છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.4

છુપ્ભ્_6,3.4 તાસાં ચ દેવતાનાં ગુણપ્રધાનભાવેન ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકામકરોત્કૃતવતી દેવતા ।
તિષ્ઠતુ તાવદ્દેવતાદિપિણ્ડાનાં નામરૂપાભ્યાં વ્યાકૃતાનાં તેજોબન્નમયત્વેન ત્રિધાત્વં, યથા તુ ખલુ બહુરિમાઃ પિણ્ડેભ્યસ્તિસ્રો દેવતાસ્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તન્મે મમ નિગદતો વિજાનીહિ વિષ્ટસ્પમવધારયોદાહરણતઃ ॥4॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,4.1
યદ્ અગ્ને રોહિતં રૂપં તેજસસ્ તદ્ રૂપમ્ ।
યચ્ છુક્લં તદ્ અપામ્ ।
યત્ કૃષ્ણં તદ્ અન્નસ્ય ।
અપાગાદ્ અગ્નેર્ અગ્નિત્વમ્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્ય્ એવ સત્યમ્

છુપ્ભ્_6,4.1 યત્તદ્દેવતાનાં ત્રિવૃત્કરણમુક્તં તસ્યૈવોદાહરણમુચ્યતે ।
ઉદાહરણં નામૈકદેશપ્રસિદ્ધ્યર્થમુદાહ્રિયત ઇતિ ।
તદેતદાહ - યદગ્નેસ્રિવૃત્કૃતાનાં, યત્કૃષ્ણં તસ્યૈવાગ્ને રૂપં તદન્નસ્ય પૃથિવ્યા અત્રિવૃત્કૃતાયા ઇતિ વિદ્ધિ ।
તત્રૈવં સત રૂપત્રયવ્યતિરેકેણાગ્નિરિતિ યન્મન્યસે ત્વં તસ્યાગ્નેરગ્નિત્વમિદાનીમપાગાદપગતમ્ ।
પ્રાગ્રૂપત્રયવિવેકવિજ્ઞાનાદ્યાગ્નિબુદ્ધિરાસીત્તે સાગ્નિબુદ્ધિરપગતાગ્નિશબ્દશ્ચેત્યર્થઃ ।
યથાદૃષ્યમાનરક્તોપધાનસંયુક્તઃ સ્ફટિકો ગૃહ્યમાણઃ પદ્મરાગો ઽયમિતિશબ્દબુદ્ધ્યોઃ પ્રયોજકો ભવતિ પ્રાગુપધાનસ્ફટિકયોર્વિવેકવિજ્ઞાને તુ પદ્મરાગશબ્દબુદ્ધી નિવર્તેતે તદ્વિવેકવિજ્ઞાતુસ્તદ્વત્ ।
નનુ કિમત્ર બુદ્ધિશબ્દકલ્પનયા ક્રિયતે પ્રાગ્રૂપત્રયવિવેકકરણાદગ્નિરેવાઽસીત્તદગ્નેરગ્નિત્વં રોહિતાદિરૂપવિવેકકરણાદપાગાદિતિ યુક્તં યથા તન્ત્વપકર્ષણે પટાભાવઃ ।
નૈવં, બુદ્ધિશબ્દમાત્રમેવ હ્યગ્નિર્યત આહ વાચાઽરમ્ભણમગ્નિર્નામ વિકારો નામધેય નામમાત્રમિત્યર્થઃ ।
અતો ઽગ્નિબુદ્ધરપિ મૃષૈવ ।
કિં તર્હિ તત્ર સત્યં ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યં નાણુમાત્રમપિ રૂપત્રયવ્યતિરેકેણ સત્યમસ્તીત્યવધારણાર્થઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,4.2
યદ્ આદિત્યસ્ય રોહિતં રૂપં તેજસસ્ તદ્ રૂપમ્ ।
યચ્ છુક્લં તદ્ અપામ્ ।
યત્ કૃષ્ણં તદ્ અન્નસ્ય ।
અપાગાદ્ આદિત્યાદ્ આદિત્યત્વમ્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્ય્ એવ સત્યમ્

યચ્ ચન્દ્રમસો રોહિતં રૂપં તેજસસ્ તદ્ રૂપમ્ ।
યચ્ છુક્લં તદ્ અપામ્ ।
યત્ કૃષ્ણં તદ્ અન્નસ્ય ।
અપાગાચ્ ચન્દ્રાચ્ ચન્દ્રત્વમ્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્ય્ એવ સત્યમ્

યદ્ વિદ્યુતો રોહિતં રૂપં તેજસસ્ તદ્ રૂપમ્ ।
યચ્ છુક્લં તદ્ અપામ્ ।
યત્ કૃષ્ણં તદ્ અન્નસ્ય ।
અપાગાદ્ વિદ્યુતો વિદ્યુત્ત્વમ્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્ય્ એવ સત્યમ્

છુપ્ભ્_6,4.2,3,4 તથા યદાદિત્યસ્ય યચ્ચન્દ્રમસો યદ્વિદ્યુત ઇત્યાદિ સમાનમ્ ।
નનુ યથા નુ ખલુ સોમ્યેમાસ્તિસ્રો દેવતાસ્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તન્મે વિજાનીહિત્યુક્ત્વા તેજસ એવ ચતુર્ભિરપ્યુદાહરણૈરગ્ન્યાદિભિસ્રિવૃત્કરણં દર્શિતં નાબન્નયોરુદાહરણં દર્શિતં ત્રિવૃત્કરણે ।
નૈષ દોષઃ ।
અબન્નવિષયાણ્યપ્યુદાહરણાન્યેવમેવ ચ દ્રષ્ટવ્યાનીતિ મન્યતે શ્રુતિઃ ।
તેજસ ઉદાહરણમુપલક્ષણાર્થમ્ ।
રૂપવત્ત્વાત્સ્પષ્ટાર્થત્વોપપત્તેશ્ચ ।
ગન્ધરસયોરનુદાહરણં ત્રયાણામસમ્ભવાત્ ।
ન હિ ગન્ધરસૌ તેજસિ સ્તઃ ।
સ્પર્શશબ્દયોરનુદાહરણં વિભાગેન દર્શયિતુમશક્યત્વાત્ ।
યદિ સર્વં જગત્ત્રિવૃત્કૃતમિત્યગ્ન્યાદિવત્ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યમગ્નેરગ્નિત્વવદપાગાજ્જગતો જગત્ત્વમ્ ।
તથાન્નસ્યાપ્યપ્શુઙ્ગત્વાદાપ ઇત્યેવ સત્યં વાચારમ્ભણમાત્રમન્નમ્ ।
તથાપામપિ તેજઃશુઙ્ગત્વાદ્વાચારમ્ભણત્વં તેજ ઇત્યેવ સત્યમ્ ।
તેજસો ઽપિ સચ્છુઙ્ગત્વાદ્વાચારમ્ભણત્વં સદિત્યેવ સત્યમિત્યેષોર્ઽથો વિવક્ષિતઃ ।
નનુ વાય્વન્તરિક્ષે ત્વત્રિવૃત્કૃતે તેજઃ પ્રભૃતિષ્વનન્તર્ભૂતત્વાદવશિષ્યેતે ।
એવં ગન્ધરસશબ્દસ્પર્શાશ્ચાવશિષ્ટા ઇતિ કથં સતા વિજ્ઞાતેન સર્વમન્યદ્વિજ્ઞાતં ભવેત્તદ્વિજ્ઞાને વા પ્રકારાન્તરં વાચ્યમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
રૂપવદ્દ્રવ્યે સર્વસ્ય દર્શનાત્ ।
તેજસિ તાવદ્રૂપવતિ શબ્દસ્પર્શયોરપ્યુલભ્ભાદ્વાય્વન્તરિક્ષયોસ્તત્ર સ્પર્શશબ્દગુણવતોઃ સદ્ભાવો ઽનુમીયતે ।
તથાબન્નયો રૂપવતો રસગન્ધાન્તભાવ ઇતિ ।
રૂપવતાં ત્રયાણાં તેજોબન્નાનાં ત્રિવૃત્કરણપ્રદર્શનેન સર્વં તદન્તર્ભૂતં સદ્વિકારત્વાત્ રૂપત્રયવત્ વિજ્ઞાતં મન્યતે શ્રુતિઃ ।
ન હિ મૂર્તં રૂપવદ્દ્રવ્યં પ્રત્યાખ્યાય વાય્વાકાશયોસ્તદ્ગુણયોર્ગન્ધરસયોર્વા ગ્રહણમસ્તિ ।
અથવા રૂપવતામપિ ત્રિવૃત્કરણં પ્રદર્શનાર્થમેવ મન્યતે શ્રુતિઃ ।
યથા તુ ત્રિવૃત્કૃતે ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યં તથા પઞ્ચીકરણે ઽપિ સમાનો ન્યાય ઇત્યતઃ સર્વસ્ય સદ્વિકારત્વાત્સતા વિજ્ઞાતેન સર્વમિદં વિજ્ઞાતં સ્યાત્સદેકમેવાદ્વિતીયં સત્યમિતિ સિદ્ધમેવ ભવતિ ।
તદેકસ્મિન્સતિ વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતીતિ સૂક્તમ્ ॥2-4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,4.5
એતદ્ ધ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાંસ આહુઃ પૂર્વે મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયાઃ ।
ન નો ઽદ્ય કશ્ચનાશ્રુતમ્ અમતમ્ અવિજ્ઞાતમ્ ઉદાહરિષ્યતિ ।
ઇતિ હ્ય્ એભ્યો વિદાં ચક્રુઃ

છુપ્ભ્_6,4.5 એતદ્વિદ્વાંસો વિદિતવન્તઃ પૂર્વે ઽતિક્રાન્તા મહાશાલા મહાશ્રોણિયા આહુર્હ સ્મ વૈ કિલ ।
કિમુક્તવન્ત ઇત્યાહન નો ઽસ્માકં કુલે ઽદ્યેદાનીં યથોક્તવિજ્ઞાનવતાં કશ્ન કશ્ચિદપ્યશ્રુતમમતમવિજ્ઞાતમુદાહરિષ્યતિ નોદાહરિષ્યતિ સર્વં વિજ્ઞાતમેવાસ્મત્કુલીનાનાં સદ્વિજ્ઞાનવત્ત્વાદિત્યાભિપ્રાયઃ ।
તે પુનઃ કથં સર્વં વિજ્ઞાતવન્ત ઇત્યાહ-એભ્યસ્રિભ્યો રોહિતાદિરૂપેભ્યસ્રિવૃત્કૃતેભ્યો વિજ્ઞાતેભ્યઃ સર્વમપ્યન્યચ્છિષ્ટમેવમેવેતિ વિદાઞ્ચક્રુર્વિજ્ઞાતવન્તો યસ્માત્તસ્માત્સર્વજ્ઞા એવ સદ્વિજ્ઞાનાત્ત આસુરિત્યર્થઃ ।
અથવૈભ્યો વિદાઞ્ચક્રુરિત્યગ્ન્યાદિભ્યો દૃષ્ટાન્તેભ્યો વિજ્ઞાતેભ્યઃ સર્વમન્યદ્વિદાઞ્ચક્રુરિત્યેતત્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,4.6
યદ્ ઉ રોહિતમ્ ઇવાભૂદ્ ઇતિ તેજસસ્ તદ્ રૂપમ્ ઇતિ તદ્ વિદાં ચક્રુઃ ।
યદ્ ઉ શુક્લમ્ ઇવાભૂદ્ ઇત્ય્ અપાં રૂપમ્ ઇતિ તદ્ વિદાં ચક્રુઃ ।
યદ્ ઉ કૃષ્ણમ્ ઇવાભૂદ્ ઇત્ય્ અન્નસ્ય રૂપમ્ ઇતિ તદ્ વિદાં ચક્રુઃ

યદ્ વ્ અવિજ્ઞાતમ્ ઇવાભૂદ્ ઇત્ય્ એતાસામ્ એવ દેવતાનાં સમાસ ઇતિ તદ્ વિદાં ચક્રુઃ ।
યથા નુ ખલુ સોમ્યેમાસ્ તિસ્રો દેવતાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય ત્રિવૃત્ ત્રિવૃદ્ એકૈકા ભવતિ તન્ મે વિજાનીહીતિ