છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.7

છુપ્ભ્_6,6.5 અન્નમયં હિ સોમ્ય મન આપોમયઃ પ્રાણસ્તેજોમયી વાગિતિ યુક્તમેવ મયોક્તમિત્યમિપ્રાયઃ ।
અતો ઽપ્તેજસોરસ્ત્વેતત્સર્વમેવમ્ ।
મનસ્ત્વન્નમયમિત્યત્ર નૈકાન્તેન મમ નિશ્ચયો જાતો ઽતો ભૂય એવ મા ભગવાન્મનસો ઽન્નમયત્વં દૃષ્ટાન્તેન વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ પિતા ॥5॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,7.1
ષોડશકલઃ સોમ્ય પુરુષઃ ।
પઞ્ચદશાહાનિ માશીઃ ।
કામમ્ અપઃ પિબ ।
આપોમયઃ પ્રાણો ન પિબતો વિચ્છેત્સ્યત ઇતિ

છુપ્ભ્_6,7.1 અન્નસ્ય ભુક્તસ્ય યો ઽણિષ્ઠો ધાતુઃ સ મનસિ શક્તિમધાત્ સાન્નોપચિતા મનસઃ શક્તિઃ ષોડશધા પ્રવિભજ્ય પુરુષસ્ય કલાત્વેન નિર્દિદિક્ષિતા ।
તયા મનસ્યન્નોપચિતયા શક્ત્યા ષોડશધા પ્રવિભક્તયા સંયુક્તસ્તદ્વાન્કાર્યકરણસઙ્ઘાતલક્ષણો જીવવિશિષ્ટઃ પિણ્ડઃ પુરુષઃ ષોડશકલ ઉચ્યતે યસ્યાં સત્યાં દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાતા સર્વક્રિયાસમર્થઃ પુરુષો ભવતિ હીયમાનાયાં ચ યસ્યાં સામર્થ્યહાનિઃ ।
વક્ષ્યતિ"ચાથાન્નસ્યાઽયી દ્રષ્ટે"ત્યાદિ ।
સર્વસ્ય કાર્યકરણસ્ય સામર્થ્યં મનઃકૃતમેવ ।
માનસેન હિ બલેન સમ્પન્ના બલિનો દૃશ્યન્તે લોકે, ધ્યાનાહારાશ્ચ કેચિદન્નસ્ય સર્વાત્મકત્વાત્ ।
અતો ઽન્નકૃતં માનસં વીર્યં ષોડશ કલા યસ્ય પુરુષસ્ય સો ઽયં ષોડશકલઃ પુરુષઃ એતચ્ચેત્પ્રત્યક્ષીકર્તુમિચ્છસિ પઞ્ચદશસંખ્યાકાન્યહાનિ માશીરશનં મા કાર્ષીઃ ।
કામમિચ્છાતો ઽપઃ પિબ યસ્માન્નપિબતો ઽપસ્તે પ્રાણો વિચ્છેત્સ્યતે વિચ્છેદમાપત્સ્યતે યસ્માદાપોમયો ઽબ્વિકારઃ પ્રાણ ઇત્યવોચામ ।
ન હિ કાર્યં સ્વકારણોપષ્ટમ્ભમન્તરેણાવિભ્રંશમાનં સ્થાતુમુત્સહતે ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,7.2
સ હ પઞ્ચદશાહાનિ નાશ ।
અથ હૈનમ્ ઉપસસાદ કિં બ્રવીમિ ભો ઇતિ ।
ઋચઃ સોમ્ય યજૂંષિ સામાનીતિ ।
સ હોવાચ ન વૈ મા પ્રતિભાન્તિ ભો ઇતિ

છુપ્ભ્_6,7.2 સ હૈવં શ્રુત્વા મનસો ઽન્નમયત્વં પ્રત્યક્ષીકર્તુંમિચ્છન્પઞ્ચદશાહાનિ નાઽશાશનં ન કૃતવાન્ ।
અથ ષોડશે ઽહનિ હૈનં પિતરમુપસસાદોપગતવાનુપગમ્ય ચોવાચ કિં બ્રવીમિ ભો ઇતિ ।
ઇતર આહ ઋચઃ સોમ્ય યજૂંષિ સામાન્યધીષ્વેતિ ।
એવમુક્તઃ પિત્રાઽહ-ન વૈ મા મામૃગાદીનિ મમ મનસિ ન દૃશ્યન્ત ઇત્યર્થો હે ભો ભગવન્નિતિ ॥2॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,7.3
તં હોવાચ યથા સોમ્ય મહતો ઽભ્યાહિતસ્યૈકો ઽઙ્ગારઃ ખદ્યોતમાત્રઃ પરિશિષ્ટઃ સ્યાત્ ।
તેન તતો ઽપિ ન બહુ દહેત્ ।
એવં સોમ્ય તે ષોડશાનાં કલાનામ્ એકા કલા અતિશિષ્ટા સ્યાત્ ।
તયૈતર્હિ વેદાન્ નાનુભવસિ ।
અશાન ।
અથ મે વિજ્ઞાસ્યસીતિ

છુપ્ભ્_6,7.3 એવમુક્તવન્તં પિતાઽહ-શૃણુ તત્ર કારણં યેન તે તાન્યૃગાદીનિ ન પ્રતિભાન્તીતિ (તં હોવાચ) યથા લોકે હે સોમ્ય મહતો મહત્પરિમાણસ્યાભ્યાહિતસ્યોપચિતસ્યેન્ધનૈરગ્નેરેકો ઽઙ્ગારઃ ખદ્યોતપરિમાણઃ શાન્તસ્ય પરિશિષ્ટો ઽવશિષ્ટઃ સ્યાદ્ભવેત્તેનોઙ્ગારેણ તતો ઽપિ તત્પરિમાણાદીષદપિ ન બહુ દહેદેવમેવ ખલુ સોમ્ય તે તવાન્નોપચિતાનાં ષોડશાનાં કલાનામેકા કલાવયવો ઽતિશિષ્ટાવશિષ્ટા ન બહુ દહેદેવમેવ ખલુ સોમ્ય તે તવાન્નોપચિતાનાં ષોડશાનાં કલાનામેકા કલાવયવો ઽતિશિષ્ટા સ્યાત્તયા ત્વં ખદ્યોતમાત્રાઙ્ગારતુલ્યયૈતર્હીદાનીં વેદાન્નાનુભવસિ ન પ્રતિપદ્યસે, શ્રુત્વા ચ મે મમ વાચમથાશેષં વિજ્ઞાસ્યસ્યશાન ભુઙ્ક્ષ્વ તાવત્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,7.4
સ હાશ ।
અથ હૈનમ્ ઉપસસાદ ।
તં હ યત્ કિં ચ પપ્રચ્છ સર્વં હ પ્રતિપેદે

છુપ્ભ્_6,7.4 સ હ તથૈવાઽશ ભુક્તવાનથાનન્તરં હૈનં પિતરં શુશ્રૂષુરુપસસાદ તં હોપગતં પુત્રં યત્કિઞ્ચર્ગાદિષુ પપ્રચ્છ ગ્રન્થરૂપમર્થજાતં વા પિતા સ શ્વેતકેતુઃ સર્વં હ તત્પ્રતિપેદે ઋગાદ્યર્થતો ગ્રન્થતશ્ચ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,7.5
તં હોવાચ ।
યથા સોમ્ય મહતો ઽભ્યાહિતસ્યૈકમ્ અઙ્ગારં ખદ્યોતમાત્રં પરિશિષ્ટં તં તૃનૈર્ ઉપસમાધાય પ્રાજ્વલયેત્ તેન તતો ઽપિ બહુ દહેત્

છુપ્ભ્_6,7.5 તં હોવાચ પુનઃ પિતા યથા સોમ્ય મહતો ઽભ્યાહિતાસ્યેત્યાદિ સમાનમેકમઙ્ગારં શાન્તસ્યાગ્નેઃ ખદ્યોતમાત્રં પરિશિષ્ટં તં તૃણૈશ્ચૂર્ણૈશ્ચોપસમાધાય પ્રાજ્વલયેદ્વર્ધયેત્ ।
તેનેદ્ધેનાઙ્ગારેણ તતો ઽપિ પૂર્વપરિમાણાદ્બહુ દહેત્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,7.6
એવં સોમ્ય તે ષોડશાનાં કલાનામ્ એકા કલાતિશિષ્ટાભૂત્ ।
સાન્નેનોપસમાહિતા પ્રાજ્વાલી ।
તયૈતર્હિ વેદાન્ અનુભવસિ ।
અન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃ ।
આપોમયઃ પ્રાણઃ ।
તેજોમયી વાગ્ ઇતિ ।
તદ્ ધાસ્ય વિજજ્ઞાવ્ ઇતિ વિજજ્ઞાવ્ ઇતિ