છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.4

છુપ્ભ્_5,3.7 સ હ કૃચ્છ્રીભૂતો ઽપ્રત્યાખ્યેયં બ્રાહ્મણં મન્વાનો ન્યાયેન વિદ્યા વક્તવ્યેતિ મત્વા તં હ ગૌતમં ચિરં દીર્ઘકાલં વસેત્યેવમાજ્ઞાપયાઞ્ચકારાઽજ્ઞપ્તવાન્ ।
યત્પૂર્વં પ્રત્યાખ્યાતવાન્રાજા વિદ્યાં યચ્ચ પશ્ચાચ્ચિરં વસેત્યાજ્ઞપ્તવાન્, તન્નિમિત્તં બ્રાહ્મમં ક્ષમાપયતિ હેતુવચનોક્ત્યા-તં હોવાચ રાજા સર્વવિદ્યો બ્રહ્મણો ઽપિ સન્યથા યેન પ્રકારેણ મા માં હે ગૌતમાવદસ્ત્વં તામેવ વિદ્યાલક્ષણાં વાચં મે બ્રૂહીત્યજ્ઞાનાત્તેન ત્વં જાનીહિ ।
તત્રાસ્તિ વક્તવ્યં યથા યેન પ્રકારેણેયં વિદ્યા પ્રાક્ત્વત્તો બ્રાહ્મણાન્ન ગચ્છતિ ન ગતવતી, ન ચ બ્રાહ્મણા અનયા વિદ્યયાનુશાસિતવન્તઃ, તથૈતત્પ્રસિદ્ધં લોકે યતસ્તસ્માદુ પુરા પૂર્વં સર્વેષુ લોકેષુ ક્ષત્ત્રસ્યૈવ ક્ષત્ત્રજાતેરેવાનયા વિદ્યયા પ્રશાસનં પ્રશાસ્તૃત્વં શિષ્યામામભૂદ્બભૂવ ।
ક્ષત્ત્રિયપરમ્પરયૈવેયં વિદ્યતાવન્તં કાલમાગતા ।
તથાપ્યહમેતાં તુભ્યં વક્ષ્યામિ ચ્વત્સમ્પ્રદાનાદૂર્ધ્વં બ્રાહ્મણાન્ગમિષ્યતિ ।
અતો મયા યદુક્તં તત્ક્ષન્તુમર્હસીત્યુક્ત્વા તસ્મૈ હોવાચ વિદ્યાં રાજા ॥7॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,4.1
અસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિઃ ।
તસ્યાદિત્ય એવ સમિત્ ।
રશ્મયો ધૂમઃ ।
અહર્ અર્ચિઃ ।
ચન્દ્રમા અઙ્ગારાઃ ।
નક્ષત્રાણિ વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ

છુપ્ભ્_5,4.1 પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપ ઇત્યયં પ્રશ્નઃ પ્રાથમ્યેનાપાક્રિયતે ।
તદપાકરણમન્વિતરેષામપાકરણમનુકૂલં ભવેદિતિ ।
અગ્નિહોત્રાહુત્યોઃ કાર્યારમ્ભો યઃ સ ઉક્તો વાજસનેયકે ।
તં પ્રતિ પ્રસ્નાઃ-ઉત્ક્રાન્તિરાહુત્યોર્ગતિઃ પ્રતિષ્ઠા તૃપ્તિઃ પુનરાવૃત્તિર્લોકં પ્રત્યુત્થાયી ઇતિ ।
તેષાં ચાપાકરણમુક્તં તત્રૈવ-"તે વા એતે આહુતી હુતે ઉત્ક્રામતસ્તે અન્તરિક્ષમાવિશતસ્તે અન્તરિક્ષમેવાઽહવનીયં કુર્વાતે વાયું સમિધં મરીચીરેવ શુક્લામાહુતિં તે અન્તરિક્ષં તર્પયતસ્તે તત ઉત્ક્રામત ઇત્યાદ્યેવમેવ પૂર્વવદ્દિવં તર્પયતસ્તે તત આવર્તેતે ।
ઇમામાવિશ્ય તર્પયિત્વા પુરુષમાવિશતઃ ।
તતઃ સ્રિયમાવિશ્ય લોકં પ્રત્યુત્થાયા ભવતિ"ઇતિ ।
તત્રાગ્નિહોત્રાહુત્યોઃ કાર્યારમ્ભમાત્રમેવંપ્રકારં ભવતીત્યુક્તામ ।
ઇહ તુ તં કાર્યારમ્ભમગ્નિ હોત્રાપૂર્વવિપરિણામલક્ષણં પઞ્ચધા પ્રવિભજ્યાગ્નિત્વેનોપાસનમુત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિસાધનં વિધિત્સન્નાહ-અસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિરિત્યાદિ ।
ઇહ સાયંપ્રાતરગ્નિહોત્રાહુતી હુતે પય આદિસાધને શ્રદ્ધાપુરઃસરે આહવનીયાગ્નિસમિદ્ધૂમાર્ચિરઙ્ગારવિસ્ફુલિઙ્ગભાવિતે કર્ત્રાદિકારકભાવિતે ચાન્તરિક્ષક્રમેણોત્ક્રમ્ય દ્યુલોકં પ્રવિશન્ત્યૌ સૂક્ષ્મભૂતે અપ્સમવાયિત્વાદપ્શબ્દવાચ્યે શ્રદ્ધાહેતુત્વાચ્ચ શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યે તયોરધિકરણો ઽગ્નિરન્યચ્ચ તત્સમ્બન્ધં સમિદાદીત્યુચ્યતે ।
યા ચાસાવગ્ન્યાદિભાવનાઽહુત્યોઃ સાપિ તથૈવ નિર્દિશ્યતે ।
અસૌ વાવ લોકો ઽગ્નિર્હે ગૌતમ યથાગ્નિહોત્રાધિકરણમાહવનીય ઇહ ।
તસ્યાગ્નેર્ઘુલોકાખ્યસ્યાઽદિત્ય એવ સમિત્તેન હીદ્ધો ઽસૌ લોકો દીપ્યતે ।
અતઃ સમિન્ધનાત્સમિદાદિત્યઃ ।
રશ્મયો ધૂમસ્તદુત્થાનાત્, સમિધો હિ ધૂમ ઉત્તિષ્ઠતિ ।
અહરર્ચિઃ પ્રકાશસામાન્યાત્, આદિત્યકાર્યત્વાચ્ચ ચન્દ્રમા અઙ્ગારાઃ ।
અહઃપ્રશમે ઽભિવ્યક્તેઃ ।
અર્ચિષા હિ પ્રશમે ઽઙ્ગારા અભિવ્યજ્યન્તે ।
નક્ષત્રાણિ વિસ્ફુલિઙ્ગાશ્ચન્દ્રમસો ઽવયવા ઇવ વિપ્રકીર્ણત્વસામાન્યાત્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,4.2
તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુતેઃ સોમો રાજા સંભવતિ