છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.3

છુપ્ભ્_5,2.8 તદેતસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકો મન્ત્રો ઽપિ ભવતિ ।
યદા કર્મસુ કામ્યેષુ કામાર્થેષુ સ્રિયં સ્વપ્નેષુ સ્વપ્નદર્શનેષુ સ્વપ્નકાલેષુ વા પશ્યતિ સમૃદ્ધિં તત્ર જાનીયીત્ ।
કર્મણાં ફલનિષ્પત્તિર્ભવિષ્યતીતિ જાનીયાદિત્યર્થઃ ।
તસ્મિન્સ્ત્ર્યાદિપ્રશસ્તસ્વપ્નદર્શને સતીત્યભિપ્રાયઃ ।
દ્વિરુક્તિઃ કર્મસમાપ્ત્યર્થા ॥8॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,3.1
શ્વેતકેતુર્ હારુણેયઃ પઞ્ચાલાનાં સમિતિમ્ એયાય ।
તં હ પ્રવાહણો જૈવલિર્ ઉવાચ ।
કુમારાનુ ત્વા અશિષત્ પિતેતિ ।
અનુ હિ ભગવ ઇતિ

છુપ્ભ્_5,3.1 બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાઃ સંસારગતયો વક્તવ્યા વૈરાગ્યહેતોર્મુમુક્ષૂણામિત્યત આખ્યાયિકાઽરભ્યતે-શ્વેતકેતુનમિતો હ, ઇત્યૈતિહ્યાર્થઃ ।
અરુણસ્યાપત્યારુણિસ્તસ્યાપત્યમારુણેયઃ પઞ્ચાલાનાં સમિતિં સભામેયાયાઽજગામ ।
તમાગતવન્તં હ પ્રવાહણો નામતો જીવલસ્યાપત્યં જૈવલિરુવાચોક્તવાન્ ।
હે કુમારાનુ ત્વા ત્વામશિષદન્વસિષત્પિતા ।
કિમનુશિષ્ટસ્ત્વં પિત્રેત્યર્થઃ ।
ઇત્યુક્તઃ સ આહાનુ હ્યનુશિષ્ટો ઽસ્મિ ભગવ ઇતિ સૂચયન્નાહ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,3.2
વેત્થ યદ્ ઇતો ઽધિ પ્રજાઃ પ્રયન્તીતિ ।
ન ભગવ ઇતિ ।
વેત્થ યથા પુનર્ આવર્તન્ત 3 ઇતિ ।
ન ભગવ ઇતિ ।
વેત્થ પથોર્ દેવયાનસ્ય પિતૃયાણસ્ય ચ વ્યાવર્તના 3 ઇતિ ।
ન ભગવ ઇતિ

છુપ્ભ્_5,3.2 તં હોવાચ યદ્યનુશિષ્ટો ઽસિ વેત્થ યદિતો ઽસ્માલ્લોકાદધ્યૂર્ધ્વં યત્પ્રજાઃ પ્રયન્તિ યદ્ગચ્છન્તિ તત્કિં જાનીષ ઇત્યર્થઃ ।
ન ભગવ ઇત્યાહેતરો ન જાને ઽહં તદ્યત્પૃચ્છસિ ।
એવં તર્હિ વેત્થ જાનીષે યથા યેન પ્રકારેણ પુનરાવર્તન્ત ઇતિ ।
ન ભગવ ઇતિ પ્રત્યાહ ।
વેત્થ પથોર્માર્ગયોઃ સહપ્રયાણયોર્દેવયાનસ્ય પિતૃયાણસ્ય ચ વ્યાવર્તનમિતરેતરવિયોગસ્થાનં સહ ગચ્છતામિત્યર્થઃ ।
ન ભગવ ઇતિ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,3.3
વેત્થ યથાસૌ લોકો ન સંપૂર્યત 3 ઇતિ ।
ન ભગવ ઇતિ ।
વેત્થ યથા પઞ્ચમ્યામ્ આહુતાવ્ આપઃ પુરુષવચસો ભવન્તીતિ ।
નૈવ ભગવ ઇતિ

છુપ્ભ્_5,3.3 વેત્થા યથાસૌ લોકઃ પિતૃસમ્બન્ધી યં પ્રાપ્ય પુનરાવર્તન્તે બહુભિઃ પ્રયદ્ભિરપિ યેન કારમેન ન સમ્પૂર્યત ઇતિ ।
ન ભગવ ઇતિ પ્રત્યાહ ।
વેત્થ યથા યેન ક્રમેણ પઞ્ચમ્યાં પઞ્ચસંખ્યાકાયામાહુતૌ હુતાયામાહુતિનિર્વૃત્તા આહુતિસાધનાશ્ચાઽપઃ પુરુષવચસઃ પુરુષ ઇત્યેવં વચો ઽભિધાનં યાસાં હૂયમાનાનાં ક્રમેણ ષષ્ઠાહુતિભૂતાનાં તાઃ પુરુષવચસઃ પુરુષશબ્દવાચ્યા ભવન્તિ પુરુષાખ્યાં લભન્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યુક્તો નૈવ ભગવ ઇત્યાહ ।
નૈવાહમત્ર કિઞ્ચન જાનામીત્યર્થઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,3.4
અથાનુ કિમ્ અનુ શિષ્ઠો ઽવોચથા યો હીમાનિ ન વિદ્યાત્ ।
કથં સો ઽનુશિષ્ટો બ્રુવીતેતિ ।
સ હાયસ્તઃ પિતુર્ અર્ધમ્ એયાય ।
તં હોવાચાનનુશિષ્ય વાવ કિલ મા ભગવાન્ અબ્રવીદ્ અનુ ત્વાશિષમ્ ઇતિ

છુપ્ભ્_5,3.4 અથૈવમજ્ઞઃ સન્કિમનુ કસ્માત્ત્વમનુશિષ્ટો ઽસ્મીત્યવોચથા ઉક્તવાનસિ ।
યો હીમાનિ મયા પૃષ્ટાન્યર્થજાતાનિ ન વિદ્યાન્ન વિજાનીત્યાત્કથં સ વિદ્વત્સ્વનુશિષ્ટો ઽસ્મીતિ બ્રુવીત ।
ઇત્યેવં સ શ્વેતકેતુઃ રાજ્ઞાઽયસ્ત આયાસિતઃ સન્પિતુરર્ધં સ્થાનમેયાયાઽગતવાંસ્તં ચ પિતુરમુવાચાનનુશિષ્યાનુશાસનમકૃત્વૈવ મા માં કિલ ભગવાન્સમાવર્તનકાલે ઽબ્રવીદુક્તવાનનુ ત્વાશિષમન્વશિષં ત્વામિતિ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,3.5-6
પઞ્ચ મા રાજન્યબન્ધુઃ પ્રશ્નાન્ અપ્રાક્ષીત્ ।
તેષાં નૈકંચનાશકં વિવક્તુમ્ ઇતિ ।
સ હોવાચ યથા મા ત્વં તદૈતાન્ અવદો યથાહમ્ એષાં નૈકંચન વેદ ।
યદ્ય્ અહમ્ ઇમાન્ અવેદિષ્યં કથં તે નાવક્ષ્યમ્ ઇતિ

સ હ ગૌતમો રાજ્ઞો ઽર્ધમ્ એયાય ।
તસ્મૈ હ પ્રાપ્તાયાર્હાં ચકાર ।
સ હ પ્રાતઃ સભાગ ઉદેયાય ।
તં હોવાચ ।
માનુષસ્ય ભગવન્ ગૌતમ વિત્તસ્ય વરં વૃણીથા ઇતિ ।
સ હોવાચ ।
તવૈવ રાજન્ માનુષં વિત્તમ્ ।
યામ્ એવ કુમારસ્યાન્તે વાચમ્ અભાષથાસ્ તામ્ એવ મે બ્રૂહીતિ ।
સ હ કૃચ્છ્રી બભૂવ

છુપ્ભ્_5,3.5,6 યતઃ પઞ્ચ પઞ્ચસંખ્યાકાન્પ્રશ્નાન્રાજન્યબન્ધૂ રાજાન્યા બન્ધવો ઽસ્યેતિ રાજન્યબન્ધુઃ સ્વયં દુર્વૃત્ત ઇત્યર્થઃ ।
અપ્રાક્ષીત્પૃષ્ટવાંસ્તેષાં પ્રશ્નાનાં નૈકઞ્ચનૈકમપિ નાશકં ન શક્તવાનહં વિવક્તું વિશેષેણાર્થતો નિર્ણેતુમિત્યર્થઃ ।
સ હોવાચ પિતા યથા મા માં વત્સ ત્વં તદાઽગતમાત્ર એવૈતાન્પ્રશ્નાનવદ ઉક્તવાનસિ તેષાં નૈકઞ્ચનાશકં વિવક્તુમિતિ તથા માં જાનીહિ, ત્વદીયાજ્ઞાનેન લિઙ્ગેન મમ તદ્વિષયમજ્ઞાનં જાનીહીત્યર્થઃ ।
કથં, યથાહમેષાં પ્રશ્નાનામેકઞ્ચનૈકમપિ ન વેદ ન જાન ઇતિ યથા ત્વમેવાઙ્ગૈતાન્પ્રશ્નાન્ન જાનીષે તથાહમપ્યેતાન્ન જાન ઇત્યર્થઃ ।
અતો મય્યન્યથાભાવો ન કર્તવ્યઃ ।
કુત એતદેવં યતો ન જાને યદ્યહમિમાન્પ્રશ્નાનવેદિષ્યં વિદિતવાનસ્મિ કથં તે તુભ્યં પ્રિયાય પુત્રાય સમાવર્તનકાલે પુરા નાવક્ષ્યં નોક્તવાનસ્મીત્યુક્ત્વા સ હ ગોત્રતો રાજ્ઞો જૈવલેરર્ધં સ્થાનમેયાય ગતવાન્ ।
તસ્મૈ હ ગૌતમાય પ્રાપ્તાયાર્હામર્હૂણાં ચકાર કૃતવાન્ ।
સ ચ ગૌતમઃ કૃતાતિથ્ય ઉષિત્વા પરેદ્યુઃ પ્રાતઃકાલે સભાગે સભાં ગતે રાજ્ઞ્યુદેયાય ।
ભજનં ભાગઃ પૂજા સેવા સહ ભાગેન વર્તમાનો વા સભાગઃ પૂજ્યમાનો ઽન્યૈઃ સ્વયં ગૌતમ ઉદેયાય રાજાનમુદ્ગતવાન્ ।
તં હોવાચ ગૌતમં રાજા માનુષસ્ય ભગવન્ગૌતમ મનુષ્યસમ્બન્ધિનો વિત્તસ્ય ગ્રામાદેર્વરં વરણીયં કામં વૃણીથાઃ પ્રાર્થયેથાઃ ।
સ હોવાચ ગૌતમસ્તવૈવ તિષ્ઠતુ રાજન્માનુષં વિત્તમ્ ।
યામેવ કુમારસ્ય મમ પુત્રસ્યાન્તે સમીપે વાચં પઞ્ચપ્રશ્નલક્ષણામભાષથા ઉક્તવાનસિ તામેવ વાચં મે મહ્યં બ્રૂહિ કથયેત્યુક્તો ગૌતમેન રાજા સ હ કૃચ્છ્રી દુઃખી બભૂવ ।
કથં ત્વિદમિતિ ॥5-6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,3.7
તં હ ચિરં વસેત્ય્ આજ્ઞાપયાં ચકાર ।
તં હોવાચ ।
યથા મા ત્વં ગૌતમાવદઃ ।
યથેયં ન પ્રાક્ ત્વત્તઃ પુરા વિદ્યા બ્રાહ્મણાન્ ગચ્છતિ ।
તસ્માદ્ ઉ સર્વેષુ લોકેષુ ક્ષત્રસ્યૈવ પ્રશાસનમ્ અભૂદ્ ઇતિ ।
તસ્મૈ હોવાચ