છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.8

છુપ્ભ્_6,7.6 એવં સોમ્ય તે ષોડશાનામન્નકલાનાં સામર્થ્યરૂપાણામેકા કલાતિશિષ્ટાભૂદતિશિષ્ટાઽસીત્પઞ્ચદશાહાન્યભુક્તવત એકૈકેનાહ્નૈકૈકા કલા ચન્દ્રમસ ઇવાપરપક્ષે ક્ષીણા સાતિશિષ્ટા કલા તવાન્નેન ભુક્તેનોપસમાહિતા વર્ધિતોપચિતા પ્રાજ્વાલિ ।
દૈર્ધ્યં છાન્દસં પ્રજ્વલિતા વર્ધિતેત્યર્થઃ ।
પ્રાજ્વાલીદિતિ કલા તવાન્નેન ભુક્તેનોપસમાહિતા વર્ધિતોપચિતા પ્રાજ્વાલિ ।
દૈર્ધ્યં છાન્દસં પ્રજ્વલિતા વર્ધિતેત્યર્થઃ ।
પ્રાજ્વાલીદિતિ પાઠાન્તરં તદા તેનોપસમાહિતા સ્વયં પ્રજ્વલિતવતીર્યર્થઃ ।
તયા વર્ધિતયૈતર્હીદાનીં વેદાનનુભવસ્યુપલભસે ।
એવં વ્યાવૃત્ત્યનુવૃત્તિભ્યામન્નામયત્વં મનસઃ સિદ્ધમિત્યુપસંહરત્યન્નમયં હિ સોમ્ય મન ઇત્યાદિ ।
યથૈતન્મનસો ઽન્નમયત્વં તવ સિદ્ધં તથાઽપોમયઃ પ્રાણસ્તેજોમયી વાગિત્યેતદપિ સિદ્ધમેવેત્યભિપ્રાયઃ ।
તદેતદ્ધાસ્ય પિતુરુક્તં મન આદીનામન્નાદિમયત્વં વિજજ્ઞૌ વિજ્ઞાતવાઞ્શ્વેતકેતુઃ ।
દ્વિરભ્યાસસ્ત્રિવૃત્કરણપ્રકરણસમાપ્ત્યર્થઃ ॥6॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,8.1
ઉદ્દાલકો હારુણિઃ શ્વેતકેતું પુત્રમ્ ઉવાચ સ્વપ્નાન્તં મે સોમ્ય વિજાનીહીતિ ।
યત્રૈતત્ પુરુષઃ સ્વપિતિ નામ સતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિ ।
સ્વમ્ અપીતો ભવતિ ।
તસ્માદ્ એનં સ્વપિતીત્ય્ આચક્ષતે ।
સ્વં હ્ય્ અપીતો ભવતિ

છુપ્ભ્_6,8.1 યસ્મિન્મનસિ જીવેનાઽત્મનાનુપ્રવિષ્ટા પરા દેવતાઽદર્શ ઇવ પુરુષઃ પ્રતિબિમ્બેન જલાદિવિષ્વિવ ચ સૂર્યાદયઃ પ્રતિબિમ્બૈઃ ।
તન્મનો ઽન્નમયં તેજો ઽંમયાભ્યાં વાક્પ્રાણાભ્યાં સંગતમધિગતમ્ ।
યન્મયો યત્સ્થશ્ચ જીવો મનનદર્શનશ્રવણાદિવ્યાવહારાય કલ્પતે તદુપરમે ચ સ્વં દેવતારૂપમેવ પ્રતિપદ્યતે ।
તદુક્તં શ્રુત્યન્તરે"ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ સધીઃ સ્વપ્નો ભૂત્વેમં લોકમતિક્રામતિ""સ વા આયમાત્મા બ્રહ્મ વિજ્ઞાનમયો મનોમય"ઇત્યાદિ,"સ્વપ્નેન શારીરમ્" ઇત્યાદિ,"પ્રાણન્નેવ પ્રાણો નામ ભવતી"ત્યાદિ ચ ।
તસ્યાસ્ય મનઃસ્થસ્ય મન આખ્યાં ગતસ્ય મનૌપશમદ્વારેણેન્દ્રિયવિષયેભ્યો નિવૃત્તસ્ય યસ્યાં પરસ્યાં દેવતાયાં સ્વાત્મભાતાયાં યદવસ્થાનં તત્પુત્રાયાઽચિખ્યાસુરુદ્દાલકો હ કિલાઽરુણિઃ શ્વેતકેતું પુત્રમુવાચોક્તવાન્ ।
સ્વપ્નાન્તં સ્વપ્નમધ્યં સ્વપ્ન ઇતિ દર્શનવૃત્તેઃ સ્વપ્નસ્યાઽખ્યા તસ્ય મધ્યં સ્વપ્નાન્તં સુષુપ્તમિત્યેતત્ ।
અથવા સ્વપ્નાન્તં સ્વપ્નસતત્ત્વમિત્યર્થઃ તત્રાપ્યર્થાત્સુષુપ્તમેવ ભવતિ ।
સ્વમપીતો ભવતીતિ વચનાત્ ।
ન હ્યન્યત્ર સુષુપ્તાત્સ્વમપીતિં જીવસ્યેચ્છન્તિ બ્રહ્મવિદઃ ।
તત્ર હ્યાદર્શાપનયને પુરુષપ્રતિબિમ્બિ આદર્શગતો યથા સ્વમેવ પુરુષમપીતો ભવત્યેવં મન આદ્યુપરમે ચૈતન્યપ્રતિબિમ્બરૂપેણ જીવેનાઽત્મના મનસિ પ્રવિષ્ટા નામરૂપવ્યાકરણાય પરા દેવતા સા સ્વમેવાઽત્માનં પ્રતિપદ્યતે જીવરૂપતાં મન આખ્યાં હિત્વા ।
અતઃ સુષુપ્ત એવ સ્વપ્નાન્તશબ્દવાચ્ય ઇત્યવગમ્યતે ।
યત્ર તુ સુપ્તઃ સ્વપ્નાન્પશ્યતિ તત્સ્વાપ્નં દર્શનં સુખદુઃખસંયુક્તમિતિ પુણ્યાપુણ્યયોર્હિ સુખદુઃખારમ્ભકત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
પુણ્યાપુણ્યયોશ્ચાવિદ્યાકામોપષ્ટમ્ભેનૈવ સુખદુઃખતદ્દર્શનકાર્યારમ્ભકત્વમુપપદ્યતે નાન્યથેત્યવિદ્યાકામકર્મભિઃ સંસારહેતુભિઃ સંયુક્ત એવ સ્વપ્ન ઇતિ ન સ્વમપીતા ભવતિ ।
"અનન્વાગતં પુણ્યેનાનન્વાગતં પાપેન તીર્ણો હિ તદા સર્વાઞ્છોકાન્હૃદયસ્ય ભવતિ" "તદ્વા અસ્યૈતદતિચ્છન્દા" "એષ પરમ આનન્દ"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
સુષુપ્ત એવ સ્વં દેવતારૂપં જીવત્વવિનિર્મુક્તં દર્શયિષ્યામીત્યાહ ।
સ્વપ્નાન્તં મે મમ નિગદતો હે સોમ્ય વિજાનીહિ વિસ્પષ્ટમવધારયેત્યર્થઃ ।
કદા સ્વપ્નાન્તો ભવતીત્યુચ્યતે ।
યત્ર યસ્મિન્કાલ એતન્નામ ભવતિ પુરુષસ્ય સ્વપ્સ્યતઃ ।
પ્રસિદ્ધં હિ લોકે સ્વપિતીતિ ।
ગૌણં ચેદં નામેત્યાહ ।
યદા સ્વપિતીત્યુચ્યતે પુરુષસ્તદા તસ્મિન્કાલે સતા સચ્છબ્દવાચ્યયા પ્રકૃતયા દેવતયા સંપન્નો ભવતિ સંગત એકીભૂતો ભવતિ ।
મનસિ પ્રવિષ્ટં મન આદિસંસર્ગકૃતં જીવરૂપં પરિત્યજ્ય સ્વં સદ્રૂપં યત્પરમાર્થસત્યમપીતો ઽપિગતો ભવતિ ।
અતસ્તસ્માત્સ્વપિતીત્યેનમાચક્ષતે લોકિકાઃ ।
સ્વમાત્માનં હિ યસ્માદપીતો ભવતિ ।
તતશ્ચાઽયસ્તાનાં કરણાનામનેકવ્યાપારનિમિત્તગ્લાનાનાં સ્વવ્યાપારેભ્ય ઉપરમો ભવતિ ।
શ્રુતેશ્ચ"શ્રામ્યત્યેવ વાક્શ્રામ્યતિ ચક્ષુર્" ઇત્યેવમાદિ ।
તથા ચ"ગૃહીતા વાગ્ગૃહીતં શ્રોત્રં ગૃહીતં મન"ઇત્યેવમાદીનિ કરણાનિ પ્રાણગ્રસ્તાનિ ।
પ્રાણ એકો ઽશ્રાન્તો દેહે કુલાયે યો જાગર્તિ તદા જીવઃ શ્રમાપનુત્તયે સ્વં દેવતારૂપમાત્માનં પ્રતિપદ્યતે ।
નાન્યત્ર સ્વરૂપાવસ્થાનાચ્છ્રમાપનોદઃ સ્યાદિતિ યુક્તા પ્રસિદ્ધિર્લૌકિકાનાં સ્વં હ્યપીતો ભવતીતિ ।
દૃશ્યતે હિ લોકે જ્વરાદિરોગગ્રસ્તાનાં તદ્વિનિર્નોકે સ્વાત્મસ્થાનાં વિશ્રમણં તદ્વદિહાપિ સ્યાદિતિ યુક્તમ્ ।
"તદ્યથા શ્યેનો વા સુપર્ણો વા વિપરિપત્ય શ્રાન્ત"ઇત્યાદિશ્રુતેષ્ચ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,8.2
સ યથા શકુનિઃ સૂત્રેણ પ્રબદ્ધો દિશં દિશં પતિત્વાન્યત્રાયતનમ્ અલબ્ધ્વા બન્ધનમ્ એવોપશ્રયતે ।
એવમ્ એવ ખલુ સોમ્ય તન્ મનો દિશં દિશં પતિત્વાન્યત્રાયતનમ્ અલબ્ધ્વા પ્રાણમ્ એવોપશ્રયતે ।
પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મન ઇતિ

છુપ્ભ્_6,8.2 તત્રાયં દૃષ્ટાન્તો યથોક્તેર્ઽથે-સ યથા શકુનિઃ પક્ષી શકુનિઘાતકસ્ય હસ્તગતેન સૂત્રેણ પ્રબદ્ધઃ પાશિતો દિશં દિશં બન્ધનમોક્ષાર્થી સન્પ્રતિશિદિશં પતિત્વાન્યત્ર બન્ધનાદાયતનમાશ્રયં વિશ્રમણાયાલબ્ધ્વાપ્રાપ્ય બન્ધનમેવોપશ્રયતે ।
એવમેવ યથાયં દૃષ્ટાન્તઃ ખલુ હે સોભ્ય તન્મનસ્તત્પ્રકૃતં પોડશકલમન્નોપચિતં મનો નિર્ધારિતં તતેપ્રવિષ્ટસ્તત્સ્થસ્તદુપલક્ષિતો જીવસ્તન્મન ઇતિ નિર્દિશ્યતે મઞ્ચાક્રોશનવત્ ।
સ મન આખ્યોપાધિર્જીવો ઽવિદ્યાકામકર્મોપદિષ્ટાં દિશં દિશં સુખદુઃખાદિલક્ષણાં જાગ્રત્સ્વપ્નયોઃ પતિત્વા ગત્વાનુભૂયેત્યર્થઃ ।
અન્યત્ર સદાખ્યાત્સ્વાત્મન આયતનં વિશ્રમણસ્થાનમલબ્ધ્વા પ્રાણમેવ પ્રાણેન સર્વકાર્યકરણાશ્રયેણોપલક્ષિતા પ્રાણ ઇત્યુચ્યતે સદાખ્યા પરા દેવતા ।
"પ્રાણસ્ય પ્રાણં" "પ્રાણશરીરો ભારૂપ"ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
અતસ્તાં દેવતાં પ્રાણં પ્રાણાખ્યામેવોપશ્રયતે ।
પ્રાણો બન્ધનં યસ્ય મનસસ્તત્પ્રાણબન્ધનં હિ યસ્માત્સોમ્ય મનઃ પ્રાણોપલક્ષિતદેવતાશ્રયં મન ઇતિ તદુપલક્ષિતો જીવ ઇતિ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,8.3
અશનાપિપાસે મે સોમ્ય વિજાનીહીતિ ।
યત્રૈતત્ પુરુષો ઽશિશિષતિ નામાપ એવ તદ્ અશિતં નયન્તે ।
તદ્ યથા ગોનાયો ઽશ્વનાયઃ પુરુષનાય ઇત્ય્ એવં તદ્ અપ આચક્ષતે ઽશનાયેતિ ।
તત્રૈતચ્ છુઙ્ગમ્ ઉત્પતિતં સોમ્ય વિજાનીહિ ।
નેદમ્ અમૂલં ભવિષ્યતીતિ

છુપ્ભ્_6,8.3 એવં સ્વપિતિનામપ્રસિદ્ધિદ્વારેણ યજ્જીવસ્ય સત્યસ્વરૂપં જગતો મૂલં તત્પુત્રસ્ય દર્શયિત્વાઽહાન્નાદિકાર્યકારણપરમ્પરયાપિ જગતો મૂલં સદ્દિદર્શયિષુઃ ।
અશનાપિપાસે અશિતુમિચ્છાશના યાલોપેન ।
પાતુમિચ્છા પિપાસા તે અશનાપિપાસે અશનાપિપાસયોઃ સતત્વં વિજાનીહીત્યેતત્ ।
યત્ર યસ્મિન્કાલ એતન્નામ પુરુષો ભવતિ ।
કિં તત્?અશિશિષત્યશિતુમિચ્છતીતિ ।
તદા તસ્ય પુરુષસ્ય કિનિમિત્તં નામ ભવતીત્યાહ ।
યત્તત્પુરુષેણાશિતમન્નં કઠિનં પોતા આપો નયન્તે દ્રવીકૃત્ય રસાદિભાવેન વિપરિણમયન્તે તદા ભુક્તમન્નં જીર્યતિ ।
અથ ચ ભવત્યસ્ય નામાશિશિષતીતિ ગૌણમ્ ।
જીર્ણે હ્યન્ને ઽશિતુમિચ્છતિ સર્વો હિ જન્તુઃ ।
તત્ તત્ર અપામશિતનેતૃત્વાદશનાયા ઇતિ નામ પ્રસિદ્ધમિત્યેતસ્મિન્નર્થે ।
યથા ગોનાયો ગાં નયતીતિ ગોનાય ઇત્યુચ્યતે ગોપાલઃ ।
તથાશ્વાન્નયતીત્યશ્વનાયો ઽશ્વપાલ ઇત્યુચ્યતે ।
પુરુષનાયઃ પુરુષાન્નયતીતિ રાજા સેનાપતિર્વા ।
એવં તત્તદાપ આચક્ષતે લૌકિકા અશનાયેતિ વિસર્જનીયલોપેન ।
તત્રૈવં સત્યદ્ભી રસાદિભાવેન નીતેનાશિતેનાન્નેન નિષ્પાદિતમિદં શરીરં વટકણિકાયામિવ શુઙ્ગો ઽઙ્કુર ઉત્પતિત ઉદ્ગતસ્તમિમં શુઙ્ગં કાર્યં શરીરાખ્યં વટાદિશુઙ્ગવદુત્પતિતં હે સોભ્ય વિજાનીહિ ।
કિં તત્ર વિજ્ઞેયમિત્યુચ્યતે ।
શુણ્વિદં શુઙ્ગવત્કાર્યત્વાચ્છરીરં નામૂલં મૂલરહિતં ભવિષ્યતીત્યુક્ત આહ શ્વેતકેતુઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,8.4
તસ્ય ક્વ મૂલં સ્યાદ્ અન્યત્રાન્નાત્ ।
એવમ્ એવ ખલુ સોમ્યાન્નેન શુઙ્ગેનાપો મૂલમ્ અન્વિચ્છ ।
અદ્ભિઃ સોમ્ય શુઙ્ગેન તેજો મૂલમ્ અન્વિચ્છ ।
તેજસા સોમ્ય શુઙ્ગેન સન્મૂલમ્ અન્વિચ્છ ।
સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ

છુપ્ભ્_6,8.4 યદ્યેવં સમૂલમિદં શરીરં વટાદિશુઙ્ગવત્તસ્યાસ્ય ક્વ મૂલં સ્યાદ્ભવેદિત્યેવં પૃષ્ટ આહ પિતા ।
તસ્ય ક્વ મૂલં સ્યાદન્યત્રાન્નાદન્નં મૂલમિત્યભિપ્રાયઃ ।
કથમ્ ।
અશિતં હ્યન્નમદ્ભિર્દ્રવીકૃતં જાઠરેણાગ્નિના પચ્યમાનં રસભાવેન પરિણમતે ।
રસોચ્છોણિતં શોણિતાન્માંસં માંસાન્મેદો મેદસો ઽસ્થીન્યસ્થિભ્યો મજ્જા મજ્જાયાઃ શુક્રમ્ ।
તથા યોષિદ્ભુક્તં ચાન્નં રસાદિક્રમેણૈવં પરિણતં લોહિતં ભવતિ ।
તાભ્યાં શુક્રશોણિતાભ્યામન્નકાર્યાભ્યાં સંયુક્તાભ્યામન્નેનૈવ પ્રત્યહં ભુજ્યમાનેનાઽપૂર્યમાણાભ્યાં કુડ્યમિવ મૃત્પિણ્ડૈઃ પ્રત્યુહમુપચીયમાનો ઽન્નમૂલો દેહશુઙ્ગઃ પરિનિષ્પન્ન ઇત્યર્થઃ ।
યત્તુ દેહશુઙ્ગો ઽન્નમૂલ એવમેવ ખલુ સોમ્યાન્નેન શુહ્ગેન કાર્યભૂતેનાપો મૂલમન્નસ્ય શુઙ્ગસ્યાન્વિચ્છ પ્રતિપદ્યસ્વ ।
અપામપિ વિનાશોત્પત્તિમત્તવાચ્છુઙ્ગત્વમેવેતિ અદ્ભિઃ સીમ્ય શુઙ્ગેન કાર્યેણ કારણં તેજો મૂલમન્વિચ્છ ।
તેજસો ઽપિ વિનાશોત્પત્તિમત્તવાચ્છુઙ્ગત્વમિતિ તેજસા સોમ્ય શુઙ્ગેન સન્મૂલમેકમેવાદ્વિતીયં પરમાર્થસત્યમ્ ।
યસ્મિન્સર્વમિદં વાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયમનૃતં રજ્જ્વામિવ સર્પાદિવિકલ્પજાતમધ્યસ્તમવિદ્યયા તદસ્ય જગતો મૂલમતઃ સન્મૂલાઃ સત્કારણા હે સોમ્યેમાઃ સ્થાવરજઙ્ગમલક્ષણાઃ સર્વાઃ પ્રજા ન કેવલં સન્મૂલા એવેદાનીમપિ સ્થિતિકાલે સદાયતનાઃ સદાશ્રયા એવ ।
નહિ મૃદમનાશ્રિત્ય ઘટાદેઃ સત્ત્વં સ્થિતિર્વાસ્તિ ।
અતો મૃદ્વત્સન્મૂત્વાત્પ્રજાનાં સદાયતનં યાસાં તાઃ સદાયતનાઃ પ્રજાઃ ।
અન્તે ચ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ સદેવ પ્રતિષ્ટા લયઃ સમાપ્તિપવસાનં પરિશેષો યાસાં તાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,8.5
અથ યત્રૈતત્ પુરુષઃ પિપાસતિ નામ તેજ એવ તત્ પીતં નયતે ।
તદ્ યથા ગોનાયો ઽશ્વનાયઃ પુરુષનાય ઇત્ય્ એવં તત્ તેજ આચષ્ટ ઉદન્યેતિ ।
તત્રૈતદ્ એવ શુઙ્ગમ્ ઉત્પતિતં સોમ્ય વિજાનીહિ ।
નેદમ્ અમૂલં ભવિષ્યતીતિ

છુપ્ભ્_6,8.5 અથેદાનીમપ્શુઙ્ગદ્વારેણ સતો મૂલસ્યાનુગમઃ કાર્ય ઇત્યાહ ।
યત્ર યસ્મિન્કાલ એતન્નામ પિપાસતિ પાતુમિચ્છતીતિ પુરુષો ભવતિ ।
અશિશિષતીતિવદિદમપિ ગૌણમેવ નામ ભવતિ ।
દ્રવીકૃતસ્યાશિતસ્યાન્નસ્ય નેત્ર્ય આપો ઽન્નશુઙ્ગં દેહં ક્લેદયન્ત્યઃ શિથિલી કુર્યુરબ્બાહુલ્યાદ્યદિ તેજસા ન શોષ્યન્તે ।
નિતરાં ચ તેજસા શોષ્યમાણા સ્વપ્સુ દેહભાવેન પરિણમમાનાસુ પાતુમિચ્છા પુરુષસ્ય જાયતે તદા પુરુષઃ પિપાસતિ નામ તદેતદાહ ।
તેજ એવ તત્તદા પીતમબાદિ શોષયદ્દેહગતલોહિતપ્રાણભાવેન નયતે પરિણમયતિ ।
તદ્યથા ગોનાય ઇત્યાદિ સમાનમેવં તત્તેજ આચષ્ટે લોક ઉદન્યેત્યુદકં નયતીત્યુદન્યમ્ ।
ઉદન્યેતીતિ ચ્છાન્દસં તત્રાપિ પૂર્વવત્ ।
અપામપ્યેતદેવ શરીરાખ્યં શુઙ્ગં નાન્યદિત્યેવમાદિ સમાનમન્યત્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,8.6
તસ્ય ક્વ મૂલં સ્યાદ્ અન્યત્રાદ્ભ્યઃ ।
અદ્ભિઃ સોમ્ય શુઙ્ગેન તેજો મૂલમ્ અન્વિચ્છ ।
તેજસા સોમ્ય શુઙ્ગેન સન્મૂલમ્ અન્વિચ્છ ।
સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદ્ આયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ ।
યથા નુ ખલુ સોમ્યેમાસ્ તિસ્રો દેવતાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય ત્રિવૃત્ ત્રિવૃદ્ એકૈકા ભવતિ તદ્ ઉક્તં પુરસ્તાદ્ એવ ભવતિ ।
અસ્ય સોમ્ય પુરુષસ્ય પ્રયતો વાઙ્ મનસિ સંપદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણસ્ તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામ્

છુપ્ભ્_6,8.6 સામર્થ્યાત્તેજસો ઽપ્યેતદેવ શરીરાખ્યં શુઙ્ગમ્ ।
અતો ઽપ્શુઙ્ગેન દેહેનાઽપો મૂલં ગમ્યતે ।
અદ્ભિઃ શુઙ્ગેન તેજો મૂલં ગમ્યતે ।
તેજસા શુઙ્ગેન સન્મૂલં ગમ્યતે પૂર્વવત્ ।
એવં હિ તેજોબન્નમયસ્ય દેહશુઙ્ગસ્ય વાચારમ્ભણમાત્રસ્યાન્નાદિપરમ્પરયા પરમાર્થસત્યં સન્મૂલમભયસંત્રાસં નિરાયાસં સન્મૂલમન્વિચ્છેતિ પુત્રં ગમયિત્વાશિશિષતિ પિપાસતીતિ નામપ્રસિદ્ધિદ્વારેણ યદન્યદિહાસ્મિન્પ્રકરણે તેજોબન્નાનાં પુરુષેણોપભુજ્યમાનાનાં કાર્યકરણસંઘાતસ્ય દેહશુઙ્ગસ્ય સ્વજાત્યસાંકર્યેણોપચયકરત્વં વક્તવ્યં પ્રાપ્તં તદિહોક્તમેવ દ્રષ્ટવ્યમિતિ પૂર્વોક્તં વ્યપદિશતિ ।
યથા નુ ખલુ યેન પ્રકારેણેમાસ્તેજોબન્નાખ્યાસ્તિસ્રો દેવતાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય ત્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તદુક્તં પુરસ્તાદેવ ભવત્યન્નમશિતં ત્રેધા વિધીયત ઇત્યાદિ ।
તત્રૈવોક્તમન્નાદીનામસિતાનાં યે મવ્યમા ધાતવસ્તે સાપ્તધાતુકં શરીરમુપચિન્વન્તીત્યુક્તમ્ ।
"માંસં ભવતિ લોહિતં ભવતિ મજ્જા ભવત્યસ્થિ ભવતિ યે ત્વણિષ્ઠા ધાતવો મનઃ પ્રાણં વાચં દેહસ્યાન્તઃકરણસંઘાતમુપચિન્વન્તી"તિ ચોક્તં"તન્મનો ભવતિ સ પ્રાણો ભવતિ સા વાગ્ભવતી"તિ ।
સો ઽયં પ્રાણકરણસંઘાતો દેહે વિશીર્ણે દેહાન્તરં જીવાધિષ્ઠિતો યેન ક્રમેણ પૂર્વદેહાત્પ્રચ્યુતો ગચ્છતિ તદાહાસ્ય હે સોમ્ય પુરુષસ્ય પ્રયતો મ્રિયમાણસ્ય વાઙ્મનસિ સંપદ્યતે મનસ્યુપસંહ્રિયતે ।
અથ તદાઽહુર્જ્ઞાતયો ન વદતીતિ ।
મનઃપૂર્વકો હિ વાગ્વ્યાપારઃ ।
"યદ્વૈ મનસા ધ્યાયતિ તદ્વાચા વદતિ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
વાચ્યુપસંહૃતાયાં મનસિ મનો મનનવ્યાપારેણ કેવલેન વર્તતે ।
મનો ઽપિ યદોપસંહ્રિયતે તદા મનઃ પ્રાણે સંપન્નં ભવતિ સુષુપ્તકાલ ઇવ તદા પાર્શ્વસ્થા જ્ઞાતયો ન વિજાનાતીત્યાહુઃ ।
પ્રાણશ્ચ તદોર્ધ્વોચ્છ્વાસી સ્વાત્મન્યુપસંહૃતબાહ્યકરણઃ સંવર્ગવિદ્યાયાં દર્શનાદ્ધસ્તપાદાદીન્વિક્ષિપન્મર્મસ્થાનાનિ નિકૃન્તન્નન ઇવોત્સૃજન્ ક્રમેણોપસંહૃતસ્તેજસિ સમ્પદ્યતે ।
તદાઽહુર્જ્ઞાતયો ન ચલતીતિ મૃતો નેતિ વા વિચિકિત્સન્તો દેહમાલભમાના ઉષ્ણં ચોપલભમાના દેહ ઉષ્ણો જીવતીતિ યદા તદપ્યૌષ્ણ્યલિઙ્ગં તેજ ઉપસંહ્રિયતે તદા તત્તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયાં પ્રશામ્યતિ ।
તદેવઙ્ક્રમેણોપસંહૃતે સ્વમૂલં પ્રાપ્તે ચ મનસિ તત્સ્થો જીવો ઽપિ સુષુપ્તકાલવન્નિમિત્તોપસંહારાદુપસંહ્રિયમાણઃ સન્સત્યાભિસંધિપૂર્વકં ચેદુપસંહ્રિયતે સદેવ સંપદ્યતે ન પુનર્દેહાન્તરાય સુષુપ્તાદિવોત્તિષ્ઠતિ ।
યથા લોકે સભયે દેશે વર્તમાનઃ કથઞ્ચિદિવાભયં દેશં પ્રાપ્તસ્તદ્વત્ ।
ઇતરસ્ત્વનાત્મજ્ઞસ્તસ્માદેવ મૂલાત્સુષુપ્તાદિવોત્થાય મૃત્વા પુનર્દેહજાલમાવિશતિ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,8.7
સ ય એષો ઽણિમૈતદ્ આત્મ્યમ્ ઇદં સર્વમ્ ।
તત્ સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ ત્વમ્ અસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વ્ ઇતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ