Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 7.1

ChUpBh_6,16.3 sa yathā satyābhisandhastaptaparaśugrahaṇakarmaṇi satyavyavahitahastatalatvānnādāhyeta na dahyetetyetadevaṃ sadbrahmasatyābhisandhītarayoḥ śarīrapātakāle ca tulyāyāṃ satsampattau vidvānsatsampadya na punarvyāghradevādidehagrahaṇāyā'vartate /
avidvāṃstu vikārānṛtābhisandhaḥ punarvyāghrādibhāvaṃ devatādibhāvaṃ vā yathākarma yathāśrutaṃ pratipadyate /
yadātmābhisandhyanabhisandhikṛte mokṣabandhane yacca mūlaṃ jagato yadāyatanā yatpratiṣṭhāśca sarvāḥ prajā yadātmakaṃ ca sarvaṃ yaccājamamṛtamabhayaṃ śivamadvitīyaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tavātastattvamasi he śvetaketo ityuktārthamasakṛdvākyam /
kaḥ punarasau śvetaketustvaṃśabdārthaḥ /
yo 'haṃ śvetaketuruddālakasya putra iti vedā'tmānamādeśaṃ śrutvā matvā vijñāya cāśrutamamatamavijñātaṃ vijñātuṃ pitaraṃ papraccha kathaṃ nu bhagavaḥ sa ādeśo bavatīti sa eṣo 'dhikṛtaḥ śrotā mantā vijñātā tejobannamayaṃ kāryakāraṇasaṅghātaṃ praviṣṭā paraiva devatā nāmasvarūpavyākaraṇāyā'darśa iva puruṣaḥ sūryāduriva jalādau pratibodhitastattvamasītidṛṣṭāntairhetubhiśca tatpiturasya ha kiloktaṃ sadevāhamasmīti vijajñau vijñātavān /
dvirvacanamadhyāyaparisamāptyartham /
kiṃ punaratra ṣaṣṭhe vākyapramāṇena janitaṃ phalam?ātmani kartṛtvabhoktṛtvayoradhikṛtatvavijñānanivṛttistasya phalaṃ yaṃ vayamavocāma tvaṃśabdavācyamarthaṃ śrotuṃ mantuṃ cādhikṛtamavijñātavijñānaphalārtham /
prākcaitasmādvijñānādahamevaṃ kariṣyāmyagnihotrādīni karmāṇyahamatrādhikṛtaḥ /
eṣāṃ ca karmaṇāṃ phalamihāmutra ca bhokṣye kṛteṣu vā karmasu kṛtakartavyaḥ syāmityevaṃ kartṛtvabhoktṛtvayoradhikṛto 'smītyātmani yadvijñānamabhūttattasya yatsajjagato mūlamekamevādvitīyaṃ tattvamasītyanena vākyena pratibuddhasya nivartate /
virodhāt /
na hyekasminnadvitīya ātmanyayamahamasmīti vijñāte mamedamanyadanena kartavyamidaṃ kṛtvāsya phalaṃ bhokṣya iti vā bhedavijñānamupapadyate /
tasmātsatsatyādvitīyātmavijñāne vikārānṛtajīvātmavijñānaṃ nivartata iti yuktam /
nanu tattvamasītyatra tvaṃśabdavācyer'the sadbuddhirādhitsyate yathā'dityamana ādiṣu brahmādibuddhiḥ /
yathā ca loke pratimādiṣu viṣṇvādibuddhistadvannatu sadeva tvamiti, yadi sadeva śvetaketuḥ syātkathamātmānaṃ na vijānīyādyena tasmai tattvamasītyupadiśyate /
na /
ādityādivākyavailakṣaṇyāt /
ādityo brahmetyādāvitiśabdavyavadhānānna sākṣādbrahmatvaṃ gamyate /
rūpādimattvāccā'dityādīnāmākāśamanasoścetiśabdavyavadhānādevābrahmatvamiha tu sata eveha praveśaṃ darśayitvā tattvamasīti niraṅkuśaṃ sadātmabhāvamupadiśati /
nanu parākramādiguṇaḥ siṃho 'si tvamitivattattvamasīti syāt /
na /
mṛdādivatsadekamevādvitīyaṃ satyamityupadeśāt /
na copacāravijñānāttasya tāvadeva ciramiti satsampattirūpadiśyeta /
mṛṣātvādupacāravijñānasya /
tvamindro 'si yama itivat /
nāpi stutiranupāsyatvācchvetaketoḥ /
nāpi sacchvetaketutvopadeśena stūyeta /
na hi rājā dāsastvamiti stutyaḥ syāt /
nāpi sataḥ sarvātmana ekadeśanirodho yuktastattvamasīti deśādhipateriva grāmādhyakṣastvamiti /
na cānyā gatiriha sadātmatvopadeśādarthāntarabhūtā sambhavati /
nanu sadasmītibuddhimātramiha kartavyatayā codyate na tvajñātaṃ sadasīti jñāpyata iti cet /
nanvasminpakṣe 'pyaśrutaṃ śrutaṃ bhavatītyādyanupapannam /
na, sadasmītibuddhividheḥ stutyarthatvāt /
na, ācāryavānpuruṣo veda tasya tāvadeva ciramityupadeśāt /
yadi hi sadasmīti buddhimātraṃ kartavyatayā vidhīyate na tu tvaṃśabdavācyasya sadrūpatvameva tadā nā'cāryavānvedeti jñānopāyopadeśo vācyaḥ syāt /
yathāgnihotraṃ juhuyādityevamādiṣvarthaprāptamevā'cāryavattvamiti tadvat /
tasya tāvadeva ciramiti ca kṣepakaraṇaṃ na yuktaṃ syāt /
sadātmatattve 'vijñāte 'pi sakṛdbuddhimātrakaraṇe mokṣaprasaṅgāt /
na ca tattvamasītyukte nāhaṃ saditipramāṇavākyajanitā buddhīrnivartayituṃ śakyā notpanneti vā śakyaṃ vaktum /
sarvopaniṣadvākyānāṃ tatparatayaivopakṣayāt /
yathāgnihotrādividhijanitāgnihotrādikartavyatābuddhīnāmatathārthatvamanutpannatvaṃ vā na śakyate vaktuṃ tadvat /
yattūktaṃ sadātmā sannātmānaṃ kathaṃ na jānīyāditi /
nāsau doṣaḥ /
kāryakaraṇasaṅghātavyatirikto 'haṃ jīvaḥ kartā bhoktetyapi svabhāvataḥ prāṇināṃ vijñānādarśanātkisu tasya sadātmavijñānam /
kathamevaṃ vyatiriktavijñāne sati teṣāṃ kartṛtvādivijñānaṃ sambhavati dṛśyate ca /
tadvattasyāpi dehādiṣvātmabuddhitvānna syātsadātmavijñānam /
tasmādvikārānṛtādhikṛtajīvātmavijñānanivartakamevedaṃ vākyaṃ tattvamasīti siddhamiti //3 // //
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
iti cchāndogyopaniṣadbrāhmaṇe ṣaṣṭhodhyāyaḥ samāptaḥ
atha saptamo 'dhyāyaḥ
START ChUp 7,1.1
adhīhi bhagava iti hopasasāda sanatkumāraṃ nāradaḥ |
taṃ hovāca yad vettha tena mopasīda |
tatas ta ūrdhvaṃ vakṣyāmīti |
sa hovāca

ChUpBh_7,1.1
paramārthantattvopadeśapradhānaparaḥ ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ sadātmaikatvanirṇayaparatayaivopayuktaḥ /
na sator'vāgvikāralakṣaṇāni tattvāni nirdiṣṭānītyatastāni nāmādīni prāṇāntāni krameṇa nirdiśya taddvāreṇāpi bhūmākhyaṃ niratiśayaṃ tattvaṃ nirdekṣyāmīti śākhācandradarśanavaditīnaṃ saptamaṃ prapāṭhakamārabhate /
anirdiṣṭeṣu hi sator'vāktattveṣu sanmātre ca nirdiṣṭe 'nyadapyavijñātaṃ syādityāśaṅkā kasyacitsyātsā mā bhūditi vā tāni nirdidikṣati /
athavā sopānārohaṇavatsthūlādārabhya sūkṣmaṃ sūkṣamataṃ ca buddhiviṣayaṃ jñāpayitvā tadatirikte svārājye 'bhiṣekṣyāmīti nāmādīni nirdidikṣati /
athavā nāmādyuttarottaraviśiṣṭāni tattvānyatitarāṃ ca teṣāmutkṛṣṭatamaṃ bhūmākhyaṃ tattvamiti tatstutyarthaṃ nāmādīnāṃ krameṇopanyāsaḥ /
ākhyāyikā tu paravidyāstutyarthā /
katham /
nārado devarṣiḥ kṛtakartavyaḥ sarvavidyo 'pi sannanātmajñatvācchuśocaiva kimu vaktavyamanyo 'lpavijjanturakṛtapuṇyātiśayo 'kṛtārtha iti /
athavā nānyadātmajñānānniratiśayaśreyaḥ sādhanamastītyetatpradarśanārthaṃ sanatkumāranāradākhyāyikā'rabhyate /
yena sarvavijñānasādhanaśaktisampannasyāpi nāradasya devarṣeḥ śreyo na babhūva yenottamābhijanavidyāvṛttasādhanaśaktisampattinimittābhi mānaṃ hitvā prākṛtapuruṣavatsanatkumāramupasasāda śreyaḥsādhanaprāptaye 'taḥ prakhyāpitaṃ bhavati niratiśayaprāptisādhanatvamātmavidyāyā iti /
adhīhyadhīṣva bhagavā bha vinniti kilopasasāda /
adhīhi bhagava iti mantraḥ /
sanatkumāraṃ yogīśvaraṃ brahmiṣṭhaṃ nārada upasannavān /
taṃ nyāyata upasannaṃ hovāca yadātmaviṣaye kiñcidvettha tena tatprakhyāpanena māmupasīdedamahaṃ jāna iti tato 'haṃ bhavato vijñānātte tubyamūrdhvaṃ vakṣyāmītyuktavati sa hovāca nāradaḥ //1 //
START ChUp 7,1.2
ṛgvedaṃ bhagavo 'dhyemi yajurvedaṃ sāmavedam ātharvaṇaṃ caturtham itihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃ rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyam ekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyām etad bhagavo 'dhyemi

ChUpBh_7,1.2 ṛgvedaṃ bhagavo 'dhyemi smarāmi yadvettheti vijñānasya pṛṣṭatvāt /
tathā yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthaṃ vedaṃ vedaśabdasya prakṛtatvāditihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedaṃ vedānāṃ bhāratapañcamānāṃ vedaṃ vyākaraṇamityarthaḥ /
vyākaraṇena hi padādivibhāgaśa ṛgvedādayo jñāyante /
pitryaṃ śrāddhakalpam /
kāśiṃ gaṇitam /
daivamutpātajñānam /
nidhiṃ mahākālādinidhiśāstram /
vākovākyaṃ tarkaśāsram /
ekāyanaṃ nītiśāsram /
devavidyāṃ niruktam /
brahmaṇa ṛgyajuḥsāmākhyasya vidyāṃ brahmavidyāṃ śikṣākalpacchandovicitayaḥ /
bhūtavidyāṃ bhūtatantram /
kṣattravidyāṃ dhanurvedam /
nakṣatravidyāṃ jyautiṣam /
sarpadevajanavidyāṃ sarpavidyāṃ gāruḍaṃ devajanavidyāṃ gandhayuktinṛtyagītavādyiśilpādivijñānāni /
etatsarvaṃ he bhagavo 'dhyemi //2 //
START ChUp 7,1.3
so 'haṃ bhagavo mantravid evāsmi nātmavit |
śrutaṃ hy eva me bhagavaddṛśebhyas tarati śokam ātmavid iti |
so 'haṃ bhagavaḥ śocāmi |
taṃ mā bhagavāñ chokasya pāraṃ tārayatv iti |
taṃ hovāca yad vai kiṃcaitad adhyagīṣṭhā nāmaivaitat

ChUpBh_7,1.3 so 'haṃ bhagava etatsarvaṃ jānannapi mantravidevāsmi śabdārthamātravijñānavānevāsmītyarthaḥ /
sarvo hi śabdo 'bhidhānamātramabhidhānaṃ ca sarvaṃ mantreṣvantarbhavati /
mantravidevāsmi mantravitkarmavidityarthaḥ /
'mantreṣu karmāṇī'ti hi vakṣyati nā'tmavinnā'tmānaṃ vedbhi /
nanvātmāpi mantraiḥ prakāśyata eveti kathaṃ mantraviccennā'tmavit /
na /
abhidhānābhidheyabhedasya vikāratvāt /
na ca vikāra ātmeṣyate /
nanvātmāpyātmaśabdenābhidhīyate /
na"yato vāco nivartante" /
"yatra nānya paśyati"ityādiśruteḥ /
kathaṃ tarhyā'tmaivādhastāt' 'sa ātme'tyādiśabdā ātmānaṃ pratyāyayanti /
naiṣa doṣaḥ /
dehavati pratyagātmani bhedaviṣaye prayujyamānaḥ śabdo dehādīnāmātmatve pratyākhyāyamāne yatpariśiṣṭaṃ sadavācyamapi pratyāyayati /
yathā sarājikāyāṃ dṛśyamānāyāṃ senāyāṃ chatradhvajapatākādivyavahite 'dṛśyamāne 'pi rājanyeṣa rājā dṛśyata iti bhavati śabdaprayogastatra ko 'sau rājeti rājaviśeṣanirūpaṇāyāṃ dṛśyamānetarapratyākhyāne 'nyasminnadṛśyamāne 'pi rājani rājapratītirbhavettadvat /
tasmātsohaṃ mantravitkarmavidevāsmi karmakāryaṃ ca sarvaṃ vikāra iti vikārajña evāsmi nā'tmavinnā'tmaprakṛtisvarūpajña ityarthaḥ /
ata evokta"mācāryavānpuruṣo vede"ti /
"yato vāco nivartante"ityādiśrutibhyaśca /
śrutamāgamajñānamastyeva hi yasmānme mama bhagavaddṛśebhyo yuṣmatsadṛśebhyastaratyatikrāmati śokaṃ manastāpamakṛtārthabuddhitāmātmavidityataḥ /
so 'hamanātmavittvāddhe bhagavaḥ śocāmyakṛtārthabuddhyā santapye sarvadā taṃ mā māṃ śokasya śokasāgarasya pāramantaṃ bhagavāṃstārayatvātmajñānoḍupena kṛtārthabuddhimāpādayatvabhayaṃ gamayatvityarthaḥ /
tamevamuktavantaṃ hovāca yadvai kiñcaitadadhyagīṣṭhā adhītavānasi /
adhyayanena tadarthajñānamupalakṣyate jñātavānasītyetannāmaivaitat /
"vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam"iti śruteḥ //3 //
START ChUp 7,1.4
nāma vā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmaveda ātharvaṇaś caturtha itihāsapurāṇaḥ pañcamo vedānāṃ vedaḥ pitryo rāśir daivo nidhir vākovākyam ekāyanaṃ devavidyā brahmavidyā bhūtavidyā kṣatravidyā nakṣatravidyā sarpadevajanavidyā |
nāmaivaitat |
nāmopāssveti

ChUpBh_7,1.4 nāma vā ṛgvedo yajurveda ityādi nāmaivaitat /
nāmopāḥsva brahmeti brahmabuddhyā /
yathā pratimāṃ viṣṇubuddhyopāste tadvat //4 //
START ChUp 7,1.5
sa yo nāma brahmety upāste |
yāvan nāmno gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo nāma brahmety upāste |
asti bhagavo nāmno bhūya iti |
nāmno vāva bhūyo 'stīti |
tan me bhagavān bravītv iti