છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7.5

છુપ્ભ્_7,4.3 સ યઃ સંકલ્પં બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મબુદ્ધ્યોપાસ્તેકૢપ્તાન્વૈ ધાત્રાસ્યેમે લોકાઃ ફલમિતિ કૢપ્તાન્સમર્થિતાન્સંકલ્પિતાન્સ વિદ્વાન્ધ્રુવાન્નિત્યાનત્યન્તાધ્રુવાપેક્ષયા ધ્રુવશ્ચ સ્વયમ્ ।
લોકિનો હ્યધ્રુવત્વે લોકે ધ્રુવકૢપ્તિવ્યર્થેતિ ધ્રુવઃ સન્પ્રતિષ્ઠિતાનુપકરણસંપન્નાનિત્યર્થઃ ।
પશુપુત્રાદિભિઃ પ્રતિતિષ્ઠતીતિ દર્શનાત્સ્વયં ચ પ્રતિષ્ઠિત આત્મીયોપકરણસંપન્નો ઽવ્યથમાનાનમિત્રાદિત્રાસરહ્ ઇતાનવ્યથમાનશ્ચ સ્વયમભિસિધ્યત્યભિપ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
યાવત્સંકલ્પસ્ય ગતં સંકલ્પગોચરસ્તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ આત્મનઃ સંકલ્પસ્ય ન તુ સર્વેષાં સંકલ્પસ્યેતિ ।
ઉત્તરફલવિરોધાત્ ।
યઃ સંકલ્પં બ્રહ્મેત્યુપાસ્ત ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ॥3॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ સપ્તમાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,5.1
ચિત્તં વાવ સંકલ્પાદ્ ભૂયઃ ।
યદા વૈ ચેતયતે ઽથ સંકલ્પયતે ।
અથ મનસ્યતિ ।
અથ વાચમ્ ઈરયતિ ।
તામ્ ઉ નામ્નીયૂઅતિ ।
નામ્નિ મન્ત્રા એકં ભવન્તિ ।
મન્ત્રેષુ કર્માણિ

છુપ્ભ્_7,5.1 ચિત્તં વાવ સંકલ્પાદ્ભૂયઃ ।
ચિત્તં ચેતયિતૃત્વં પ્રાપ્તકાલાનુરૂપબોધવત્ત્વમતીતાન ગતવિષયપ્રયોજનનિરૂપણસામર્થ્યં ચ તત્સંકલ્પાદપિ ભૂયઃ ।
કથમ્ ।
યદા વૈ પ્રાપ્તમિતિ ચેતયતે તદા દાનાય વાપોહાય વાથ સંકલ્પયતે ઽથ મનસ્યતીત્યાદિ પૂર્વવત્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,5.2
તાનિ હ વા એતાનિ ચિત્તૈકાયનાનિ ચિત્તાત્માનિ ચિત્તે પ્રતિષ્ઠિતાનિ ।
તસ્માદ્ યદ્ય્ અપિ બહુવિદ્ અચિત્તો ભવતિ નાયમ્ અસ્તીત્ય્ એવૈનમ્ આહુઃ ।
યદ્ અયં વેદ યદ્ વા અયં વિદ્વાન્ નેત્થમ્ અચિત્તઃ સ્યાદ્ ઇતિ ।
અથ યદ્ય્ અલ્પવિચ્ ચિત્તવાન્ ભવતિ તસ્મા એવોત શુશ્રૂષન્તે ।
ચિત્તં હ્ય્ એવૈષામ્ એકાયનમ્ ।
ચિત્તમ્ આત્મા ।
ચિત્તં પ્રતિષ્ઠા ।
ચિત્તમ્ ઉપાસ્સ્વેતિ

છુપ્ભ્_7,5.2 તાનિ સંકલ્પાદીનિ કર્મફલાન્તાનિ ચિત્તૈકાયનાનિ ચિત્તાત્માનિ ચિત્તોત્પત્તીનિ ચિત્તે પ્રતિષ્ઠિતાનિ ચિત્તસ્થિતાનીત્યપિ પૂર્વવત્ ।
કિઞ્ચ ચિત્તસ્ય માહાત્મ્યમ્ ।
યસ્માચ્ચિત્તં સંકલ્પાદિમૂલં તસ્માદ્યદ્યપિ બહુવિદ્બહુશાસ્રાદિપરિજ્ઞાનવાન્સન્નચિત્તો ભવતિ પ્રાપ્તાદિચેતયિતૃત્વસામર્થ્યવિરહિતો ભવતિ તં નિપુણા લૌકિકાનાયમસ્તિ વિદ્યમાનો ઽપ્યસત્સમ એવેત્યેનમાહુઃ ।
યચ્ચાયં કિઞ્ચિચ્છાસ્રાદિ વેદ શ્રુતવાંસ્તદપ્યસ્ય વૃથૈવેતિ કથયન્તિ ।
કસ્માત્ ।
યદ્યયં વિદ્વાન્સ્યાદિત્થમેવમચિત્તો ન સ્યાત્તસ્માદસ્ય શ્રુતમપ્યશ્રુતમેવેત્યાહુરિત્યર્થઃ ।
અથાલ્પવિદપિ યદિ ચિત્તવાન્ભવતિ તસ્મા એતસ્મૈ તદુક્તાર્થગ્રહણાયૈવોતાપિ શુશ્રૂષન્તે શ્રોતુમિચ્છન્તિ ।
તસ્માચ્ચ ચિત્તં હ્યેવૈષાં સંકલ્પાદીનામેકાયનમિત્યાદિ પૂર્વવત્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,5.3
સ યશ્ ચિત્તં બ્રહ્મેત્ય્ ઉપાસ્તે ।
ચિત્તાન્ વૈ સ લોકાન્ ધ્રુવાન્ ધ્રુવઃ પ્રતિષ્ઠિતાન્ પ્રતિષ્ઠિતો ઽવ્યથમાનાન્ અવ્યથમાનો ઽભિસિધ્યતિ ।
યાવચ્ ચિત્તસ્ય ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યશ્ ચિત્તં બ્રહ્મેત્ય્ ઉપાસ્તે ।
અસ્તિ ભગવશ્ ચિત્તાદ્ ભૂય ઇતિ ।
ચિત્તાદ્ વાવ ભૂયો ઽસ્તીતિ ।
તન્ મે ભગવાન્ બ્રવીત્વ્ ઇતિ