક્તં હૃદ્ય્ અયમ્ ઇતિ તસ્માદ્ ધૃદ્ અયમ્ ।
અહર્ અહર્ વા એવંવિત્ સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ

છુપ્ભ્_8,3.3 સ વૈ ય આત્માપહતપાપ્મેતિ પ્રકૃતો વૈશબ્દેન તં સ્મારયત્યેષ વિવક્ષિત આત્મા હૃદિ હૃદયપુણ્ડરીક આકાશશબ્દેનાભિહિતઃ ।
તસ્યૈતસ્ય હૃદયસ્યૈતદેવ નિરુક્તં નિર્વચનં નાન્યત ।
હૃદ્યયમાત્મા વર્તત ઇતિ યસ્માત્ તસ્માદ્ધૃદયં હૃદયનામનિર્વચનપ્રસિદ્ધ્યાપિ સ્વહૃદય આત્મેત્યવગન્તવ્યમિત્યભિપ્રાયઃ ।
અહરહર્વૈ પ્રત્યહમેવંવિદ્ધૃદ્યયમાત્મેતિ જાનન્સ્વર્ગં લોકં હાર્દં બ્રહ્મૈતિ પ્રતિપદ્યતે ।
નન્વનેવંવિદપિ સુષુપ્તકાલે હાર્દં બ્રહ્મ પ્રતિપદ્યત એવ સુષુપ્તકાલે સતા સોમ્ય તદા સંપન્ન ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
બાઢમેવં તથાપ્યસ્તિ વિશેષઃ ।
યથા જાનન્નજાનંશ્ચ સર્વો જન્તુઃ સદ્બ્રહ્મૈવ તથાપિ તત્ત્વમસીતિ પ્રતિબોધિતો વિદ્વાન્સદેવ નાન્યો ઽસ્મીતિ જાનન્સદેવ ભવતિ ।
એવમેવ વિદ્વાનવિદ્વાંશ્ચસુષુપ્તે યદ્યપિ સત્સંપદ્યતે તથાપ્યેવંવિદેવ સ્વર્ગં લોકમેતીત્યુચ્યતે ।
દેહપાતે ઽપિ વિદ્યાફલસ્યાવશ્યંભાવિત્વાદિત્યેષ વિશેષઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,3.4
અથ ય એષ સંપ્રસાદો ઽસ્માચ્ છરીરાત્ સમુત્થાય પરં જ્યોતિર્ ઉપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેનાભિનિષ્પદ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચ ।
એતદ્ અમૃતમ્ અભયમ્ એતદ્ બ્રહ્મેતિ ।
તસ્ય હ વા એતસ્ય બ્રહ્મણો નામ સત્યમ્ ઇતિ