છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.1

છુપ્ભ્_5,24.5 યથેહ લોકે ક્ષુધિતા બુભુક્ષિતા બાલા માતરં પર્યુપાસતે કદા નો માતાન્નં પ્રયચ્છતીત્યેવં સર્વાણિ ભૂતાન્યન્નાદાન્યેવંવિદો ઽગ્નિહોત્રં ભોજનમુપાસતે કદા ત્વસૌ ભોક્ષ્યત ઇતિ, જગત્સર્વં વિદ્વદ્ભોજનેન તૃપ્તં ભવતીત્યર્થઃ ।
દ્વિરુક્તિરધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થા ॥5 ॥ ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય ચતુર્વિંશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદ્બ્રાહ્મણે પઞ્ચમોધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
અથ ષષ્ઠોધ્યાયઃ
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,1.1
શ્વેતકેતુર્ હારુણેય આસ ।
તં હ પિતોવાચ શ્વેતકેતો વસ બ્રહ્મચર્યમ્ ।
ન વૈ સોમ્યાસ્મત્ કુલીનો ઽનનૂચ્ય બ્રહ્મબન્ધુર્ ઇવ ભવતીતિ

છુપ્ભ્_6,1.1
શ્વેતકેતુર્હાઽરુણેય આસેત્યાદ્યધ્યાયસમ્બન્ધઃ ।
સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિત્યુક્તં કથં તસ્માજ્જગદિદં જાયતે તસ્મિન્નેવ ચ લીયતે ઽનિતિ ચ તેનૈવેત્યેતદ્વક્તવ્યમ્ ।
અનન્તરં ચૈકસ્મિન્ભુક્તે વિદુષિ સર્વં જગત્તૃપ્તં ભવતીત્યુક્તં તદેકત્વે સત્યાત્મનઃ સર્વભૂતસ્થસ્યોપપદ્યતે નાઽત્મભેદે ।
કથં ચ તદેકત્વમિતિ તદર્થો ઽયં ષષ્ઠો ઽધ્યાય આરભ્યતે ।
પિતાપુત્રાખ્યાયિકા વિદ્યાયાઃ સારિષ્ઠત્વપ્રદર્શનાર્થા ।
શ્વેતકેતુરિતિ નામતો હેત્યૈતિહ્યાર્થઃ આરુણેયો ઽરુણસ્ય પૌત્ર આસ બભૂવ ।
તં પુત્રં હાઽરુણિઃ પિતા યોગ્યં વિદ્યાભાજનં મન્વાનસ્તસ્યોપનયનકાલાત્યયં ચ પશ્યન્નુવાચ હે શ્વેતકેતો ઽનુરૂપં ગુરું કુલસ્ય નો ગત્વા વસ બ્રહ્મચર્યમ્ ।
ન ચૈતદ્યુક્તં યદસ્મત્કુલીનો હે સોમ્યાનનૂચ્યાનધીત્ય બ્રહ્મબન્ધુરિવ ભવતીતિ બ્રાહ્મણાન્બન્ધૂન્વ્યપદિશતિ ન સ્વયં બ્રાહ્મણવૃત્ત ઇતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,1.2
સ હ દ્વાદશવર્ષ ઉપેત્ય ચતુર્વિંશતિવર્ષઃ સર્વાન્ વેદાન્ અધીત્ય મહામના અનૂચાનમાની સ્તબ્ધ એયાય ।
તં હ પિતોવાચ

છુપ્ભ્_6,1.2 તસ્યાતઃ પ્રવાસો ઽનુમીયતે પિતુઃ ।
યેન સ્વયં ગુણવાન્સન્પુત્રં નોપનેષ્યતિ ।
સ પિત્રોક્તઃ શ્વેતકેતુર્હ દ્વાદશવર્ષઃ સન્નુપેત્યાઽચાર્યં યાવચ્ચતુવિંશતિવર્ષો બભૂવ તાવત્સર્વાન્વેદાંશ્ચતુરો ઽપ્યધીત્ય તદર્થં ચ બુદ્ધ્વા મહામના મહદ્ગમ્ભીરં મનો યસ્યાસમમાત્માનમન્યૈર્મન્યમાનં મનો યસ્ય સો ઽયં મહામનાઃ અનૂચાનમાન્યનૂચાનમાત્માનં મન્યત ઇત્યેવંશીલો યઃ સો ઽનૂચાનમાની સ્તબ્ધો ઽપ્રણતસ્વભાવ એયાય ગૃહમ્ ।
તમેવંભૂતં હાઽત્મનો ઽનનુરૂપશીલં સ્તબ્ધં માનિનં પુત્રં દૃષ્ટ્વા પિતોવાચ સદ્ધર્માવતારચિકીર્ષયા ।
શ્વેતકેતો યન્નિવદં મહામના અનૂચાનમાની સ્તબ્ધશ્ચાસિ કસ્તે ઽતિશયઃ પ્રાપ્ત ઉપાધ્યાયાત્?ઉતાપિ તમાદેશમાદિશ્યત ઇત્યાદેશઃ કેવલશાસ્રાચાર્યોપદેશગમ્યમિત્યેતદ્યેન વા પરં બ્રહ્માઽદિશ્યતે સ આદેશસ્તમપ્રાક્ષ્યઃ પૃષ્ટવાનસ્યાચાર્યમ્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,1.3
શ્વેતકેતો યન્ નુ સોમ્યેદં મહામના અનૂચાનમાની સ્તબ્ધો ઽસિ ।
ઉત તમ્ આદેશમ્ અપ્રાક્ષ્યઃ યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્ય્ અમતં મતમ્ અવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમ્ ઇતિ ।
કથં નુ ભગવઃ સ આદેશો ભવતીતિ

છુપ્ભ્_6,1.3 તમાદેશં વિશિનષ્ટિ-યેનાઽદેશેન શ્રુતેનાશ્રુતમપ્યન્યચ્છતં ભવત્યમતં મતમતર્કિતં તર્કિતં ભવત્યવિજ્ઞાનં વિજ્ઞાતમનિશ્ચિતં નિશ્ચિતં ભવતીતિ ।
સર્વાનપિ વેદાનધાત્ય સર્વં ચાન્યદ્વેદ્યમધિગમ્યાપ્યકૃતાર્થ એવ ભવતિ યાવદાત્મતત્ત્વં ન જાનાતીત્યાખ્યાયિકાતો ઽવગમ્યતે ।
તદેતદદ્ભુતં શ્રુત્વાઽહ-કથં ન્વેતદપ્રસિદ્ધમન્યવિજ્ઞાનેનાન્યદ્વિજ્ઞાતં ભવતીત્યેવં મન્વાનઃ પૃચ્છતિ કથં નુ કેન પ્રકારેણ હે ભગવઃ સ આદેશો ભવતીતિ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,1.4
યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃન્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્ય્ એવ સત્યમ્

છુપ્ભ્_6,1.4 યથા સ આદેશો ભવતિ તચ્છૃણુ હે સોમ્ય ।
યથા લોક એકેન મૃત્પિણ્ડેન ઘટશરાવાદિકારણભૂતેન વિજ્ઞાતેન સર્વમન્યદ્વિકારજાતં મૃન્મયં મૃદ્વિકારજાતં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
કથં મૃત્પિણ્ડે કારણે વિજ્ઞાતે કાર્યમન્યદ્વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
કારણેનાનન્યત્વાત્કાર્યસ્ય ।
યન્મન્યસે ઽન્યસ્મિન્વિજ્ઞાતે ઽન્યન્ન જ્ઞાયત ઇતિ ।
સત્યમેવં સ્યાત્ ।
યદ્યન્યત્કારણાત્કાર્યં સ્યાન્ન ત્વેવમન્યત્કારણાત્કાર્યમ્ ।
કથં તર્હિદં લોક ઇદં કારણમયસ્ય વિકાર ઇતિ ।
શૃણુ ।
વાચાઽરમ્ભણં વાગારમ્ભણં વાગાલમ્બનમિત્યેતત્ ।
કો ઽસૌ વિકારો નામધેયં નામૈવ નામધેયં સ્વાર્થે ધેયપ્રત્યયઃ ।
વાગાલમ્બનમાત્રં નામૈવ કેવલં ન વિકારો નામ વસ્ત્વસ્તિ પરમાર્થતો મૃત્તિકેત્યેવ તુ મૃત્તિકેત્યેવ તુ મૃત્તિકૈવ સત્યં વસ્ત્વસ્તિ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,1.5
યથા સોમ્યૈકેન લોહમણિના સર્વં લોહમયં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં લોહમ્ ઇત્ય્ એવ સત્યમ્

છુપ્ભ્_6,1.5 યથા સૌમ્યૈકેન લોહમણિના સુવર્ણપિણ્ડેન સર્વમન્યદ્વિકારજાતં કટકમુકુટકેયૂરાદિ વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
વાચાઽરમ્ભણમિત્યાદિ સમાનમ્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,1.6-7
યથા સોમ્યૈકેન નખનિકૃન્તનેન સર્વં કાર્ષ્ણાયસં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં કૃષ્ણાયસમ્ ઇત્ય્ એવ સત્યમ્ ।
એવં સોમ્ય સ આદેશો ભવતીતિ

ન વૈ નૂનં ભગવન્તસ્ ત એતદ્ અવેદિષુઃ ।
યદ્ ધ્ય્ એતદ્ અવેદિષ્યન્ કથં મે નાવક્ષ્યન્ ।
ઇતિ ભગવાંસ્ ત્વ્ એવ મે બ્રવીત્વ્ ઇતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ