છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7.4

છુપ્ભ્_7,3.2 સ યો ઇત્યાદિ સમાનમ્ ॥2॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ સપ્તમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,4.1
સંકલ્પો વાવ મનસો ભૂયાન્ ।
યદા વૈ સંકલ્પયતે ઽથ મનસ્યતિ ।
અથ વાચમ્ ઈરયતિ ।
તામ્ ઉ નામ્નીયૂઅતિ ।
નામ્નિ મન્ત્રા એકં ભવન્તિ ।
મન્ત્રેષુ કર્માણિ

છુપ્ભ્_7,4.1 સંકલ્પો વાવ મનસો ભૂયાન્ ।
સંકલ્પો ઽપિ મનસ્યનવદન્તઃકરણવૃત્તિઃ કર્તવ્યાકર્તવ્યવિષયવિભાગેન સમર્થનમ્ ।
વિભાગેન હિ સમર્થિતે વિષયે ચિકીર્ષાબુદ્ધિર્મનસ્યનાનન્તરં ભવતિ ।
કથમ્ ।
યદા વૈ સંકલ્પયતે કર્તવ્યાદિવિષયાન્વિભજત ઇદં કર્તું યુક્તમિતિ, અથ મનસ્યતિ મન્ત્રાનધીયીયેત્યાદિ ।
અથાનન્તરં વાચમીરયતિ મન્ત્રાદ્યુચ્ચારણે ।
તાં ચ વાચમુ નામ્નિ નામોચ્ચારણનિમિત્તં વિવક્ષાં કૃત્વેરયતિ નામ્નિ નામસામાન્યે મન્ત્રાઃ શબ્દવિશેષાઃ સન્ત એકં ભવન્ત્યન્તર્ભવન્તીત્યર્થઃ ।
સામાન્યે હિ વિશેષો ઽન્તભવતિ ।
મન્ત્રેષુ કર્માણ્યેકં ભવન્તિ ।
મન્ત્રપ્રકાશિતાનિ કર્માણિ ક્રિયન્તે નામન્ત્રકમસ્તિ કર્મ ।
યદ્ધિ મન્ત્રપ્રકાશનેન લબ્ધસત્તાકં સત્કર્મ બ્રાહ્મણેનેદં કર્તવ્યમસ્મૈ ફલાયેતિ વિધીયતે ।
યાપ્યુત્પત્તિર્બ્રાહ્મણેષુ કર્મણાં દૃશ્યતે સાપિ મન્ત્રેષુ લબ્ધસત્તાકાનામેવ કર્મણાં સ્પષ્ટીકરણમ્ ।
ન હિ મન્ત્રાપ્રકાશિતં કર્મ કિઞ્ચિદ્બ્રાહ્મણ ઉત્પન્નં દૃશ્યતે ।
ત્રયીવિહિતં કર્મેતિ પ્રસિદ્ધમ્ લોકે ।
ત્રયીશબ્દશ્ચ ૠગ્યજુઃસામસમાખ્યા ।
મન્ત્રેષુ કર્માણિ કવયો યાન્યપશ્યન્નિતિ ચાઽથર્વણે ।
તસ્માદ્યુક્તં મન્ત્રેષુ કર્માણ્યેકં ભવન્તીતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,4.2
તાનિ હ વા એતાનિ સંકલ્પૈકાયનાનિ સંકલ્પાત્મકાનિ સંકલ્પે પ્રતિષ્ઠિતાનિ ।
સમકૢપતાં દ્યાવાપૃથિવી ।
સમકલ્પેતાં વાયુશ્ ચાકાશં ચ ।
સમકલ્પન્તાપશ્ ચ તેજશ્ ચ ।
તેષાં સંકૢપ્ત્યૈ વર્ષં સંકલ્પતે ।
વર્ષસ્ય સંકૢપ્ત્યા અન્નં સંકલ્પતે ।
અન્નસ્ય સંકૢપ્ત્યૈ પ્રાણાઃ સંકલ્પન્તે ।
પ્રાણાનાં સંકૢપ્ત્યૈ મન્ત્રાઃ સંકલ્પન્તે ।
મન્ત્રાણાં સંકૢપ્ત્યૈ કર્માણિ સંકલ્પન્તે ।
કર્મણાં સંકૢપ્ત્યૈ લોકઃ સંકલ્પતે ।
લોકસ્ય સંકૢપ્ત્યૈ સર્વં સંકલ્પતે ।
સ એષ સંકલ્પઃ ।
સંકલ્પમ્ ઉપાસ્સ્વેતિ

છુપ્ભ્_7,4.2 તાનિ હ વા એતાનિ મન આદીનિ સંકલ્પૈકાયનાનિ સંકલ્પ એકો ઽયનં ગમનં પ્રલયો યેષાં તાનિ સંકલ્પૈકાયનાનિ સંકલ્પાત્મકાન્યુત્પત્તૌ સંકલ્પે પ્રતિષ્ઠિતાનિ સ્થિતૌ સમકૢપતાં સંકલ્પં કૃતવત્યાવિવ હિ દ્યૌશ્ચ પૃથિવી ચ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ નિશ્ચલે લક્ષ્યેતે ।
તથા સમકલ્પેતાં વાયુશ્ચાઽકાશં ચૈતાવપિ સંકલ્પં કૃતવન્તાવિવ તથા સમકલ્પન્તામાપશ્ચ તેજશ્ચ સ્વેન રૂપેમ નિશ્ચલાનિ લક્ષ્યન્તે ।
યતસ્તેષાં દ્યાવાપૃથિવ્યાદીનાં સંકૢપ્ત્યૈ સંકલ્પનિમિત્તં વર્ષં સંકલ્પન્તે ।
અન્નમયા હિ પ્રાણા અન્નોપષ્ટમ્ભકાઃ ।
"અન્નં દામ"ઇતિ હિ શ્રુતિઃ ।
તેષાં સંકૢપ્ત્યૈ મન્ત્રાઃ સંકલ્પન્તે ।
પ્રાણાવાન્હિ મન્ત્રાનધીતે નાબલઃ ।
મન્ત્રાણાં હિ સંકૢપ્ત્યૈ કર્માણ્યગ્નિહોત્રાદીનિ સંકલ્પન્તે ઽનુષ્ઠીયમાનાનિ મન્ત્રપ્રકાશિતાનિ સમર્થીભવન્તિ ફલાય ।
તતો લોકઃ ફલં સંકલ્પતે કર્મકર્તૃસમવાયિતયા સમર્થીભવતીત્યર્થઃ ।
લોકસ્ય સંકૢપ્ત્યૈ સર્વં જગત્સંકલ્પતે સ્વરૂપાવૈકલ્યાય ।
એતદ્ધીદં સર્વં જગદ્યત્ફલાવસાનં તત્સર્વં સંકલ્પમૂલમ્ ।
અતો વિશિષ્ટઃ સ એષ સંકલ્પઃ ।
અતઃ સંકલ્પમુપાઃસ્વેત્યુક્ત્વા ફલમાહ તદુપાસકસ્ય ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,4.3
સ યઃ સંકલ્પં બ્રહ્મેત્ય્ ઉપાસ્તે ।
કૢપ્તાન્ વૈ સ લોકાન્ ધ્રુવાન્ ધ્રુવઃ પ્રતિષ્ઠિતાન્ પ્રતિષ્ઠિતો ઽવ્યથમાનાન્ અવ્યથમાનો ઽભિસિધ્યતિ ।
યાવત્ સંકલ્પસ્ય ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યઃ સંકલ્પં બ્રહ્મેત્ય્ ઉપાસ્તે ।
અસ્તિ ભગવઃ સંકલ્પાદ્ ભૂય ઇતિ ।
સંકલ્પાદ્ વાવ ભૂયો ઽસ્તીતિ ।
તન્ મે ભગવાન્ બ્રવીત્વ્ ઇતિ