છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.5

છુપ્ભ્_5,4.2 તસ્મિન્નેતસ્મિન્યથોક્તલક્ષણે ઽગ્નૌ દેવા યજમાનપ્રાણા અગ્ન્યાદિરૂપા અધિદૈવતમ્ ।
શ્રદ્ધામગ્નિહોત્રાહુતિપરિણામાવસ્થારૂપાઃ સૂક્ષ્મા આપઃ શ્રદ્ધાભાવિતાઃ શ્રદ્ધા ઉચ્યન્તે ।
"પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિ"ઇત્યપાં હોમ્યતયા પ્રશ્ને શ્રુતત્વાત્ ।
"શ્રદ્ધા વા આપઃ શ્રદ્ધામેવાઽરભ્ય પ્રણીય પ્રચરતિ"ઇતિ ચ વિજ્ઞાયતે ।
તાં શ્રદ્ધામબ્રૂપાં જુહ્વાતિ ।
તસ્યા આહુતેઃ સોમો રાજાપાં શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યાનાં દ્યુલોકાગ્નૌ હુતાનાં પરિણામઃ સોમો રાજા સમ્ભવતિ ।
યથર્ગ્વેદાદિપુષ્પરસા ઋગાદિમધુકરોપનીતાસ્ત આદિત્યે યશ આદિકાર્યં રોહિતાદિરૂપલક્ષણમારભન્ત ઇત્યુક્તં તથેમા અગ્નિહોત્રાહુતિસમવાયિન્યઃ સૂક્ષ્માઃ શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યા આપો દ્યુલોકમનુપ્રવિશ્ય ચાન્દ્રં કાર્યમારભન્તે ફલરૂપમગ્નિહોત્રાહુત્યોઃ ।
યજમાનાશ્ચ તત્કર્તાર આહુતિમયા આહુતિભાવનાભાવિતા આહુતિરૂપેણ કર્મણાઽકૃષ્ટાઃ શ્રદ્ધાપ્સમવાયુનો દ્યુલોકમનુપ્રવિશ્ય ભવન્તિ ।
તદર્થં હિ તૈરગ્નિહોત્રં હુતમ્ ।
અત્ર ત્વાહુતિપરિણામ એવ પઞ્ચાગ્નિસમ્બન્ધક્રમેણ પ્રાધાન્યેન વિવક્ષિત ઉપાસનાર્થં ન યજમાનાનાં ગતિઃ ।
તાં ત્વવિદુષાં ધૂમાદિક્રમેણોત્તરત્ર વક્ષ્યતિ વિદુષાં ચોત્તરાં વિદ્યાકૃતામ્ ॥2॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,5.1
પર્જન્યો વાવ ગૌતમાગ્નિઃ ।
તસ્ય વાયુર્ એવ સમિત્ ।
અભ્રં ધૂમઃ ।
વિદ્યુદ્ અર્ચિઃ ।
અશનિર્ અઙ્ગારાઃ ।
હ્રાદુનયો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ

છુપ્ભ્_5,5.1 દ્વિતીયહોમપર્યાયાર્થમાહ-પર્જન્યો વાવ પર્જન્ય એવ ગૌતમાગ્નિઃ પર્જન્યો નામ વૃષ્ટ્યુપકરણાભિમાની દેવતાવિશેષઃ ।
તસ્ય વાયુરેવ સમિત્ ।
વાયુના હિ પર્જન્યો ઽગ્નિઃ સમિધ્યતે ।
પુરોવાતાદિપ્રાબલ્યે વૃષ્ટિદર્શનાત્ ।
અભ્રં ધૂમો ધૂમકાર્યત્વાદ્ધૂમવચ્ચ લક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
વિદ્યુદર્ચિઃ ।
પ્રકાશસામાન્યાત્ ।
અશનિરઙ્ગારાઃ ।
કાઠિન્યાદ્વિદ્યુત્સમ્બન્ધાદ્વા ।
હ્રાદુનયો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ।
હ્રાદુનયો ગર્જિતશબ્દાઃ ।
મેઘાનાં વિપ્રકીર્ણત્વસમાન્યાત્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,5.2
તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ દેવાઃ સોમં રાજાનં જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુતેર્ વર્ષં સંભવતિ