છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.2

છુપ્ભ્_6,1.6,7 યથા સૌમ્યૈકેન નખનિકૃન્તનેનોપલક્ષિતેન કૃષ્ણાયસપિણ્ડેનેત્યર્થઃ ।
સર્વં કાર્ષ્ણાયસં કૃષ્ણાયસવિકારજાતં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
સમાનમન્યત્ ।
અનેકદૃષ્ટાન્તોપાદાનં દાર્ષ્ટાન્તિકારેકભેદાનુગમાર્થં દૃઢપ્રતીત્યર્થં ચ ।
એવં સોમ્ય સ આદેશો યો મયોક્તો ભવતીત્યુક્તવતિ પિતર્યાહેતરો ન વૈ નૂનં ભગવન્તઃ પૂજાવન્તો ગુરવો મમ યે ત એતદ્યદ્ભવદુક્તં વસ્તુ નાવેદિષુર્ન વિજ્ઞાતવન્તો નૂનમ્ ।
યદ્યદિ હ્યવેદિષ્યન્ વિદિતવન્ત એતદ્વસ્તુ કથં મે ગુણવતે ભક્તાયાનુગતાય નાવક્ષ્યન્નોક્તવન્તસ્તેનાહં મન્યે ન વિદિતવન્ત ઇતિ ।
અવાચ્યમપિ ગુરોર્ન્યગ્ભાવમવાદીત્પુનર્ગુરુકુલં પ્રતિ પ્રેષણભયાત્ ।
અતો ભગવાંસ્ત્વેવ મે મહ્યં તદ્વસ્તુ યેન સર્વજ્ઞત્વં જ્ઞાતેન મે સ્યાત્તદ્બ્રવીતુ કથયત્વિત્યુક્તઃ પિતોવાચ તથાસ્તુ સૌમ્યેતિ ॥6-7 ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,2.1
સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ ।
તદ્ ધૈક આહુર્ અસદ્ એવેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ ।
તસ્માદ્ અસતઃ સજ્ જાયત

છુપ્ભ્_6,2.1 સદેવ સદિત્યસ્તિતામાત્રં વસ્તુ સૂક્ષ્મં નિર્વિશેષં સર્વગતમેકં નિરઞ્જનં નિરવયવં વિજ્ઞાનં યદવગમ્યતે સર્વવેદાન્તેભ્યઃ ।
એવશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ ।
કિં તદવધ્રિયત ઇત્યાહ ।
ઇદં જગન્નામરૂપક્રિયાવદ્વિકૃતમુપલભ્યતે યત્તત્સદેવાઽસીદિત્યાસીચ્છબ્દેન સમ્બધ્યતે ।
કદા સદેવેદમાસીદિત્યુચ્તે ।
અગ્રે જગતઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ ।
કિં નેદાનીમિદં યદ્યેનાગ્ર આસીદિતિ વિશેષ્યતે ।
ન, કથં તર્હિ વિશેષણમ્ ।
ઇદાનીમપીદં સદેવ કિન્તુ નામરૂપવિશેષણવદિદંશબ્દબુદ્ધિવિષયં ચેતીદં ચ ભવતિ ।
પ્રાગુત્પત્તેસ્ત્વગ્રે કેવલસચ્છબ્દબુદ્ધિમાત્રગમ્યમેવેતિ સદેવેદમગ્ર આસીદિત્યવધાર્યતે ।
ન હિ પ્રાગુત્પત્તેર્નામવદ્રૂપવદ્વેદમિતિ ગ્રહીતું શક્યં વસ્તુ સુષુપ્તકાલ ઇવ ।
યથા સુષુપ્તાદુત્થિતઃ સત્ત્વમાત્રમવગચ્છતિ સુષુપ્તે સન્માત્રમેવ કેવલં વસ્ત્વિતિ તથા પ્રાગુત્પત્તેરિત્યભિપ્રાયઃ ।
યથેદમુચ્યતે લોકે પૂર્વાહ્ને ઘટાદિ સિસૃક્ષુણા કુલાલેન મૃત્પિણ્ડં પ્રસારિતમુપલભ્ય ગ્રામાન્તરં ગત્વા પ્રત્યાગતો ઽપરાહ્ને તત્રૈવ ઘટશરાવાદ્યનેકભેદભિન્નં કાર્યમુપલભ્ય મૃદેવેદં ઘટશરાવાદિ કેવલં પૂર્વાહ્ને આસીદિતિ તથેહાપ્યુચ્યતે સદેવેદમગ્ર આસીદિતિ ।
એકમેવેતિ ।
સ્વકાર્યપતિતમન્યન્નાસ્તીત્યેકમેવેત્યુચ્યતે ।
અદ્વિતીયમિતિ ।
મૃદ્વ્યતિરેકેણ મૃદો યથાન્યદ્ઘટાદ્યાકારેણ પરિણમયિતૃકુલાલાદિનિમિત્તકારણં દૃષ્ટં તથા સદ્વ્યતિરેકેણ સતઃ સહકારિકારણં દ્વિતીયં વસ્ત્વન્તરં પ્રાપ્તં પ્રતિષિધ્યતે ઽદ્વિતીયમિતિ ।
નાસ્ય દ્વિતીયં વસ્ત્વન્તરં વિદ્યત ઇત્યદ્વિતીયમ્ ।
નનુ વેશેષિકપક્ષે ઽપિ સત્સામાનાધિકરમ્યં સર્વસ્યોપપદ્યતે ।
દ્રવ્યગુણાદિષુ સચ્છબ્દબુદ્ધ્યનુવૃત્તેઃ ।
સદ્દ્રવ્યં સન્ગુણઃ સત્કર્મેત્યાદિદર્શનાત્ ।
સત્યમેવં સ્યાદિદાનીં પ્રાગુત્પત્તેસ્તુ નૈવેદં કાર્યં સદેવાઽસીદિત્યભ્યુપગમ્યતે વૈશેષિકૈઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્યાસત્ત્વાભ્યુપગમાત્ ।
ન ચૈકમેવ સદદ્વિતીયં પ્રગુત્પત્તેરિચ્છન્તિ ।
તસ્માદ્વૈશેષિકપરિકલ્પિતાત્સતો ઽન્યત્કારણમિદં સદુચ્યતે મૃદાદિદૃષ્ટાન્તેભ્યઃ ।
તત્તત્ર હૈતસ્મિન્પ્રાગુત્પત્તેર્વસ્તુનિરૂપણ એકે વૈનાશિકા આહુર્વસ્તુ નિરૂપયન્તો ઽસત્સદભાવમાત્રં પ્રાગુત્પત્તેરિદં જગદેકમેવાગ્રે ઽદ્વિતીયમાસીદિતિ ।
સદભાવમાત્રં હિ પ્રાગુત્પત્તેસ્તત્ત્વં કલ્પયન્તિ બૌદ્ધાઃ ।
ન તુ સત્પ્રતિદ્વન્દ્વિ વસ્ત્વન્તરમિચ્છન્તિ ।
યથા સચ્ચાસદિતિ ગૃહ્યમામં યથાભૂતં તદ્વિપરીતં તત્ત્વં ભવતીતિ નૈયાયિકાઃ ।
નનુ સદભાવમાત્રં પ્રાગુત્પત્તેશ્ચેદભિપ્રેતં વૈનાશિકૈઃ કથં પ્રાગુત્પત્તેરિદમાસીદસદેકમેવાદ્વિતીયં ચેતિ કાલસમ્બન્ધઃ સંખ્યાસમ્બન્ધો ઽદ્વિતીયત્વં ચોચ્યતે તૈઃ ।
બાઢં ન યુક્તં તેષાં ભાવાભાવમાત્રમભ્યુપગચ્છતામ્ ।
અસત્તવમાત્રાભ્યુપગમો ઽપ્યયુક્ત એવાભ્યુપગન્તુરનભ્યુપગમાનુપપત્તેઃ ।
ઇદાનીમભ્યુપગન્તાભ્યુપગમ્યતે ન પ્રાગુત્પત્તેરિતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રાગુત્પત્તેઃ સદભાવસ્ય પ્રમાણાભાવાત્ પ્રાગુત્પત્તેરસદેવેતિકલ્પનાનુપપત્તિઃ ।
નનુ કથં વસ્ત્વાકૃતેઃ શબ્દાર્થત્વે ઽસદેકમેવાદ્વિતીયમિતિપદાર્થવાક્યાર્થોપપત્ત્ ઇઃ?તદનુપપત્તૌ ચેદં વાક્યમપ્રમાણં પ્રસજ્યેતેતિ ચેતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
સદ્ગ્રહણનિવૃત્તિપરત્વાદ્વાક્યસ્ય ।
સદિત્યયં તાવચ્છબ્દઃ સદાકૃતિવાચકઃ ।
એકમેવાદ્વિતીયમિત્યેતૌ ચ સચ્છબ્દેન સમાનાધિકરણૌ ।
તથેદમાસીદિતિ ચ ।
તત્ર નઞ્ સદ્વાક્યે પ્રયુક્તઃ સદ્વાક્યમેવાવલમ્બ્ય સદ્વાક્યાર્થવિષયાં બુદ્ધિં સદેકમેવાદ્વિતીયમિદમાસીદિત્યેવંલક્ષણાં તતઃ સદ્વાક્યાર્થાન્નિવર્તયત્યશ્વારૂઢ ઇવાશ્વાલમ્બનો ઽશ્વં તદભિમુખવિષયાન્નિવર્તયતિ તદ્વત્ ।
ન તુ પુનઃ સદભાવમેવાભિધત્તેઃ ।
અતઃ પુરુષસ્ય વિપરીતગ્રહણનિવૃત્ત્યર્થપરમિદમસદેવેત્યાદિ વાક્યં પ્રયુજ્યતે ।
દર્શયિત્વા હિ વિપરીતગ્રહણં તતો નિવર્તયિતું શક્યત ઇત્યર્થવત્ત્વાદસદાદિવાક્યસ્ય શ્રૌતત્વં પ્રામાણ્યં ચ સિદ્ધમિત્યદોષઃ ।
તસ્માદસતઃ સર્વાભાવરૂપાત્સદ્વિદ્યમાનમજાયત સમુત્પન્નમ્ ।
અડભાવશ્છાન્દસઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,2.2
કુતસ્ તુ ખલુ સોમ્યૈવં સ્યાદ્ ઇતિ હોવાચ ।
કથમ્ અસતઃ સજ્ જાયેત ।
સત્ ત્વ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્

છુપ્ભ્_6,2.2 તદેતદ્વિપરીતગ્રહણં મહાવૈનાશિકપક્ષં દર્શયિત્વા પ્રતિષેધતિ-કુતસ્તુ પ્રમાણાત્ખલુ હે સોમ્યૈવં સ્યાદસતઃ સજ્જાયતેત્યેવં કુતો ભવેન્ન કુતશ્ચિત્પ્રમાણાદેવં સમ્ભવતીત્યર્થઃ ।
યદપિ બીજોપમર્દે ઽઙ્કુરો જાયમાનો દૃષ્ટો ઽભાવદેવેતિ તદપ્યભ્યુપગમવિરુદ્ધં તેષામ્ ।
કથમ્ ।
યે તાવદ્બીજાવયવા બીજસંસ્થાનવિશિષ્ટાસ્તે ઽઙ્કુરે ઽપ્યનુવર્તન્ત એવ ન તેષામુપમર્દે ઽઙ્કુરજન્મનિ ।
યત્પુનર્બીજાકારસંસ્થાનં તદ્બીજાવયવવ્યતિરેકેણ વસ્તુભૂતં ન વૈનાશિકૈરભ્યુપગમ્યતે યદઙ્કુરજન્મન્યુપમૃદ્યેત ।
અથ તદસ્ત્યવયવવ્યતિરિક્તં વસ્તુભૂતં તથા ચ સત્યભ્યુપગમવિરોધઃ ।
અથ સંવૃત્યાભ્યુપગતં બીજસંસ્થાનરૂપમુપમૃદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
કેયં સંવૃતિર્નામ કિમસાવભાવ ઉત ભાવ?ઇતિ ।
યદ્યભાવો દૃષ્ટાન્તાભાવઃ ।
અથ ભાવસ્તથાપિ નાભાવાદઙ્કુરોત્પત્તિર્બીજાવયવેભ્યો હ્યઙ્કુરોત્પત્તિઃ ।
અવયવા અપ્યુપમૃદ્યન્ત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તદવયવેષુ તુલ્યત્વાત્ ।
યથા વૈનાશિકાનાં બીજસંસ્થાનરૂપો ઽવયવી નાસ્તિ તથાવયવા અપીતિ તેષામપ્યુપમર્દાનુપપત્તિઃ ।
બીજાવયવાનામપિ સૂક્ષ્માવયવાસ્તદવયવાનામપ્યન્યે સૂક્ષ્મતરાવયવા ઇત્યેવં પ્રસઙ્ગસ્યાનિવૃત્તેઃ સર્વત્રોપમર્દાનુપપત્તિઃ ।
સદ્બુદ્ધ્યનુવૃત્તેઃ સત્ત્વાનિવૃત્તિશ્ચેતિ સદ્વાદિનાં સત એવ સદુત્પત્તિઃ સેત્સ્યતિ ।
ન ત્વસદ્વાદિનાં દૃષ્ટાન્તો ઽસ્ત્યસતઃ સદુત્પત્તેઃ ।
મૃત્પિણ્ડાદ્ઘટોત્પત્તિર્દૃશ્યતે સદ્વાદિનાં તદ્ભાવે ભાવાત્તદભાવે ચાભાવાત્ ।
યદ્યભાવાદેવ ઘટ ઉત્પદ્યેત ઘટાર્થિના મૃત્પિણ્ડો નોપાદીયેત ।
અભાવશબ્દબુદ્ધ્યનુવૃત્તિશ્ચ ઘટાદૌ પ્રસજ્યેત ।
ન ત્વેતદસ્ત્યતો નાસતઃ સદુત્પત્તિઃ ।
યદપ્યાહુર્મૃદ્બુદ્ધિર્ઘટબુદ્ધેર્નિમિત્તમિતિ મૃદ્બુદ્ધિર્ઘટબુદ્ધેઃ કારણમુચ્યતે ન તુ પરમાર્થત એવ મૃદ્ઘટો વાસ્તીતિ તદપિ મૃદ્બુદ્ધિર્વિદ્યમાના વિદ્યમાનાયા એવ ઘટબુદ્ધેઃ કારણમિતિ નાસતઃ સદુત્પત્તિઃ ।
મૃદ્ઘટબુદ્ધ્યોર્નિમિત્તનૈમિત્તિકતયાઽનન્તર્યમાત્રં ન તુ કાર્યકારણત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
બુદ્ધીનાં નૈરન્તર્યે ગમ્યમાને વૈનાશિકાનાં બહિર્દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ ।
અતઃ કુતસ્તુ ખલુ સોમ્યૈવં સ્યાદિતિ હોવાચ કથં કેન પ્રકારેણાસતઃ સજ્જાયેતેતિ ।
અસતઃ સદુત્પત્તૌ ન કશ્ચિદપિ દૃષ્ટાન્તપ્રકારો ઽસ્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
એવમસદ્વાદિપક્ષમુન્મધ્યોપસંહરતિ સત્ત્વેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદિતિ સ્વપક્ષસિદ્ધિમ્ ।
નનુ સદ્વાદિનો ઽપિ સતઃ સદુત્પદ્યત ઇતિ નૈવ દૃષ્ટાન્તો ઽસ્તિ ।
ઘટાદ્ઘટાન્તરોત્પત્ત્યદર્શનાત્ ।
સત્યમેવં ન સતઃ સદન્તરમુત્પદ્યતે કિં તર્હિ સદેવ સંસ્થાનાન્તરેણાવતિષ્ઠતે ।
યથા સર્પઃ કુણ્ડલી ભવતિ ।
યથા ચ મૃચ્ચૂર્ણપિણ્ડઘટકપાલાદિપ્રભેદૈઃ ।
યદ્યેવં સદેવ સર્વપ્રકારવસ્થં કતં પ્રાગુત્પત્તેરિદમાસીદિતિ ।
ઉચ્યતે ।
નનુ ન શ્રુતં ત્વયા સદેવેત્યવ ધારણમિદંશબ્દવાચ્યસ્ય કાર્યસ્ય ।
પ્રાપ્તં તર્હિ પ્રાગુત્પત્તેરસદેવાઽસીન્નેદંશબ્દવાચ્યમિદાનીમિદં જાતમિતિ ।
ન ।
સત એવેદંશબ્દબુદ્ધિવિષયતયાવસ્થાનાદ્યથા મૃદેવ પિણ્ડઘટાદિશબ્દબુદ્ધિવિષયત્વેનાવતિષ્ઠતે તદ્વત્ ।
નનુ યથા મૃદ્વસ્ત્વેવં પિણ્ડઘટાદ્યપિ તદ્વત્સદ્બુદ્ધેરન્યબુદ્ધિવિષયત્વાત્કાર્યસ્ય સતો ઽન્યદ્વસ્ત્વન્તરં સ્યાત્કાર્યજાતં યથાશ્વાદ્ગૌઃ ।
ન ।
પિણ્ડઘટાદીનામિતરેતરવ્યભિચારે ઽપિ મૃત્ત્વાવ્યભિચારાત્ ।
યદ્યપિ ઘટઃ પિણ્ડં વ્યભિચરતિ પિણ્ડશ્ચ ઘટં તથાપિ મૃત્તવં ન વ્યભિચરતસ્તસ્માન્મૃન્માત્રં પિણ્ડઘટૌ ।
(વ્યભિચરતિ ત્વશ્વં ગૌરશ્વો વા ગામ્) ।
તસ્માન્મૃદાદિસંસ્થાનમાત્રં ઘટાદયઃ ।
એવં સત્સંસ્થાનમાત્રમિદં સર્વમિતિ યુક્તં પ્રાગુત્પત્તેઃ ।
સદેવેતિ ।
વાચારમ્ભણમાત્રત્વાદ્વિકારસંસ્થાનમાત્રસ્ય ।
નનુ નિરવયવં સત્"નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનં" "દિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજ"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો નિરવયવસ્ય સતઃ કથં વિકારસંસ્થાનમુપપદ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
રજ્જ્વાદ્યવયવેભ્યઃ સર્પાદિસંસ્થાનવદ્બુદ્ધિપારિકલ્પિતેભ્યઃ સદવયવેબ્યો વિકારસંસ્થાનોપપત્તેઃ ।
વાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમેવં સદેવ સત્યમિતિ શ્રુતેઃ ।
એકમેવાદ્વિતીયં પરમાર્થત ઇદંબુદ્ધિકાલે ઽપિ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,2.3
તદ્ ઐક્ષત ।
બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ ।
તત્ તેજો ઽસૃજત ।
તત્ તેજ ઐક્ષત ।
બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ ।
તદ્ અપો ઽસૃજત ।
તસ્માદ્ યત્ર ક્વ ચ શોચતિ સ્વેદતે વા પુરુષસ્ તેજસ એવ તદ્ અધ્ય્ આપો જાયન્તે