છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8.11

છુપ્ભ્_8,10.2-3-4 નાપ્યસ્ય વધેન સ હન્યતે છાયાત્મવન્ન ચાસ્ય સ્રામ્યેણ સ્રામઃ સ્વપ્નાત્મા ભવતિ ।
યદધ્યાયાદાવાગમમાત્રેણોપન્યસ્તં નાસ્ય જરયૈતજ્જીર્યતીત્યાદિ તદિહ ન્યાયેનોપપાદયિતુમુપન્યસ્તમ્ ।
ન તાવદયં છાયાત્મવદ્દેહદોષયુક્તઃ કિન્તુ ધ્નન્તિ ત્વેવૈનમ્ ।
એવશબ્દ ઇવાર્થે ।
ઘ્નન્તીવૈનં કેચનેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પ્રજાપતિં પ્રમાણીકુર્વતો ઽનૃતવાદિત્વાપાદનાનુપપત્તેઃ ।
એતદમૃતમિત્યેતત્પ્રજાપતિવચનં કથં મૃષા કુર્યાદિન્દ્રસ્તં પ્રમાણીકુર્વન્ ।
નનુ ચ્છાયાપુરુષે પ્રજાપતિનોક્તે ઽસ્ય શરીરસ્ય નાશમન્વેષ નશ્યતીતિ દોષમભ્યધાત્તથેહાપિ સ્યાત્ ।
નૈવમ્ ।
કસ્માત્ ।
ય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત ઇતિ મન્યતે તદા કથં પ્રજાપતિં પ્રમાણીકૃત્ય પુનઃ શ્રવણાય સમિત્પાણિર્ગચ્છેત્ ।
જગામ ચ ।
તસ્માન્ન ચ્છાયાત્મા પ્રજાપતિનોક્ત ઇતિ મન્યતે ।
તથા ચ વ્યાખ્યાતં દ્રષ્ટાક્ષિણિ દૃશ્યત ઇતિ ।
તથા વિચ્છાદયન્તીવ વિદ્રાવયન્તીવ તથા ચ પુત્રાદિમરણનિમિત્તમપ્રિયવેત્તેવ ભવતિ ।
અપિ ચ સ્વયમપિ રોદિતીવ ।
નન્વપ્રિયં વેત્ત્યેવ કથં વેત્તેવેતિ ।
ઉચ્યતે-ન અમૃતાભયત્વવચનાનુપપત્તેઃ ।
ધ્યાયતીવેતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
નનુ પ્રત્યક્ષવિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
શરીરાત્મત્વપ્રત્યક્ષવદ્ભ્રાન્તિસંભવાત્ ।
તિષ્ઠતુ તાવદપ્રિયવેત્તેવ ન વેતિ ।
નાહમત્ર ભોગ્યં પશ્યામિ ।
સ્વપ્નાત્મજ્ઞાને ઽપીષ્ટં ફલં નોપલભ ઇત્યભિપ્રાયઃ. એવમેવૈષ તવાભિપ્રાયેણેતિ વાક્યસેષઃ ।
આત્મનો ઽમૃતાભયગુણવત્ત્વસ્યાભિપ્રેતત્વાત્ ।
દ્વિરુક્તમપિ ન્યાયતો મયા યથાવન્નાવધારયતિ ।
તસ્માત્પૂર્વવદસ્યાદ્યાપિ પ્રતિબન્ધકારણમસ્તીતિ મન્વાનસ્તત્ક્ષપણાય વસાપરાણિ દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણિ બ્રહ્મચર્યમિત્યાદિદેશ પ્રજાપતિઃ ।
તથોષિતવતે ક્ષપિતકલ્મષાયાઽહ ॥2-3-4 ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ અષ્ટમાધ્યાયસ્ય દશમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,11.1-2
તદ્ યત્રૈતત્ સુપ્તઃ સમસ્તઃ સંપ્રસન્નઃ સ્વપ્નં ન વિજાનાત્યેષ આત્મેતિ હોવાચ ।
એતદ્ અમૃતમ્ અભયમ્ એતદ્ બ્રહ્મેતિ ।
સ હ શાન્તહૃદયઃ પ્રવવ્રાજ ।
સ હાપ્રાપ્યૈવ દેવાન્ એતદ્ ભયં દદર્શ ।
નાહ ખલ્વ્ અયમ્ એવં સંપ્રત્ય્ આત્માનં જાનાત્ય્ અયમ્ અહમ્ અસ્મીતિ ।
નો એવેમાનિ ભૂતાનિ ।
વિનાશમ્ એવાપીતો ભવતિ ।
નાહમ્ અત્ર ભોગ્યં પશ્યામીતિ

સ સમિત્પાણિઃ પુનર્ એયાય ।
તં હ પ્રજાપતિર્ ઉવાચ - મઘવન્ યચ્ છાન્તહૃદયઃ પ્રાવ્રાજીઃ કિમ્ ઇચ્છન્ પુનર્ આગમ ઇતિ ।
સ હોવાચ નાહ ખલ્વ્ અયં ભગવ એવં સંપ્રત્ય્ આત્માનં જાનાત્ય્ અયમ્ અહમ્ અસ્મીતિ ।
નો એવેમાનિ ભૂતાનિ ।
વિનાશમ્ એવાપીતો ભવતિ ।
નાહમ્ અત્ર ભોગ્યં પશ્યામીતિ

છુપ્ભ્_8,11.1-2 પૂર્વવદેતં ત્વેવ ત ઇત્યાદ્યુક્ત્વા તદ્યત્રૈતત્સુપ્ત ઇત્યદિ વ્યાખ્યાતં વાક્યમ્ ।
અક્ષિણિ યો દ્રષ્ટા સ્વપ્ને ચ મહીયમાનશ્ચરતિ સ એષ સુપ્તઃ સમસ્તઃ સંપ્રસન્નઃ સ્વપ્નં ન વિજાનાત્યેષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ સ્વાભિપ્રેતમેવ ।
મઘવાંસ્તત્રાપિ દોષં દદર્શ ।
કથમ્ ।
નાહ નૈવ સુષુપ્તસ્થો ઽપ્યાત્મા ખલ્વયં સંપ્રતિ સમ્યગિદાનીં ચાઽત્માનં જાનાતિ નૈવં જાનાતિ ।
કથમ્ ।
અયમહમસ્મીતિ નો એવેમાનિ ભૂતાનિ ચેતિ ।
યથા જાગ્રતિ સ્વપ્ને વા ।
અતો વિનાશમેવ વિનાશમિવેતિ પૂર્વવદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અપીતો ઽપિગતો ભવતિ, વિનષ્ટ ઇવ ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ।
જ્ઞાને હિ સતિ જ્ઞાતુઃ સદ્ભાવો ઽવગમ્યતે નાસતિ જ્ઞાને ।
ન ચ સુષુપ્તસ્ય જ્ઞાનં દૃશ્યતે ઽતો વિનષ્ટ ઇવેત્યભિપ્રાયઃ ન તુ વિનાશમેવાઽત્મનો મન્યતે ઽમૃતાભયવચનસ્ય પ્રામાણ્યમિચ્છન્ ॥1-2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,11.3
એવમ્ એવૈષ મઘવન્ન્ ઇતિ હોવાચ ।
એતં ત્વ્ એવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિ ।
નો એવાન્યત્રૈતસ્માત્ ।
વસાપરાણિ પઞ્ચ વર્ષાણીતિ ।
સ હાપરાણિ પઞ્ચ વર્ષાણ્યુવાસ ।
તાન્ય્ એકશતં સંપેદુઃ ।
એતત્ તદ્ યદ્ આહુઃ ।
એકશતં હ વૈ વર્ષાણિ મઘવાન્ પ્રજાપતૌ બ્રહ્મચર્યમ્ ઉવાસ ।
તસ્મૈ હોવાચ