છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7.1

છુપ્ભ્_6,16.3 સ યથા સત્યાભિસન્ધસ્તપ્તપરશુગ્રહણકર્મણિ સત્યવ્યવહિતહસ્તતલત્વાન્નાદાહ્યેત ન દહ્યેતેત્યેતદેવં સદ્બ્રહ્મસત્યાભિસન્ધીતરયોઃ શરીરપાતકાલે ચ તુલ્યાયાં સત્સમ્પત્તૌ વિદ્વાન્સત્સમ્પદ્ય ન પુનર્વ્યાઘ્રદેવાદિદેહગ્રહણાયાઽવર્તતે ।
અવિદ્વાંસ્તુ વિકારાનૃતાભિસન્ધઃ પુનર્વ્યાઘ્રાદિભાવં દેવતાદિભાવં વા યથાકર્મ યથાશ્રુતં પ્રતિપદ્યતે ।
યદાત્માભિસન્ધ્યનભિસન્ધિકૃતે મોક્ષબન્ધને યચ્ચ મૂલં જગતો યદાયતના યત્પ્રતિષ્ઠાશ્ચ સર્વાઃ પ્રજા યદાત્મકં ચ સર્વં યચ્ચાજમમૃતમભયં શિવમદ્વિતીયં તત્સત્યં સ આત્મા તવાતસ્તત્ત્વમસિ હે શ્વેતકેતો ઇત્યુક્તાર્થમસકૃદ્વાક્યમ્ ।
કઃ પુનરસૌ શ્વેતકેતુસ્ત્વંશબ્દાર્થઃ ।
યો ઽહં શ્વેતકેતુરુદ્દાલકસ્ય પુત્ર ઇતિ વેદાઽત્માનમાદેશં શ્રુત્વા મત્વા વિજ્ઞાય ચાશ્રુતમમતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતું પિતરં પપ્રચ્છ કથં નુ ભગવઃ સ આદેશો બવતીતિ સ એષો ઽધિકૃતઃ શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતા તેજોબન્નમયં કાર્યકારણસઙ્ઘાતં પ્રવિષ્ટા પરૈવ દેવતા નામસ્વરૂપવ્યાકરણાયાઽદર્શ ઇવ પુરુષઃ સૂર્યાદુરિવ જલાદૌ પ્રતિબોધિતસ્તત્ત્વમસીતિદૃષ્ટાન્તૈર્હેતુભિશ્ચ તત્પિતુરસ્ય હ કિલોક્તં સદેવાહમસ્મીતિ વિજજ્ઞૌ વિજ્ઞાતવાન્ ।
દ્વિર્વચનમધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થમ્ ।
કિં પુનરત્ર ષષ્ઠે વાક્યપ્રમાણેન જનિતં ફલમ્?આત્મનિ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વયોરધિકૃતત્વવિજ્ઞાનનિવૃત્તિસ્તસ્ય ફલં યં વયમવોચામ ત્વંશબ્દવાચ્યમર્થં શ્રોતું મન્તું ચાધિકૃતમવિજ્ઞાતવિજ્ઞાનફલાર્થમ્ ।
પ્રાક્ચૈતસ્માદ્વિજ્ઞાનાદહમેવં કરિષ્યામ્યગ્નિહોત્રાદીનિ કર્માણ્યહમત્રાધિકૃતઃ ।
એષાં ચ કર્મણાં ફલમિહામુત્ર ચ ભોક્ષ્યે કૃતેષુ વા કર્મસુ કૃતકર્તવ્યઃ સ્યામિત્યેવં કર્તૃત્વભોક્તૃત્વયોરધિકૃતો ઽસ્મીત્યાત્મનિ યદ્વિજ્ઞાનમભૂત્તત્તસ્ય યત્સજ્જગતો મૂલમેકમેવાદ્વિતીયં તત્ત્વમસીત્યનેન વાક્યેન પ્રતિબુદ્ધસ્ય નિવર્તતે ।
વિરોધાત્ ।
ન હ્યેકસ્મિન્નદ્વિતીય આત્મન્યયમહમસ્મીતિ વિજ્ઞાતે મમેદમન્યદનેન કર્તવ્યમિદં કૃત્વાસ્ય ફલં ભોક્ષ્ય ઇતિ વા ભેદવિજ્ઞાનમુપપદ્યતે ।
તસ્માત્સત્સત્યાદ્વિતીયાત્મવિજ્ઞાને વિકારાનૃતજીવાત્મવિજ્ઞાનં નિવર્તત ઇતિ યુક્તમ્ ।
નનુ તત્ત્વમસીત્યત્ર ત્વંશબ્દવાચ્યેર્ઽથે સદ્બુદ્ધિરાધિત્સ્યતે યથાઽદિત્યમન આદિષુ બ્રહ્માદિબુદ્ધિઃ ।
યથા ચ લોકે પ્રતિમાદિષુ વિષ્ણ્વાદિબુદ્ધિસ્તદ્વન્નતુ સદેવ ત્વમિતિ, યદિ સદેવ શ્વેતકેતુઃ સ્યાત્કથમાત્માનં ન વિજાનીયાદ્યેન તસ્મૈ તત્ત્વમસીત્યુપદિશ્યતે ।
ન ।
આદિત્યાદિવાક્યવૈલક્ષણ્યાત્ ।
આદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદાવિતિશબ્દવ્યવધાનાન્ન સાક્ષાદ્બ્રહ્મત્વં ગમ્યતે ।
રૂપાદિમત્ત્વાચ્ચાઽદિત્યાદીનામાકાશમનસોશ્ચેતિશબ્દવ્યવધાનાદેવાબ્રહ્મત્વમિહ તુ સત એવેહ પ્રવેશં દર્શયિત્વા તત્ત્વમસીતિ નિરઙ્કુશં સદાત્મભાવમુપદિશતિ ।
નનુ પરાક્રમાદિગુણઃ સિંહો ઽસિ ત્વમિતિવત્તત્ત્વમસીતિ સ્યાત્ ।
ન ।
મૃદાદિવત્સદેકમેવાદ્વિતીયં સત્યમિત્યુપદેશાત્ ।
ન ચોપચારવિજ્ઞાનાત્તસ્ય તાવદેવ ચિરમિતિ સત્સમ્પત્તિરૂપદિશ્યેત ।
મૃષાત્વાદુપચારવિજ્ઞાનસ્ય ।
ત્વમિન્દ્રો ઽસિ યમ ઇતિવત્ ।
નાપિ સ્તુતિરનુપાસ્યત્વાચ્છ્વેતકેતોઃ ।
નાપિ સચ્છ્વેતકેતુત્વોપદેશેન સ્તૂયેત ।
ન હિ રાજા દાસસ્ત્વમિતિ સ્તુત્યઃ સ્યાત્ ।
નાપિ સતઃ સર્વાત્મન એકદેશનિરોધો યુક્તસ્તત્ત્વમસીતિ દેશાધિપતેરિવ ગ્રામાધ્યક્ષસ્ત્વમિતિ ।
ન ચાન્યા ગતિરિહ સદાત્મત્વોપદેશાદર્થાન્તરભૂતા સમ્ભવતિ ।
નનુ સદસ્મીતિબુદ્ધિમાત્રમિહ કર્તવ્યતયા ચોદ્યતે ન ત્વજ્ઞાતં સદસીતિ જ્ઞાપ્યત ઇતિ ચેત્ ।
નન્વસ્મિન્પક્ષે ઽપ્યશ્રુતં શ્રુતં ભવતીત્યાદ્યનુપપન્નમ્ ।
ન, સદસ્મીતિબુદ્ધિવિધેઃ સ્તુત્યર્થત્વાત્ ।
ન, આચાર્યવાન્પુરુષો વેદ તસ્ય તાવદેવ ચિરમિત્યુપદેશાત્ ।
યદિ હિ સદસ્મીતિ બુદ્ધિમાત્રં કર્તવ્યતયા વિધીયતે ન તુ ત્વંશબ્દવાચ્યસ્ય સદ્રૂપત્વમેવ તદા નાઽચાર્યવાન્વેદેતિ જ્ઞાનોપાયોપદેશો વાચ્યઃ સ્યાત્ ।
યથાગ્નિહોત્રં જુહુયાદિત્યેવમાદિષ્વર્થપ્રાપ્તમેવાઽચાર્યવત્ત્વમિતિ તદ્વત્ ।
તસ્ય તાવદેવ ચિરમિતિ ચ ક્ષેપકરણં ન યુક્તં સ્યાત્ ।
સદાત્મતત્ત્વે ઽવિજ્ઞાતે ઽપિ સકૃદ્બુદ્ધિમાત્રકરણે મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ તત્ત્વમસીત્યુક્તે નાહં સદિતિપ્રમાણવાક્યજનિતા બુદ્ધીર્નિવર્તયિતું શક્યા નોત્પન્નેતિ વા શક્યં વક્તુમ્ ।
સર્વોપનિષદ્વાક્યાનાં તત્પરતયૈવોપક્ષયાત્ ।
યથાગ્નિહોત્રાદિવિધિજનિતાગ્નિહોત્રાદિકર્તવ્યતાબુદ્ધીનામતથાર્થત્વમનુત્પન્નત્વં વા ન શક્યતે વક્તું તદ્વત્ ।
યત્તૂક્તં સદાત્મા સન્નાત્માનં કથં ન જાનીયાદિતિ ।
નાસૌ દોષઃ ।
કાર્યકરણસઙ્ઘાતવ્યતિરિક્તો ઽહં જીવઃ કર્તા ભોક્તેત્યપિ સ્વભાવતઃ પ્રાણિનાં વિજ્ઞાનાદર્શનાત્કિસુ તસ્ય સદાત્મવિજ્ઞાનમ્ ।
કથમેવં વ્યતિરિક્તવિજ્ઞાને સતિ તેષાં કર્તૃત્વાદિવિજ્ઞાનં સમ્ભવતિ દૃશ્યતે ચ ।
તદ્વત્તસ્યાપિ દેહાદિષ્વાત્મબુદ્ધિત્વાન્ન સ્યાત્સદાત્મવિજ્ઞાનમ્ ।
તસ્માદ્વિકારાનૃતાધિકૃતજીવાત્મવિજ્ઞાનનિવર્તકમેવેદં વાક્યં તત્ત્વમસીતિ સિદ્ધમિતિ ॥3 ॥ ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય ષોડશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદ્બ્રાહ્મણે ષષ્ઠોધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
અથ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,1.1
અધીહિ ભગવ ઇતિ હોપસસાદ સનત્કુમારં નારદઃ ।
તં હોવાચ યદ્ વેત્થ તેન મોપસીદ ।
તતસ્ ત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામીતિ ।
સ હોવાચ

છુપ્ભ્_7,1.1
પરમાર્થન્તત્ત્વોપદેશપ્રધાનપરઃ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ સદાત્મૈકત્વનિર્ણયપરતયૈવોપયુક્તઃ ।
ન સતોર્ઽવાગ્વિકારલક્ષણાનિ તત્ત્વાનિ નિર્દિષ્ટાનીત્યતસ્તાનિ નામાદીનિ પ્રાણાન્તાનિ ક્રમેણ નિર્દિશ્ય તદ્દ્વારેણાપિ ભૂમાખ્યં નિરતિશયં તત્ત્વં નિર્દેક્ષ્યામીતિ શાખાચન્દ્રદર્શનવદિતીનં સપ્તમં પ્રપાઠકમારભતે ।
અનિર્દિષ્ટેષુ હિ સતોર્ઽવાક્તત્ત્વેષુ સન્માત્રે ચ નિર્દિષ્ટે ઽન્યદપ્યવિજ્ઞાતં સ્યાદિત્યાશઙ્કા કસ્યચિત્સ્યાત્સા મા ભૂદિતિ વા તાનિ નિર્દિદિક્ષતિ ।
અથવા સોપાનારોહણવત્સ્થૂલાદારભ્ય સૂક્ષ્મં સૂક્ષમતં ચ બુદ્ધિવિષયં જ્ઞાપયિત્વા તદતિરિક્તે સ્વારાજ્યે ઽભિષેક્ષ્યામીતિ નામાદીનિ નિર્દિદિક્ષતિ ।
અથવા નામાદ્યુત્તરોત્તરવિશિષ્ટાનિ તત્ત્વાન્યતિતરાં ચ તેષામુત્કૃષ્ટતમં ભૂમાખ્યં તત્ત્વમિતિ તત્સ્તુત્યર્થં નામાદીનાં ક્રમેણોપન્યાસઃ ।
આખ્યાયિકા તુ પરવિદ્યાસ્તુત્યર્થા ।
કથમ્ ।
નારદો દેવર્ષિઃ કૃતકર્તવ્યઃ સર્વવિદ્યો ઽપિ સન્નનાત્મજ્ઞત્વાચ્છુશોચૈવ કિમુ વક્તવ્યમન્યો ઽલ્પવિજ્જન્તુરકૃતપુણ્યાતિશયો ઽકૃતાર્થ ઇતિ ।
અથવા નાન્યદાત્મજ્ઞાનાન્નિરતિશયશ્રેયઃ સાધનમસ્તીત્યેતત્પ્રદર્શનાર્થં સનત્કુમારનારદાખ્યાયિકાઽરભ્યતે ।
યેન સર્વવિજ્ઞાનસાધનશક્તિસમ્પન્નસ્યાપિ નારદસ્ય દેવર્ષેઃ શ્રેયો ન બભૂવ યેનોત્તમાભિજનવિદ્યાવૃત્તસાધનશક્તિસમ્પત્તિનિમિત્તાભિ માનં હિત્વા પ્રાકૃતપુરુષવત્સનત્કુમારમુપસસાદ શ્રેયઃસાધનપ્રાપ્તયે ઽતઃ પ્રખ્યાપિતં ભવતિ નિરતિશયપ્રાપ્તિસાધનત્વમાત્મવિદ્યાયા ઇતિ ।
અધીહ્યધીષ્વ ભગવા ભ વિન્નિતિ કિલોપસસાદ ।
અધીહિ ભગવ ઇતિ મન્ત્રઃ ।
સનત્કુમારં યોગીશ્વરં બ્રહ્મિષ્ઠં નારદ ઉપસન્નવાન્ ।
તં ન્યાયત ઉપસન્નં હોવાચ યદાત્મવિષયે કિઞ્ચિદ્વેત્થ તેન તત્પ્રખ્યાપનેન મામુપસીદેદમહં જાન ઇતિ તતો ઽહં ભવતો વિજ્ઞાનાત્તે તુબ્યમૂર્ધ્વં વક્ષ્યામીત્યુક્તવતિ સ હોવાચ નારદઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,1.2
ઋગ્વેદં ભગવો ઽધ્યેમિ યજુર્વેદં સામવેદમ્ આથર્વણં ચતુર્થમ્ ઇતિહાસપુરાણં પઞ્ચમં વેદાનાં વેદં પિત્ર્યં રાશિં દૈવં નિધિં વાકોવાક્યમ્ એકાયનં દેવવિદ્યાં બ્રહ્મવિદ્યાં ભૂતવિદ્યાં ક્ષત્રવિદ્યાં નક્ષત્રવિદ્યાં સર્પદેવજનવિદ્યામ્ એતદ્ ભગવો ઽધ્યેમિ

છુપ્ભ્_7,1.2 ઋગ્વેદં ભગવો ઽધ્યેમિ સ્મરામિ યદ્વેત્થેતિ વિજ્ઞાનસ્ય પૃષ્ટત્વાત્ ।
તથા યજુર્વેદં સામવેદમાથર્વણં ચતુર્થં વેદં વેદશબ્દસ્ય પ્રકૃતત્વાદિતિહાસપુરાણં પઞ્ચમં વેદં વેદાનાં ભારતપઞ્ચમાનાં વેદં વ્યાકરણમિત્યર્થઃ ।
વ્યાકરણેન હિ પદાદિવિભાગશ ઋગ્વેદાદયો જ્ઞાયન્તે ।
પિત્ર્યં શ્રાદ્ધકલ્પમ્ ।
કાશિં ગણિતમ્ ।
દૈવમુત્પાતજ્ઞાનમ્ ।
નિધિં મહાકાલાદિનિધિશાસ્ત્રમ્ ।
વાકોવાક્યં તર્કશાસ્રમ્ ।
એકાયનં નીતિશાસ્રમ્ ।
દેવવિદ્યાં નિરુક્તમ્ ।
બ્રહ્મણ ઋગ્યજુઃસામાખ્યસ્ય વિદ્યાં બ્રહ્મવિદ્યાં શિક્ષાકલ્પચ્છન્દોવિચિતયઃ ।
ભૂતવિદ્યાં ભૂતતન્ત્રમ્ ।
ક્ષત્ત્રવિદ્યાં ધનુર્વેદમ્ ।
નક્ષત્રવિદ્યાં જ્યૌતિષમ્ ।
સર્પદેવજનવિદ્યાં સર્પવિદ્યાં ગારુડં દેવજનવિદ્યાં ગન્ધયુક્તિનૃત્યગીતવાદ્યિશિલ્પાદિવિજ્ઞાનાનિ ।
એતત્સર્વં હે ભગવો ઽધ્યેમિ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,1.3
સો ઽહં ભગવો મન્ત્રવિદ્ એવાસ્મિ નાત્મવિત્ ।
શ્રુતં હ્ય્ એવ મે ભગવદ્દૃશેભ્યસ્ તરતિ શોકમ્ આત્મવિદ્ ઇતિ ।
સો ઽહં ભગવઃ શોચામિ ।
તં મા ભગવાઞ્ છોકસ્ય પારં તારયત્વ્ ઇતિ ।
તં હોવાચ યદ્ વૈ કિંચૈતદ્ અધ્યગીષ્ઠા નામૈવૈતત્

છુપ્ભ્_7,1.3 સો ઽહં ભગવ એતત્સર્વં જાનન્નપિ મન્ત્રવિદેવાસ્મિ શબ્દાર્થમાત્રવિજ્ઞાનવાનેવાસ્મીત્યર્થઃ ।
સર્વો હિ શબ્દો ઽભિધાનમાત્રમભિધાનં ચ સર્વં મન્ત્રેષ્વન્તર્ભવતિ ।
મન્ત્રવિદેવાસ્મિ મન્ત્રવિત્કર્મવિદિત્યર્થઃ ।
ઽમન્ત્રેષુ કર્માણીઽતિ હિ વક્ષ્યતિ નાઽત્મવિન્નાઽત્માનં વેદ્ભિ ।
નન્વાત્માપિ મન્ત્રૈઃ પ્રકાશ્યત એવેતિ કથં મન્ત્રવિચ્ચેન્નાઽત્મવિત્ ।
ન ।
અભિધાનાભિધેયભેદસ્ય વિકારત્વાત્ ।
ન ચ વિકાર આત્મેષ્યતે ।
નન્વાત્માપ્યાત્મશબ્દેનાભિધીયતે ।
ન"યતો વાચો નિવર્તન્તે" ।
"યત્ર નાન્ય પશ્યતિ"ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
કથં તર્હ્યાઽત્મૈવાધસ્તાત્ઽ ઽસ આત્મેઽત્યાદિશબ્દા આત્માનં પ્રત્યાયયન્તિ ।
નૈષ દોષઃ ।
દેહવતિ પ્રત્યગાત્મનિ ભેદવિષયે પ્રયુજ્યમાનઃ શબ્દો દેહાદીનામાત્મત્વે પ્રત્યાખ્યાયમાને યત્પરિશિષ્ટં સદવાચ્યમપિ પ્રત્યાયયતિ ।
યથા સરાજિકાયાં દૃશ્યમાનાયાં સેનાયાં છત્રધ્વજપતાકાદિવ્યવહિતે ઽદૃશ્યમાને ઽપિ રાજન્યેષ રાજા દૃશ્યત ઇતિ ભવતિ શબ્દપ્રયોગસ્તત્ર કો ઽસૌ રાજેતિ રાજવિશેષનિરૂપણાયાં દૃશ્યમાનેતરપ્રત્યાખ્યાને ઽન્યસ્મિન્નદૃશ્યમાને ઽપિ રાજનિ રાજપ્રતીતિર્ભવેત્તદ્વત્ ।
તસ્માત્સોહં મન્ત્રવિત્કર્મવિદેવાસ્મિ કર્મકાર્યં ચ સર્વં વિકાર ઇતિ વિકારજ્ઞ એવાસ્મિ નાઽત્મવિન્નાઽત્મપ્રકૃતિસ્વરૂપજ્ઞ ઇત્યર્થઃ ।
અત એવોક્ત"માચાર્યવાન્પુરુષો વેદે"તિ ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તે"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ ।
શ્રુતમાગમજ્ઞાનમસ્ત્યેવ હિ યસ્માન્મે મમ ભગવદ્દૃશેભ્યો યુષ્મત્સદૃશેભ્યસ્તરત્યતિક્રામતિ શોકં મનસ્તાપમકૃતાર્થબુદ્ધિતામાત્મવિદિત્યતઃ ।
સો ઽહમનાત્મવિત્ત્વાદ્ધે ભગવઃ શોચામ્યકૃતાર્થબુદ્ધ્યા સન્તપ્યે સર્વદા તં મા માં શોકસ્ય શોકસાગરસ્ય પારમન્તં ભગવાંસ્તારયત્વાત્મજ્ઞાનોડુપેન કૃતાર્થબુદ્ધિમાપાદયત્વભયં ગમયત્વિત્યર્થઃ ।
તમેવમુક્તવન્તં હોવાચ યદ્વૈ કિઞ્ચૈતદધ્યગીષ્ઠા અધીતવાનસિ ।
અધ્યયનેન તદર્થજ્ઞાનમુપલક્ષ્યતે જ્ઞાતવાનસીત્યેતન્નામૈવૈતત્ ।
"વાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્"ઇતિ શ્રુતેઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,1.4
નામ વા ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદ આથર્વણશ્ ચતુર્થ ઇતિહાસપુરાણઃ પઞ્ચમો વેદાનાં વેદઃ પિત્ર્યો રાશિર્ દૈવો નિધિર્ વાકોવાક્યમ્ એકાયનં દેવવિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યા ભૂતવિદ્યા ક્ષત્રવિદ્યા નક્ષત્રવિદ્યા સર્પદેવજનવિદ્યા ।
નામૈવૈતત્ ।
નામોપાસ્સ્વેતિ

છુપ્ભ્_7,1.4 નામ વા ઋગ્વેદો યજુર્વેદ ઇત્યાદિ નામૈવૈતત્ ।
નામોપાઃસ્વ બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મબુદ્ધ્યા ।
યથા પ્રતિમાં વિષ્ણુબુદ્ધ્યોપાસ્તે તદ્વત્ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,1.5
સ યો નામ બ્રહ્મેત્ય્ ઉપાસ્તે ।
યાવન્ નામ્નો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યો નામ બ્રહ્મેત્ય્ ઉપાસ્તે ।
અસ્તિ ભગવો નામ્નો ભૂય ઇતિ ।
નામ્નો વાવ ભૂયો ઽસ્તીતિ ।
તન્ મે ભગવાન્ બ્રવીત્વ્ ઇતિ