છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8.12

છુપ્ભ્_8,11.3 પૂર્વવદેવમેવેત્યુક્ત્વા યો મયોક્તસ્રિભિઃ પર્યાયૈસ્તમેવૈતં નો એવાન્યત્રૈતસ્માદાત્મનો ઽન્યં કઞ્ચન કિં તર્હ્યેતમેવ વ્યાખ્યાસ્યામિ ।
સ્વલ્પસ્તુ દોષસ્તવાવશિષ્ટસ્તત્ક્ષપણાય વસાપરાણ્યન્યાનિ પઞ્ચ વર્ષાણીત્યુક્તઃ સ તથા ચકાર ।
તસ્મૈ મૃદિતકષાયાદિદોષાય સ્થાનત્રયદોષસંબન્ધરહિતમાત્મનઃસ્વરૂપમપહતપાપ્મત્વાદિલક્ષણં મઘવતે તસ્મૈ હોવાચ ।
તાન્યેકશતં વર્ષાણિ સંપેદુઃ સંપન્નાનિ બભૂવુઃ ।
યદાહુર્લોકે શિષ્ટા એકશતં હ વૈ વર્ષાણિ મઘવાન્પ્રજાપતૌ બ્રહ્મચર્યમુવાસેતિ તદેતદ્દ્વાત્રિંશતમિત્યાદિના દર્શિતમિત્યાખ્યાયિકાતો ઽપસૃત્ય શ્રુત્યોચ્યતે ।
એવં કિલૈતદિન્દ્રત્વાદપિ ગુરુતરમિન્દ્રેણાપિ મહતા યત્નેનૈકોત્તરવર્ષશતકૃતાયાસેન પ્રાપ્તમાત્મજ્ઞાનમતો નાતઃ પરં પુરુષાર્થાન્તરમસ્તીત્યાત્મજ્ઞાનં સ્તૌતિ ॥3॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ અષ્ટમાધ્યાયસ્યૈકાદશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,12.1
મઘવન્ મર્ત્યં વા ઇદં શરીરમ્ આત્તં મૃત્યુના ।
તદ્ અસ્યામૃતસ્યાશરીરસ્યાત્મનો ઽધિષ્ઠાનમ્ ।
આત્તો વૈ સશરીરઃ પ્રિયાપ્રિયાભ્યામ્ ।
ન વૈ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયાપ્રિયયોર્ અપહતિર્ અસ્તિ ।
અશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃ

છુપ્ભ્_8,12.1 મઘવન્મર્ત્યં વૈ મરણધર્મીદં શરીરમ્ ।
યન્મન્યસે ઽક્ષ્યાધારાદિલક્ષણઃ સંપ્રસાદલક્ષણ આત્મા મયોક્તો વિનાશમેવાપીતો ભવતીતિ ।
શૃણુ તત્ર કારણમ્ ।
યદિદં શરીરં વૈ તદેતન્મર્ત્યં વિનાશિ ।
તચ્ચાઽત્તં મૃત્યુના ગ્રસ્તં સતતમેવ ।
કદાચિદેવ મ્રિયત ઇતિ મર્ત્યમિત્યુક્તે ન તથા સંત્રાસો ભવતિ યથા ગ્રસ્તમેવ સદા વ્યાપ્તમેવ મૃત્યુનેત્યુક્ત ઇતિ વૈરાગ્યાર્થં વિશેષ ઇત્યુચ્યત આત્તં મૃત્યુનેતિ ।
કથં નામ દેહાભિમાનતો વિરક્તઃ સન્નિવર્તત ઇતિ ।
શરીરમિત્યત્ર સહેન્દ્રિયમનોભિરુચ્યતે ।
તચ્છરીરમસ્ય સંપ્રસાદસ્ય ત્રિસ્થાનતયા ગમ્યમાનસ્યામૃતસ્ય મરણાદિદેહન્દ્રિયમનોધર્મવર્જિતસ્યેત્યેતત્ ।
અમૃતસ્યેત્યનેનૈવાશરીરત્વે સિદ્ધે પુનરશરીરસ્યેતિ વચનં વાય્વાદિવત્સાવયવત્વમૂર્તિમત્ત્વે મા ભૂતામિત્યાત્મનઃ ।
આત્મનો વા સત ઈક્ષિતુસ્તેજોબન્નાદિક્રમેણોત્પન્નમધિષ્ઠાનમ્ ।
જીવરૂપેણ પ્રવિશ્ય સદેવાધિતિષ્ઠત્યસ્મિન્નિતિ વાધિષ્ઠાનમ્ ।
યસ્યેદમીદૃશં નિત્યમેવ મૃત્યુગ્રસ્તં ધર્માધર્મજનિતત્વાત્પ્રિયાપ્રિયવદધિષ્ઠાનં તદધિષ્ઠિતસ્તદ્વાન્સશરીરો ભવતિ ।
અશરીરસ્વભાવસ્યાઽત્મનસ્તદેવાહં શરીરં શરીરમેવ ચાહમિત્યવિવેકાદાત્મભાવઃ સશરીરત્વં અત એવ સશરીરઃ સન્નાત્તો ગ્રસ્તઃ પ્રિયાપ્રિયાભ્યામ્ ।
પ્રસિદ્ધમેતત્ ।
તસ્ય ચ ન વૈ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયાપ્રિયયોર્બાહ્યવિષયસંયોગવિયોગનિમિત્તયોર્બાહ્યવિષયસંયોગવિયોગૌ મમેતિ મન્યમાનસ્યાપહતિર્વિનાશ ઉચ્છેદઃ સન્તતિરૂપયોર્નાસ્તીતિ ।
તં પુનર્દેહાભિમાનાદશરીરસ્વરૂપવિજ્ઞાનેન વિનર્તિતાવિવેકજ્ઞાનશરીરં સન્તં પ્રિયાપ્રિયે ન સ્પૃશતઃ ।
સ્પૃશિઃ પ્રત્યેકં સંબધ્યત ઇતિ પ્રિયં ન સ્પૃશત્યપ્રિયં ન સ્પૃશતીતિ વાક્યદ્વયં ભવતિ ।
"ન મ્લેચ્છાશુચ્યધાર્મિકૈઃ સહ સંભાષેતે"તિ યદ્વત્ ।
ધર્માધર્મકાર્યે હિ તે ।
અશરીરતા તુ સ્વરૂપમિતિ તત્ર ધર્માધર્મયોરસંભવાત્તત્કાર્યભાવો દૂરત એવેત્યતો ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃ ।
નનુ યદિ પ્રિયમપ્યશરીરં ન સ્પૃશતીતિ યન્મઘવતોક્તં સુષુપ્તસ્થો વિનાશમેવાપીતો ભવતીતિ તદેવેહાપ્યાપન્નમ્ ।
નૈષ દોષઃ ધર્માધર્મકાર્યયોઃ શરીરસંબન્ધિનોઃ પ્રિયાપ્રિયયોઃ પ્રતિષેધસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ અશરીરં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશત ઇતિ ।
આગમાપાયિનોર્હિ સ્પર્શશબ્દો દૃષ્ટો યથા શીતસ્પર્શ ઉષ્ણસ્પર્શ ઇતિ ન ત્વગ્નેરુષ્ણપ્રકાશયોઃ સ્વભાવભૂતયોરગ્નિના સ્પર્શ ઇતિ ભવતિ તથાગ્નેઃ સવિતુર્વોષ્ણપ્રકાશવત્સ્વરૂપભૂતસ્યાઽનન્દસ્ય પ્રિયસ્યાપિ નેહ પ્રતિષેધઃ"વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ" "આનન્દો બ્રહ્મ"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
ઇહાપિ ભૂમૈવ સુખમિત્યુક્તત્વાત્ ।
નનુ ભૂમ્નઃ પ્રિયસ્યૈકત્વે ઽસંવેદ્યત્વાત્સ્વરૂપેણ વા નિત્યસંવેદ્યત્વાન્નિર્વિશેષતેતિ નેન્દ્રસ્ય તદિષ્ટમ્ ।
"નાહ ખલ્વયં સંપ્રત્યાત્માનં જાનાત્યયમહમસ્મીતિ નો એવોમાનિ ભૂતાનિ વિનાશમેવાપીતો ભવતિ નાહમત્ર ભોગ્યં પશ્યામિ"ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
તદ્ધોન્દ્રસ્યેષ્ટં યદ્ભતાનિ ચાઽત્માનં ચ જાનાતિ ન ચાપ્રિયં કિઞ્ચિદ્વેત્તિ સ સર્વાંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાંશ્ચ કામાન્યેન જ્ઞાનેન સત્યમેતદિષ્ટમિન્દ્રસ્યેમાનિ ભૂતાનિ મત્તો ઽન્યાનિ લોકાઃ કામાશ્ચ સર્વે મત્તો ઽન્યે ઽહમેષાં સ્વામીતિ ।
ન ત્વેતદિન્દ્રસ્ય હિતમ્ ।
હિતં ચેન્દ્રસ્ય પ્રજાપતિના વક્તવ્યમ્ ।
વ્યોમવદશરીરાત્મતયા સર્વભૂતલોકકામાત્મત્વોપગમેન યા પ્રાપ્તિસ્તદ્ધિતમિન્દ્રાય વક્તવ્યમિતિ પ્રજાપતિનાભિપ્રેતમ્ ।
ન તુ રાજ્ઞો રાજ્યાપ્તિવદન્યત્વેન ।
તત્રૈવં સતિ કં કેન વિજાનીયાદાત્મૈકત્વ ઇમાનિ ભૂતાન્યયમહમસ્મીતિ ।
નન્વસ્મિન્પક્ષે"સ્ત્રીભિર્વા યાનૈર્વા" "સ યદિ પિતૃલોકકામઃ" "સ એકધા ભવતિ"ઇત્યાદ્યૈશ્વર્યશ્રુતયો ઽનુપપન્નાઃ ।
ન ।
સર્વાત્મનઃ સર્વફલસંબન્ધોપપત્તેરવિરોધાત્ ।
મૃદ ઇવ સર્વઘચકરકકુણ્ડાદ્યાપ્તિઃ ।
નનુ સર્વાત્મત્વે દુઃખસંબન્ધો ઽપિ સ્યાદિતિ ચેન્ન, દુઃખસ્યાપ્યાત્મત્વોપગમાદવિરોધઃ ।
આત્મન્યવિદ્યાકલ્પનાનિમિત્તાનિ દુઃખાનિ રજ્જ્વામિવ સર્પાદિકલ્પનાનિમિત્તાનિ ।
સાચાવિદ્યાશરીરાત્મૈકત્વસ્વરૂપદર્શનેન દુઃખનિમિત્તોચ્છિન્નેનિ દુઃખસંબન્ધાશઙ્કા ન સંભવતિ ।
શુદ્ધસત્ત્વસંકલ્પનિમિત્તાનાં તુ કામાનામીશ્વરદેહસંબન્ધઃ સર્વભૂતેષુ માનસાનાં પર એવ સર્વસત્ત્વોપાધિદ્વારેણ ભોક્તેતિ સર્વાવિદ્યાકૃતસંવ્યવહારાણાં પર એવાઽત્માઽસ્પદં નાન્યો ઽસ્તીતિ વેદાન્તસિદ્ધાન્તઃ ।
ય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતિ ઇતિ ચ્છાયાપુરુષ એવ પ્રજાપતિનોક્તઃ ।
સ્વપ્નસુષુપ્તયોશ્ચાન્ય એવ ।
ન પરો ઽપહતપાપ્મત્વાદિલક્ષણો વિરોધાદિતિ કેચિન્મન્યન્તે ।
છાયાદ્યાત્મનાં ચોપદેશે પ્રયોજનમાચક્ષતે ।
આદાવેવોચ્યમાને કિલ દુર્વિજ્ઞેયત્વાત્પરસ્યાઽત્મનો ઽત્યન્તબાહ્યવિષયાસક્તચેતસો ઽત્યન્તસૂક્ષ્મવસ્તુશ્રવણે વ્યામોહો મા ભૂદિતિ ।
યથા કિલ દ્વિતીયાયાં સૂક્ષ્મં ચન્દ્રં દિદર્શયિષુર્વૃક્ષં કઞ્ચિત્પ્રત્યક્ષમાદૌ દર્શયતિ પશ્યામુમેષ ચન્દ્ર ઇતિ, તતો ઽન્યં તતો ઽપ્યન્યં ગિરિમૂર્ધાનં ચ ચન્દ્રસમીપસ્થં એષ ચન્દ્ર ઇતિ તતો ઽસૌ ચન્દ્રં પશ્યતિ, એવમેતદ્ય એષો ઽક્ષિણીત્યાદ્યુક્તં પ્રજાપતિના ત્રિભિઃ પર્યાયૈર્ન પર ઇતિ ।
ચતુર્થે તુ પર્યાયે દેહાન્મર્ત્યાત્સમુત્થાયાશરીરતામાપન્નો જ્યોતિઃસ્વરૂપમ્ ।
યસ્મિન્નુત્તમપુરુષે સ્ત્ર્યાદિભિર્જક્ષત્ક્રીડન્રમમાણો ભવતિ સ ઉત્ત્મઃ પુરુષઃ પર ઉક્ત ઇતિ ચાઽહુઃ ।
સત્યં, રમણીયા તાવદિયં વ્યાખ્યા શ્રોતુમ્ ।
ન ત્વર્થો ઽસ્ય ગ્રન્થસ્યૈવં સંભવતિ ।
કથમ્ ।
અક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત ઇત્યુપન્યસ્ય શિષ્યાભ્યાં છાયાત્મનિ ગૃહીતે તયોસ્તદ્વિપરીતગ્રહણં મત્વા તદપનયાયોદશરાવોપન્યાસઃ કિં પશ્યથ ઇતિ ચ પ્રશ્નઃ સાધ્વલઙ્કારોપદેશશ્ચાનર્થકઃ સ્યાત્ યદિ ચ્છાયાત્મૈવ પ્રજાપતિનાક્ષિણિ દૃશ્યત ઇત્યુપદિષ્ટઃ ।
કિઞ્ચ યદિ સ્વયમુપદિષ્ટ ઇતિ ગ્રહણસ્યાપ્યપનયકારણં વક્તવ્યં સ્યાત્ ।
સ્વપ્નસુષુપ્તાત્મગ્રહણયોરપિ તદપનયકારણં ચ સ્વયં બ્રૂયાત્ ન ચોક્તં[તેનટતેન મન્યામહે નાક્ષિણિ ચ્છાયાત્મા પ્રજાપતિનોપદિષ્ટઃ ।
કિં ચાન્યદક્ષિણિ દ્રષ્ટા ચેદ્દૃશ્યત ઇત્યુપદિષ્ટઃ સ્યાત્તત ઇદં યુક્તમ્ ।
એતં ત્વેવ ત ઇત્યુક્ત્વા સ્વપ્ને ઽપિ દ્રષ્ટુરેવોપદેશઃ ।
સ્વપ્ને ન દ્રષ્ટોપદિષ્ટ ઇતિ ચેન્ન ।
અપિ રોદિતીવાપ્રિયવેત્તેવેત્યુપદેશાત્ ।
ન ચ દ્રષ્ટુરન્યઃ કશ્ચિત્સ્વપ્ને મહીયમાનશ્ચરતિ ।
અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરિતિ ન્યાયતઃ શ્રુત્યન્તરે સિદ્ધત્વાત્ ।
યદ્યપિ સ્વપ્ને સધીર્ભવતિ તથાપિ ન ધીઃ સ્વપ્નભોગોપલબ્ધિં પ્રતિ કરણત્વં ભજતે ।
કિં તર્હિ પટચિત્રવજ્જાગ્રદ્વાસનાશ્રયા દૃશ્યૈવ ધીર્ભવતીતિ ન દ્રષ્ટુઃ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વબાધઃ સ્યાત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
જાગ્રત્સ્વપ્ન્યોર્ભૂતાનિ ચાઽત્માનં ચ જાનાતીમાનિ ભૂતાન્યયમહમસ્મીતિ ।
પ્રાપ્તૌ સત્યાં પ્રતિષેધો યુક્તઃ સ્યાન્નાહ ખલ્વયમિત્યાદિ ।
તથા ચેતનસ્યૈવાવિદ્યાનિમિત્તયોઃ શરીરત્વે સતિ પ્રિયાપ્રિયયોરપહતિર્નાસ્તીત્યુક્ત્વા તસ્યૈવાશરીરસ્ય સતો વિદ્યાયાં સત્યાં સશરીરત્વે પ્રાપ્તયોઃ પ્રતિષેધો યુક્તો ઽશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશત ઇતિ ।

એકશ્ચાઽત્મા સ્વપ્નબુદ્ધાન્તયોર્મહામત્સ્યવદસઙ્ગઃ સંચરતીતિ શ્રુત્યન્તરે સિદ્ધમ્ ।
યચ્ચોક્તં સંપ્રસાદઃ શરીરાત્સમુત્થાય યસ્મિન્સ્ત્ર્યાદિભી રમમાણો ભવતિ સો ઽન્યઃ સંપ્રસાદાદધિકરણનિર્દિષ્ટ ઉત્તમઃ પુરુષ ઇતિ ।
તદપ્યસત્ ।
ચતુર્થે ઽપિ પર્યાય એત ત્વેવ ત ઇતિ વચનાત્ ।
યદિ તતો ઽન્યો ઽભિપ્રેતઃ સ્યાત્પૂર્વવદેતં ત્વેવ ત ઇતિ ન બ્રૂયાન્મૃષા પ્રજાપતિઃ ।
કિઞ્ચાન્યત્તેજોબન્નાદીનાં સ્રષ્ટુઃ સતઃ સ્વવિકારદેહશુઙ્ગે પ્રવેશં દર્શયિત્વા પ્રવિષ્ટાય પુવસ્તત્ત્વમસીત્યુપદેશો મૃષા પ્રસજ્યેત ।
તસ્મિંસ્ત્વં સ્ત્ર્યાદિભી રન્તા ભવિષ્યસીતિ યુક્ત ઉપદેશો ઽભવિષ્યદ્યદિ સંપ્રસાદાદન્ય ઉત્તમઃ પુરુષો ભવેત્ ।
તથા ભૂમ્ન્યહમેવેત્યાદિશ્યાઽત્મૈવેદં સર્વમિતિ નોપસમહરિષ્યદ્યદિ ભૂમા જીવાદન્યો ઽભવિષ્યત્ ।
"નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા"ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાચ્ચ ।
સર્વશ્રુતિષુ ચ પરસ્મિન્નાત્મશબ્દપ્રયોગો નાભવિષ્યત્પ્રત્યગાત્મા ચેત્સર્વજન્તૂનાં પર આત્મા ન ભવેત્તસ્માદેક એવાઽત્મા પ્રકરણી સિદ્ધઃ ।
ન ચાઽત્મનઃ સંસારિત્વમ્ ।
અવિદ્યાધ્યસ્તત્વાદાત્મનિ સંસારસ્ય ।
ન હિ રજ્જુશુક્તિકાગગનાદિષુ સર્પરજતમલાદીનિ મિથ્યાજ્ઞાનાધ્યસ્તાનિ તેષાં ભવન્તીતિ ।
એતેન સશરીરસ્ય પ્રિયાપ્રિયયોરપહતિર્નાસ્તીતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
યચ્ચસ્થિતમપ્રિયવેત્તેવેતિ નાપ્રિયવેત્તૈવેતિ સિદ્ધમ્ ।
એવં ચ સતિ સર્વપર્યાયેષ્વેતદમૃતભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ પ્રજાપતેર્વચનમ્ ।
યદિ વા પ્રજાપતિચ્છદ્ભરૂપાયાઃ શ્રુતેર્વચનં સત્યમેવ ભવેત્ ।
ન ચતત્કુતર્કબુદ્ધ્યા મૃષા કર્તું યુક્તમ્ ।
તતો ગુરુતરસ્ય પ્રમાણાન્તરસ્યાનુપપત્તેઃ ।
નનુ પ્રત્યક્ષં દુઃખાદ્યપ્રિયવેત્તૃત્વમવ્યભિચાર્યનુભૂયત ઇતિ ચેન્ન ।
જરાદિરહિતો જીર્ણો ઽહં જાતો ઽહમાયુષ્માન્ગૌરઃ કૃષ્ણો મૃત ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષાનુભવવત્તદુપપત્તેઃ ।
સર્વમપ્યેતત્સત્યમિતિ ચેદસ્ત્યેવૈતદેવં દુરવગમં યેન દેવરાજો ઽપ્યુદશરાવાદિદર્શિતાવિનાશયુક્તિરપિ મુમોહૈવાત્ર વિનાશમેવાપીતો ભવતીતિ ।
તથા વિરોચનો મહાપ્રાજ્ઞઃ પ્રાજાપત્યો ઽપિ દેહમાત્રાત્મદર્શનો બભૂવ ।
તથેન્દ્રસ્યાઽત્મવિનાશભયસાગર એવ વૈનાશિકા ન્યમજ્જન્ ।
તથા સાંખ્યા દ્રષ્ટારં દેહાદિવ્યતિરિક્તમવગમ્યાપિ ત્યક્તાગમપ્રમાણત્વાન્મૃત્યુવિષય એવાન્યત્વદર્શને તસ્થુઃ ।
તથાન્યે કાણાદાદિદર્શનાઃ કષાયરક્તમિવ ક્ષારાદિભિર્વસ્રં નવભિરાત્મગુણૈર્યુક્તમાત્મદ્રવ્યં વિશોધયિતું પ્રવૃત્તાઃ ।
તથાન્યે કર્મિણો બાહ્યવિષયાપહૃતચેતસો વેદપ્રમાણા અપિ પરમાર્થસત્યમાત્મૈકત્વં વિનાશમિવેન્દ્રવન્મન્યમાના ઘટીયન્ત્રવદારોહાવરોહપ્રકારૈરનિશં બમ્ભ્રમતિ ।
કિમન્યે ક્ષુદ્રજન્તવો વિવેકહીનાઃ સ્વભાવત એવ બહિર્વિષયાપહૃતચેતસઃ ।
તસ્માદિદં ત્યક્તસર્વબાહ્યૈષણૈરનન્યશરણૈઃ પરમહંસપરિવ્રાજકૈરત્યાશ્રમિભિર્વેદાન્તવિજ્ઞાનપરૈરેવ વેદનીયં પૂજ્યતમૈઃ પ્રાજાપત્યં ચેમં સંપ્રદાયમનુસરદ્ભિરુપનિબદ્ધં પ્રકરણચતુષ્ટયેન ।
તથાનુશાસત્યદ્યાપિ ત એવ નાન્ય ઇતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,12.2
અશરીરો વાયુઃ ।
અભ્રં વિદ્યુત્ સ્તનયિત્નુર્ અશરીરાણ્ય્ એતાનિ ।
તદ્ યથૈતાન્ય્ અમુષ્માદ્ આકાશાત્ સમુત્થાય પરં જ્યોતિર્ ઉપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યન્તે

છુપ્ભ્_8,12.2 તત્રાશરીરસ્ય સંપ્રસાદસ્યાવિદ્યયા શરીરેણાવિશેષતાં સસરીરતામેવ સંપ્રાપ્તસ્ય શરીરાત્સમુત્થાય સ્વેન રૂપેણ યથાભિનિષ્પત્તિસ્તથા વક્તવ્યેતિ દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે-અશરીરો વાયુરવિદ્યમાનં શિરઃપાણ્યાદિમચ્છરીરમસ્યેત્યશરીરઃ ।
કિં ચાભ્રં વિદ્યુત્સ્તનયિત્નુરિત્યેતાનિ ચાશરીરાણિ ।
તત્તત્રૈવં સતિ વર્ષાદિપ્રયોજનાવસાને યથા ।
અમુષ્માદિતિ ભૂમિષ્ઠા શ્રુતિર્દ્યુલોકસંબન્ધિનમાકાશદેશં વ્યપદિશતિ ।
એતાનિ યથોક્તાન્યાકાશસમાનરૂપતામાપન્નાનિ સ્વેન વાય્વાદિરૂપેણાગૃહ્યમાણાન્યાકાશાખ્યતાં ગતાનિ યથા સંપ્રસાદો ઽવિદ્યાવસ્થાયાં શરીરાત્મભાવમેવાપન્નઃ, તાનિ ચ તથાભૂતાન્યમુષ્માદ્દ્યુલોકસમ્બન્ધિન આકાશદેશાત્સમુત્તિષ્ઠન્તિ વર્ષણાદિપ્રયોજનાભિનિર્વૃત્તયે ।
કથમ્ ।
શિશિરાપાયે સાવિત્ર પરં જ્યોતિઃ પ્રકૃષ્ટં ગ્રૈષ્મકમુપસંપદ્ય સાવિત્રમભિતાપં પ્રાપ્યેત્યર્થઃ ।
આદિત્યાભિતાપેન પૃથગ્ભાવમાપાદિતાઃ સન્તઃ સ્વેન સ્વેન રૂપેણ પુરોવાતાદિવાયુરૂપેણ સ્તિમિતભાવં હિત્વાભ્રમપિ ભૂમિપર્વતહસ્ત્યાદિરૂપેણ વિદ્યુદપિ સ્વેન જ્યોતિર્લતાદિચપલરૂપેણ સ્તનયિત્નુરપિ સ્વેન ગર્જિતાશનિરૂપેણેત્યેવં પ્રાવૃડાગમે સ્વેન સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યન્તે ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,12.3
એવમ્ એવૈષ સંપ્રસાદો ઽસ્માચ્ છરીરાત્ સમુત્થાય પરં જ્યોતિર્ ઉપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે ।
સ ઉત્તમપુરુષઃ ।
સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષત્ ક્રીડન્ રમમાણઃ સ્ત્રીભિર્ વા યાનૈર્ વા જ્ઞાતિભિર્ વા નોપજનં સ્મરન્ન્ ઇદં શરીરમ્ ।
સ યથા પ્રયોગ્ય આચરણે યુક્ત એવમ્ એવાયમ્ અસ્મિઞ્ છરીરે પ્રાણો યુક્તઃ

છુપ્ભ્_8,12.3 યથાયં દૃષ્ટાન્તો વાય્વાદીનામાકાશાદિસામ્યગમનવદવિદ્યયા સંસારાવસ્થાયાં શરીરસામ્યમાપન્નો ઽહમમુષ્ય પુત્રો જાતો જીર્ણો મરિષ્ય ઇત્યેવંપ્રકારં પ્રજાપતિનેવ મઘવાન્યથોક્તેન ક્રમેણ નાસિ ત્વં દેહેન્દ્રિયાદિધર્મા તત્ત્વમસીતિ પ્રતિબોધિતઃ સન્સ એષ સંપ્રસાદો જીવો ઽસ્માચ્છરીરાદાકાશાદિવ વાય્વાદયઃ સમુત્થાય દેહાદિવૈલક્ષણ્યમાત્મનો રૂપમવગમ્ય દેહાત્મભાવનાં હિત્વેત્યેતત્ ।
સ્વેન રૂપેણ સદાત્મનૈવાભિનિષ્પદ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાતં પુરસ્તાત્ ।
સ યેન સ્વેન રૂપેણ સંપ્રસાદો ઽભિનિષ્પદ્યતે પ્રાક્પ્રતિબોધાત્તદ્ભ્રાન્તિનિમિત્તાત્સર્પો ભવતિ યતા રજ્જુઃ પશ્ચાત્કૃતપ્રકાશા રજ્જ્વાત્મના સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે ।
એવં ચ સ ઉત્તમપુરુષ ઉત્તમશ્ચાસૌ પુરુષશ્ચેત્યુત્તમપુરુષઃ સ એવોત્તમપુરુષો ઽક્ષિસ્વપ્નપુરુષૌ વ્યક્તાવવ્યક્તશ્ચ સુષુપ્તઃ સમસ્તઃ સંપ્રસન્નો ઽશરીરશ્ચ સ્વેન રૂપેણેતિ ।
એષામેષ સ્વેન રૂપેણાવસ્થિતઃ ક્ષરાક્ષરૌ વ્યાકૃતાવ્યાકૃતાવપેક્ષ્યોત્તમપુરુષઃ કૃતનિર્વચનો હ્યયં ગીતાસુ ।
સ સંપ્રસાદઃ સ્વેન રૂપેણ તત્ર સ્વાત્મનિ સ્વસ્થતયા સર્વાત્મભૂતઃ પર્યેતિ ક્વચિદિન્દ્રાદ્યાત્મના જક્ષદ્ધસન્ભક્ષયન્વા ભક્ષ્યાનુચ્ચાવચાનીપ્સિતાન્ક્વચિન્મનોમાત્રૈઃ સંકલ્પાદેવ સમુત્થિતૈર્બ્રાહ્મલૌકિકૈર્વા ક્રીડન્સ્ત્ર્યાદિભી રમમાણશ્ચ મનસૈવ નોપજનં સ્રીપુંસયોરન્યોન્યોપગમેન જાયત ઇત્યુપજનમાત્મભાવેન વાઽત્મસામીપ્યેન જાયત ઇત્યુપજનમિદં શરીરં તન્ન સ્મરન્ ।
તત્સ્મરણે હિ દુઃખમેવ સ્યાત્ ।
દુઃખાત્મકત્વાત્તસ્ય ।
નન્વનુભૂતં ચેન્ન સ્મરેદસર્વજ્ઞત્વં મુક્તસ્ય ।
નૈષ દોષઃ ।
યેન મિથ્યાજ્ઞાનાદિના જનિતં તચ્ચ મિથ્યાજ્ઞાનાદિ વિદ્યયોચ્છેદિતમતસ્તન્નાનુભૂતમેવેતિ ન તદસ્મરણે સર્વજ્ઞત્વહાનિઃ ।
ન હ્યુ ન્મત્તેન ગ્રહગૃહીતેન વા યદનુભૂતં તદુન્માદાદ્યપદમે ઽપિ સ્મર્તવ્યં સ્યાત્તથેહાપિ સંસારિભિરવિદ્યાદોષવદ્ભિર્યદનુભૂયતે તત્સર્વાત્માનમશરીરં ન સ્પૃશતિ ।
અવિદ્યાનિમિત્તાભાવાત્ ।
યે તૂચ્છિન્નદોષૈર્મૃદિતકષાયૈર્માનસાઃ સત્યાઃ કામા અનૃતાપિધાના અનુભૂયન્તે વિદ્યાભિવ્યઙ્ગ્યત્વાત્ત એવ મુક્તેન સર્વાત્મભૂતેન સંબધ્યન્ત ઇત્યાત્મજ્ઞાનસ્તુતયે નિર્દિશ્યન્તે ઽતઃ સાધ્વેતદ્વિશિનષ્ટિ-ય એતે બ્રહ્મલોક ઇતિ ।
યત્ર ક્વચન ભવન્તો ઽપિ બ્રહ્મણ્યેવ હિ તે લોકે ભવન્તીતિ સર્વાત્મત્વાદ્બ્રહ્મણ ઉચ્યન્તે ।
નનુ કથમેકઃઽસન્નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમાઽકામાંશ્ચ બ્રાહ્મલૌકિકાન્ઽપશ્યન્ રમતઽઇતિ ચ વિરુદ્ધમ્ ।
યથૈકો યસ્મિન્નેવ ક્ષણે પશ્યતિ સ તસ્મિન્નેવ ક્ષણે ન પશ્યતિ ચેતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
શ્રુત્યન્તરે પરિહૃતત્વાત્ ।
દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેરવિપરિલોપાત્પશ્યન્નેવ ભવતિ ।
દ્રષ્ટુરન્યત્વેન કામાનામભાવાન્ન પશ્યતિ ચેતિ ।
યદ્યપિ સુષુપ્તે તદુક્તં મુક્તસ્યાપિ સર્વૈકત્વાત્સમાનો દ્વિતીયાભાવઃ ।
કેન કં પશ્યેદિતિ ચોક્તમેવ ।
અશરીરસ્વરૂપો ઽપહતપાપ્માદિલક્ષણઃ સન્કથમેષ પુરુષો ઽક્ષિણિ દૃશ્યત ઇત્યુક્તઃ પ્રજાપતિના ।
તત્ર યથાસાવક્ષિણિ સાક્ષાદ્દૃશ્યતે તદ્વક્તવ્યમિતીદમારભ્યતે ।
તત્ર કો હેતુરક્ષિણિ દર્શન ઇત્યાહ-સ દૃષ્ટાન્તો યથા પ્રયોગ્યઃ પ્રયોગ્યપરો વા સશબ્દઃ ।
પ્રયુજ્યત ઇતિ પ્રયોગ્યો ઽશ્વો બલીવર્દે વા ।
યથા લોક આચરત્યનેનેત્યાચરણો રથો ઽનો વા તસ્મિન્નાચરણે યુક્તસ્તદાકર્ષણાય, એવમસ્મિઞ્છરીરે રથસ્થાનીયે પ્રાણઃ પઞ્ચવૃત્તિરિન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસંયુક્તઃ પ્રજ્ઞાત્મા વિજ્ઞાનક્રિયાશક્તિદ્વયસંમૂર્છિતાત્મા યુક્તઃ સ્વકર્મફલોપભોગનિમિત્તં નિયુક્તઃ ।
કસ્મિન્ન્વહમુત્ક્રાન્ત ઉત્ક્રાન્તો ભવિસષ્યામિ કસ્મિન્વા પ્રતિષ્ઠિતે પ્રતિષ્ઠાસ્યામીતિ ।
ઈશ્વરેણ રાજ્ઞેવ સર્વાધિકારી દર્શનશ્રવણચેષ્ટાવ્યાપારે ઽધિકૃતઃ ।
તસ્યૈવ તુ માત્રૈકદેશશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયં રૂપોપલબ્ધિદ્વારભૂતમ્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,12.4
અથ યત્રૈતદ્ આકાશમ્ અનુવિષણ્ણં ચક્ષુઃ સ ચાક્ષુષઃ પુરુષો દર્શનાય ચક્ષુઃ ।
અથ યો વેદેદં જિઘ્રાણીતિ સ આત્મા ગન્ધાય ઘ્રાણમ્ ।
અથ યો વેદેદમ્ અભિવ્યાહરાણીતિ સ આત્મા અભિવ્યાહારાય વાક્ ।
અથ યો વેદેદં શૃણ્વાનીતિ સ આત્મા શ્રવણાય શ્રોત્રમ્

છુપ્ભ્_8,12.4 અથ યત્ર કૃષ્ણતારોપલક્ષિતમાકાશં દેહચ્છિદ્રમનુવિષણ્ણમનુષક્તમનુગતં તત્ર સ પ્રકૃતો ઽશરીર આત્મા ચાક્ષુષશ્ચક્ષુષિ ભવ ઇતિ ચાક્ષુષસ્તસ્ય દર્શનાય રૂપોપલબ્ધયે ચક્ષુઃ કરણં યસ્ય તદ્દેહાદિભિઃ સંહતત્વાત્પરસ્ય દ્રષ્ટુરર્થે સો ઽત્ર ચક્ષુષિ દર્શનેન લિઙ્ગેન દૃશ્યતે પરો ઽશરીરો ઽસંહતઃ ।
અક્ષિણિ દૃશ્યત ઇતિ પ્રજાપતિનોક્તં સર્વેન્દ્રિયદ્વારોપલક્ષણાર્થમ્ ।
સર્વવિષયોપલબ્ધા હિ સ એવેતિ ।
સ્ફુટોપલબ્ધિહેતુત્વાત્ત્વક્ષિણીતિ વિશેષવચનં સર્વશ્રુતિષુ ।
"અહમદર્શમિતિ તત્સત્યં ભવતી"તિ ચ શ્રુતેઃ ।
અથાપિ યો ઽસ્મિન્દેહે વેદ કથમિદં સુગન્ધિ દુર્ગન્ધિ વા જિઘ્રાણીત્યસ્ય ગન્ધં વિજાનીયામિતિ સ આત્મા તસ્ય ગન્ધાય ગન્ધવિજ્ઞાનાય ઘ્રાણમ્ ।
અથ યો વેદેદં વચનમભિવ્યાહરાણીતિ વદિષ્યામીતિ સ આત્માભિવ્યવહરણક્રિયાસિદ્ધયે કરણં વાગિન્દ્રિયમ્ ।
અથ યો વેદેદં શૃણવાનીતિ સ આત્મા શ્રવણાય શ્રોત્રમ્ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,12.5
અથ યો વેદેદં મન્વાનીતિ સ આત્મા ।
મનો ઽસ્ય દૈવં ચક્ષુઃ ।
સ વા એષ એતેન દૈવેન ચક્ષુષા મનસૈતાન્ કામાન્ પશ્યન્ રમતે ય એતે બ્રહ્મલોકે

છુપ્ભ્_8,12.5 અથ યો વેદદં મન્વાનીતિ મનનવ્યાપારમિન્દ્રિયાસંસ્પૃષ્ટં કેવલં મન્વાનીતિ વેદ સ આત્મા મનનાય મનઃ ।
યો વેદ સ આત્મેત્યેવં સર્વત્ર પ્રયોગાદ્વેદનમસ્ય સ્વરૂપમિત્યવગમ્યતે ।
યથા યઃ પુરસ્તાત્પ્રકાશયતિ સ આદિત્યો યો દક્ષિણતો યઃ પશ્ચાદ્ય ઉત્તરતો ય ઊર્ધ્વં પ્રકાશયતિ સ આદિત્ય ઇત્યુક્તે પ્રકાશસ્વરૂપઃ સ ઇતિ ગમ્યતે ।
દર્શનાદિ ક્રિયાનિર્વૃત્ત્યર્થાનિ તુ ચક્ષુરાદિકરણાનિ ।
ઇદં ચાસ્યાઽત્મનઃ સામર્થ્યાદવગમ્યતે ।
આત્મનઃ સત્તામાત્ર એવ જ્ઞાનકર્તૃત્વં ન તુ વ્યાપૃતતયા ।
યથા સવિતુઃ સત્તામાત્ર એવ પ્રકાશનકર્તૃત્વં ન તુ વ્યાપૃતતયેતિ તદ્વત્ ।
મનો ઽસ્યાઽત્મનો દૈવમપ્રાકૃતમિતરેન્દ્રિયૈરસાધારણં ચક્ષુશ્ચષ્ટે પશ્યત્યનેનેતિ ચક્ષુઃ ।
વર્તમાનકાલવિષયાણિ ચેન્દ્રિયાણ્યતો ઽદૈવાનિ તાનિ ।
મનસ્તુ ત્રિકાલવિષયોપલબ્ધિકરણં મૃદિતદોષં ચ સૂક્ષ્મવ્યવહિતાદિસર્વોપલબ્ધિકરણં ચેતિ દૈવં ચક્ષુરુચ્યતે ।
સ વૈ મુક્તઃ સ્વરૂપાપન્નો ઽવિદ્યાકૃતદેહેન્દ્રિયમનોવિયુક્તઃ સર્વાત્મભાવમાપન્નઃ સન્નેષ વ્યોમવદ્વિશુદ્ધઃ સર્વેશ્વરો મનૌપાધિઃ સન્નેતેનૈવેશ્વરેણ મનસૈતાન્કામાન્સવિતૃપ્રકાશવન્નિત્યપ્રતતેન દર્શનેન પશ્યન્ રમતે ।
કાન્કામાનિતિ વિશિનષ્ટિ-ય એતે બ્રહ્મણિ લોકે હિરણ્યનિધિવદ્બાહ્યવિષયાસઙ્ગાનૃતેનાપિહિતાઃ સંકલ્પમાત્રલભ્યાસ્તાનિત્યર્થઃ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,12.6
તં વા એતં દેવા આત્માનમ્ ઉપાસતે ।
તસ્માત્ તેષાં સર્વે ચ લોકા આત્તાઃ સર્વે ચ કામાઃ ।
સ સર્વાંશ્ ચ લોકાન્ આપ્નોતિ સર્વાંશ્ ચ કામાન્ યસ્ તમ્ આત્માનમ્ અનુવિદ્ય વિજાનાતિ ।
ઇતિ હ પ્રજાપતિર્ ઉવાચ પ્રજાપતિર્ ઉવાચ