છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.2

છુપ્ભ્_5,1.15 શ્રુતેરિદં વચો યુક્તમિદં વાગાદિભિર્મુખ્યં પ્રાણં પ્રત્યભિહિતં યસ્માન્ન વૈ લોકે વાચો ન ચક્ષૂંષિ ન શ્રોત્રાણિ ન મનાંસીતિ વાગાદીનિ કરણાન્યાચક્ષતે લૌકિકા આગમજ્ઞા વા ।
કિં તર્હિ?પ્રાણા ઇત્યેવાઽચક્ષતે કથયન્તિ યસ્માત્પ્રાણો હ્યેવૈતાનિ સર્વાણિ વાગાદીનિ કરણજાતાનિ ભવત્યતો મુખ્યં પ્રામં પ્રત્યનુરૂપમેવ વાગાદિભિરુક્તમિતિ પ્રકરણાર્થમુપસઞ્જિહીર્ષતિ ।
નનુ કથમિદં યુક્તં ચેતનાવન્ત ઇવ પુરુષા અહંશ્રેષ્ઠતાયૈ વિવદન્તો ઽન્યોન્યં સ્પર્ધેરન્નિતિ ।
ન હિ ચક્ષુરાદીનાં વાચં પ્રત્યાખ્યાય પ્રત્યેકં વદનં સમ્ભવતિ ।
તથાપગમો દેહાત્પુનઃ પ્રવેશો બ્રહ્મગમનં પ્રાણસ્તુતિર્વોપપદ્યતે ।
તત્રાગ્ન્યાદિચેતનાવદ્દેવતાધિષ્ઠિતત્વાદ્વાગાદીનાં ચેતનાવત્ત્વં તાવત્સિદ્ધમાગમતઃ. તાર્કિકસમયવિરોધ ઇતિ ચેદ્દેહ એકસ્મિન્નનેકચેતનાવત્ત્વે ।
ન ।
ઈશ્વરસ્ય નિમિત્તકારમત્વાભ્યુપગમાત્ ।
યે તાવદીશ્વરમભ્યુપગચ્છન્તિ તાર્કિકાસ્તે મન આદિકાર્યકરમાનામાધ્યાત્મિકાનાં બાહ્યાનાં ચ પૃથિવ્યાદીનામીશ્વરાધિષ્ઠિતાનામેવ નિયમેન પ્રવૃત્તિમિચ્છન્તિ રથાદિવત્ ।
ન ચાસ્માભિરગ્ન્યાદ્યાશ્ચેતનાવત્યો ઽપિ દેવતા અધ્યાત્મં ભોક્ત્ર્યો ઽભ્યુપગમ્યન્તે, કિં તર્હિ,કાર્યકરણવતીનાં હિ તાસાં પ્રાણૈકદેવતાભેદાનામધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવભેદકોટિવિકલ્પાનામધ્યક્ષતામાત્રેણ નિયન્તેશ્વરો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
સ હ્યકરણઃ ।
"હિરણ્યગર્ભં જનયામાન પૂર્વમ્"ઇત્યાદિ ચ શ્વેતાશ્વતરીયાઃ પઠન્તિ ।
ભોક્તા કર્મફલસમ્બન્ધી દેહે તદ્વિલક્ષણો જીવ ઇતિ વક્ષ્યામઃ ।
વાગાદીનાં ચેહ સંવાદઃ કલ્પિતો વિદુષો ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં પ્રાણશ્રેષ્ઠતાનિર્ધારણાર્થમ્ ।
યથા લોકે પુરુષા અન્યોન્યમાત્મનઃ શ્રેષ્ઠતાયૈ વિવદમાનાઃ કઞ્ચિદ્ગુણવિશેષાભિજ્ઞં પૃચ્છન્તિ કો નઃ શ્રેષ્ઠો ગુણૈરિતિ ।
તેનોક્તા એકૈકશ્યેનાદઃ કાર્યં સાધયિતુમુદ્યચ્છત યેનાદઃ કાર્યં સાધ્યતે સ વઃ શ્રેષ્ઠ ઇત્યુક્તાસ્તથૈવોદ્યચ્છન્ત આત્મનો ઽન્યસ્ય વા શ્રેષ્ઠવાં નિર્ધારયન્તિ ।
તતેમં સંવ્યવહારં વાગાદિષુ કલ્પિતવતી શ્રુતિઃ ।
કથં નામ વિદ્વાન્વાગાદીનામેકૈકસ્યાભાવે ઽપિ જીવનં દૃષ્ટં ન તુ પ્રાણસ્યેતિ પ્રાણશ્રેષ્ઠતાં પ્રતિપદ્યતેતિ ।
તથાચ શ્રુતિઃ કૌષીતકિનામ્ -"જીવતિ વાગપેતો મૂકાન્હિ પસ્યામો જીવતિ ચક્ષુરપેતો ઽન્ધાન્હિ પશ્યામો જીવતિ શ્રોત્રાપેતો બધિરાન્હિ પશ્યામો જીવતિ મનોપેતો બાલાન્હિ પશ્યામો જીવતિ બાહુચ્છિન્નો જીવત્યૂરુચ્છિન્નઃ"ઇત્યાદ્યા ॥15॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,2.1
સ હોવાચ કિં મે ઽન્નં ભવિષ્યતીતિ ।
યત્ કિંચિદ્ ઇદમ્ આ શ્વભ્ય આ શકુનિભ્ય ઇતિ હોચુઃ ।
તદ્ વા એતદ્ અનસ્યાન્નમ્ ।
અનો હ વૈ નામ પ્રત્યક્ષમ્ ।
ન હ વા એવંવિદિ કિંચનાનન્નં ભવતીતિ

છુપ્ભ્_5,2.1 સ હોવાચ મુખ્યઃ પ્રાણઃ કિં મે ઽન્નં ભવિષ્યતીતિ ।
મુખ્યં પ્રાણં પ્રષ્ટારમિવ કલ્પયિત્વા વાગાદીન્પ્રતિવક્તૄનિવ કલ્પયન્તી શ્રુતિરાહ-યદિદં લોકે ઽન્નજાતં પ્રસિદ્ધમા શ્વભિઃ સહાઽશકુનિભ્યઃ સહ શકુનિભિઃ સર્વપ્રાણિનાં યદન્નં તત્તવાન્નમિતિ હોચુર્વાગાદય ઇતિ ।
પ્રાણસ્ય સર્વમન્નં પ્રાણો ઽત્તા સર્વસ્યાન્નસ્યેત્યેવં પ્રતિપત્તયે કલ્પિતાખ્યાયિકારૂપાદ્વ્યાવૃત્ય સ્વેન શ્રુતિરૂપેણાઽહ-તદ્વા એતદ્યત્કિઞ્ચિલ્લોકે પ્રાણિભિરન્નમદ્યતે ઽનસ્ય પ્રાણસ્ય તદન્નં પ્રાણેનૈવ તદદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સર્વપ્રકારચેષ્ટાવ્યાપ્તિગુણપ્રદર્શનાર્થમન ઇતિ પ્રાણસ્ય પ્રત્યક્ષં નામ ।
પ્રાદ્યુપસર્ગપૂર્વત્વે હિ વિશેષગતિરેવ સ્યાત્ ।
તથાચ સર્વાન્નાનામત્તુર્નામગ્રહણમિતીદં પ્રત્યક્ષં નામાન ઇતિ સર્વાન્નાનામત્તુઃ સાક્ષાદભિધાનમ્ ।
ન હ વા એવંવિદિ યથોક્તપ્રાણવિદિ પ્રાણો ઽહમસ્મિ સર્વભૂતસ્થઃ સર્વાન્નાનામત્તેતિ તસ્મિન્નેવંવિદિ હ વૈ કિઞ્ચન કિઞ્ચિદપિ પ્રાણિભિરાદ્યં સર્વૈરનન્નમન્નાદ્યં ન ભવતિ સર્વમેવંવિદ્યન્નં ભવતીત્યર્થઃ ।
પ્રાણભૂતત્વાદ્વિદુષઃ ।
"પ્રાણાદ્વા એષ ઉદેતિ પ્રાણે ઽસ્તમેતિ"ઇત્યુપક્રમ્ય-"એવંવિદો હ વા ઉદેતિ સૂર્ય એવંવિદ્યસ્તમેતિ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,2.2
સ હોવાચ કિં મે વાસો ભવિષ્યતીતિ ।
આપ ઇતિ હોચુઃ ।
તસ્માદ્ વા એતદ્ અશિષ્યન્તઃ પુરસ્તાચ્ ચોપરિષ્ટાચ્ ચાદ્ભિઃ પરિદધતિ ।
લમ્ભુકો હ વાસો ભવતિ ।
અનગ્નો હ ભવતિ

છુપ્ભ્_5,2.2 સ હોવાચ પુનઃ પ્રાણઃ ।
પૂર્વવદેવ કલ્પના ।
કિં મે વાસો ભવિષ્યતીત્યાપ ઇતિ હોચુર્વાગાદયઃ ।
યસ્માત્પ્રાણસ્ય વાસ આપસ્તસ્માદ્વા એતદશિષ્યન્તો ભોક્તવન્તશ્ચ બ્રાહ્મણા વિદ્વાંસ એતત્કુર્વન્તિ ।
કિમ્ ।
અદ્ભિર્વાસસ્થાનીયાભિઃ પુરસ્તાદ્ભોજનાત્પૂર્વમુપરિષ્ટાચ્ચ ભોજનાદૂર્ધ્વં ચ પરિદધતિ પરિધાનં કુર્વન્તિ મુખ્યસ્ય પ્રાણસ્ય લમ્ભુકો સમ્ભનશીલો વાસો હ ભવતિ ।
વાસસો લબ્ધૈવ ભવતીત્યર્થઃ ।
અનગ્નો હ ભવતિ ।
વાસસો લમ્ભુકત્વેનાર્થસિદ્ધૈવાનગ્નતેત્યનગ્નો હ ભવતીત્યુત્તરીયવાન્ભવતીત્યેતત્ ।
ભોક્ષ્યમાણસ્ય ભુક્તવતશ્ચ યદાચમનં શુદ્ધ્યર્થં વિજ્ઞાતં તસ્મિન્પ્રાણસ્ય વાસ ઇતિ દર્શનમાત્રમિહ વિધીયતે ।
અદ્ભિઃ પરિદધતીતિ નાઽચમનાન્તરમ્ ।
યથા લૌકિકૈઃ પ્રામિભિરદ્યમાનમન્નં પ્રાણસ્યેતિ દર્શનમાત્રં તદ્વત્કિં મે ઽન્નં કિં મે વાસ ઇત્યાદિપ્રશ્નપ્રતિવચનયોસ્તુલ્યત્વાત્ ।
યદ્યાચમનમપૂર્વં તાદર્થ્યેન ક્રિયતે તદા કૃમ્યાદ્યન્નમપિ પ્રાણસ્ય ભક્ષ્યત્વેન વિહિતં સ્યાત્ ।
તુલ્યયોર્વિજ્ઞાનાર્થયોઃ પ્રસ્નપ્રતિવચનયોઃ પ્રકરણસ્ય વિજ્ઞાનાર્થત્વાદર્ધજરતીયો ન્યાયો ન યુક્તઃ કલ્પયિતુમ્ ।
યત્તુ પ્રસિદ્ધમાચમનં પ્રાયત્યાર્થં પ્રાણસ્યાનગ્નતાર્થં ચ ન ભવતીત્યુચ્યતે ન તથા વયમાચમનમુભયાર્થં બ્રૂમઃ ।
કિં તર્હિ પ્રાયત્યાર્થાચમનસાધનભૂતા આપઃ પ્રાણસ્ય વાસ ઇતિ દર્શનં ચોદ્યત ઇતિ બ્રૂમઃ ।
તત્રાઽચમનસ્યોભયાર્થત્વપ્રસઙ્ગદોષચોદનાનુપપન્ના ।
વાસોર્થ એવાઽચમને તદ્દર્શનં સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
વાસોજ્ઞાનાર્થવાક્યે વાસોર્થાપૂર્વાચમનવિધાને તત્રાનગ્નતાર્થત્વદૃષ્ટિવિધાને ચ વાક્યભેદઃ આચમનસ્ય તદર્થત્વમન્યાર્થત્વં ચેતિ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,2.3
તદ્ ધૈતત્ સત્યકામો જાબાલો ગોશ્રુતયે વૈયાઘ્રપદ્યાયોક્ત્વોવાચ ।
યદ્ય્ અપ્ય્ એનચ્ છુષ્કાય સ્થાણવે બ્રૂયાજ્ જાયેરન્ન્ એવાસ્મિઞ્ છાખાઃ પ્રરોહેયુઃ પલાશાનીતિ

છુપ્ભ્_5,2.3 તદેતત્પ્રાણદર્શનં સ્તૂયતે ।
કથમ્ ।
તદ્ધૈતત્પ્રાણદર્શનં સત્યકામો જાબાલો ગોશ્રુતયે નામ્ના વૈયાઘ્રપદ્યાય વ્યાઘ્રપદો ઽપત્યં વૈયાઘ્રપદ્યસ્તસ્મૈ ગોશ્રુત્યાખ્યાયોક્ત્વોવાચાન્યદપિ વક્ષ્યમાણં વચઃ ।
કિં તદુવાચેત્યાહ-યદ્યપિ શુષ્કાય સ્થાણવ એતદ્દર્શનં બ્રૂયાત્પ્રાણવિજ્જાયેરન્નુત્પદ્યેરન્નેવાસ્મિન્સ્થાણૌ શાખાઃ પ્રરોહેયુશ્ચ પલાશાનિ પત્રામિ, કિમુ જીવતે પુરુષાય બ્રૂયાદિતિ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,2.4
અથ યદિ મહજ્ જિગમિષેત્, અમાવાસ્યાયામ્ દીક્ષિત્વા પૌર્ણમાસ્યાં રાત્રૌ સર્વૌષધસ્ય મન્થમ્ દધિમધુનોર્ ઉપમથ્ય જ્યેષ્ઠાય શ્રેષ્ઠાય સ્વાહેત્ય્ અગ્નાવ્ આજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સંપાતમ્ અવનયેત્

છુપ્ભ્_5,2.4 અથાનન્તરં યદિ મહન્મહત્ત્વં જિગમિષેદ્ગન્તુમિચ્છેન્મહત્ત્વં પ્રાપ્તું યદિકામયેતેત્યર્થઃ ।
તસ્યેદં કર્મ વિધીયતે ।
મહત્ત્વે હિ સતિ શ્રીરુપનમતે ।
શ્રીમતો હ્યર્થપ્રાપ્તં ધનં તતઃ કર્માનુષ્ઠાનં તતશ્ચ દેવયાનં પિતૃયાણં વા પન્થાનં પ્રતિપત્સ્યત ઇત્યેતત્પ્રયોજનમુરરીકૃત્ય મહત્ત્વપ્રેપ્સોરિદં કર્મ ન વિષયોપભોગકામસ્ય ।
તસ્યાયં કાલાદિવિધિરુચ્યતે-અમાવાસ્યાયાં દીક્ષિત્વા દીક્ષિત ઇવ ભૂમિશયનાદિનિયમં કૃત્વા તપોરૂપં સત્યવચનં બ્રહ્મચર્યમિત્યાદિધર્મવાન્ભૂત્વેત્યર્થઃ ।
ન પુનર્દૈક્ષમેવ કર્મજાતં સર્વમુપાદત્તે ।
અતદ્વિકારત્વાન્મન્થાખ્યસ્ય કર્મણઃ ।
"ઉપસદ્વ્રતી"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્પયોમાત્રભક્ષમં ચ શુદ્ધિકારમં તપ ઉપાદત્તે ।
પૌર્ણમાસ્યાં રાત્રૌ કર્માઽરભતે સર્વૌષધસ્ય ગ્રામ્યારણ્યાનામોષધીનાં યાવચ્છક્ત્યલ્પમલ્પમુપાદાય તદ્વિતુષીકૃત્યાઽમમેવ પિષ્ટં દધિમધુનોરૌદુમ્બરે કંસાકારે ચમસાકારે વા પાત્રે શ્રુત્યન્તરાત્પ્રક્ષિપ્યોપમથ્યાગ્રતઃ સ્થાપયિત્વા જ્યેષ્ઠાય શ્રેષ્ઠાય સ્વાહેત્યગ્નાવાવસથ્ય આજ્યસ્યાઽવાપસ્થાને હુત્વા સ્રુવસંલગ્નં મન્થે સંપાતમવનયેત્સંસ્રવમધઃ પાતયેત્ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,2.5
વસિષ્ઠાય સ્વાહેત્ય્ અગ્નાવ્ આજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સંપાતમ્ અવનયેત્ ।
પ્રતિષ્ઠાયૈ સ્વાહેત્ય્ અગ્નાવ્ આજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સંપાતમ્ અવનયેત્ ।
સંપદે સ્વાહેત્ય્ અગ્નાવ્ આજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સંપાતમ્ અવનયેત્ ।
આયતનાય સ્વાહેત્ય્ અગ્નાવ્ આજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સંપાતમ્ અવનયેત્

છુપ્ભ્_5,2.5 સમાનમન્યત્ ।
વસિષ્ઠાય પ્રતિષ્ઠાયૈ સંપદ આયતનાય સ્વાહેતિ પ્રત્યેકં તથૈવ સંપાતમવનયેદ્ધુત્વા ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,2.6
અથ પ્રતિસૃપ્યાઞ્જલૌ મન્થમ્ આધાય જપતિ ।
અમો નામાસિ ।
અમા હિ તે સર્વમ્ ઇદમ્ ।
સ હિ જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠો રાજાધિપતિઃ ।
સ મા જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યં રાજ્યમ્ આધિપત્યં ગમયતુ ।
અહમ્ એવેદં સર્વમ્ અસાનીતિ

છુપ્ભ્_5,2.6 અથ પ્રતિસૃપ્યાગ્નેરીષદપસૃપ્યાઞ્જલૌ મન્થમાધાય જપતીમં મન્ત્રમ્ ।
અમો નામાસ્યમા હિ તે ।
અમ ઇતિ પ્રાણસ્ય નામ ।
અન્નેન હિ પ્રાણઃ પ્રાણિતિ દેહ ઇત્યતો મન્થદ્રવ્યં પ્રાણસ્યાન્નત્વાત્પ્રાણત્વેન સ્તૂયતે ઽમો નામાસીતિ ।
કુતઃ ।
યતો ઽમા સહ હિ યસ્માત્તે તવ પ્રાણભૂતસ્ય સર્વં સમસ્તં જગદિદમતઃ ।
સ હિ પ્રાણભૂતો મન્થો જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠશ્ચ ।
અત એવ ચ રાજા દીપ્તિમાનધિપતિશ્ચાધિષ્ઠાય પાલયિતા સર્વસ્ય ।
સમા મામપિ મન્થઃ પ્રાણો જ્યૈષ્ઠ્યાદિગુણપૂગમાત્મનો ગમયત્વહમેવેદં સર્વં જગદસાનિ ભવનિ પ્રાણવત્ ।
ઇતિશબ્દો મન્ત્રપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,2.7
અથ ખલ્વ્ એતયર્ચા પચ્છ આચામતિ ।
તત્ સવિતુર્ વૃણીમહ ઇત્ય્ આચામતિ ।
વયં દેવસ્ય ભોજનમ્ ઇત્ય્ આચામતિ ।
શ્રેષ્ઠં સર્વધાતમમ્ ઇત્ય્ આચામતિ ।
તુરં ભગસ્ય ધીમહીતિ સર્વં પિબતિ ।
નિર્ણિજ્ય કંસં ચમસં વા પશ્ચાદ્ અગ્નેઃ સંવિશતિ ।
ચર્મણિ વા સ્થણ્ડિલે વા વાચંયમો ઽપ્રસાહઃ ।
સ યદિ સ્ત્રિયં પશ્યેત્ સમૃદ્ધં કર્મેતિ વિદ્યાત્

છુપ્ભ્_5,2.7 અથાનન્તરં ખલ્વેતયા વક્ષ્યમાણયર્ચા પચ્છઃ પાદશ આચામતિ ભક્ષયતિ, મન્ત્રસ્યૈકૈકેન પાદેનૈકૈકં ગ્રાસં ભક્ષયતિ ।
તદ્ભોજનં સવિતુઃ સર્વસ્ય પ્રસવિતુઃ ।
પ્રાણમાદિત્યં ચૈકીકૃત્યોચ્યતે ।
આદિત્યસ્ય વૃણીમહે પ્રાર્થયેમહિ મન્થરૂપમ્ ।
યેનાન્નેન સાવિત્રેણ ભોજનેનોપભુક્તેન વયં સવિતૃસ્વરૂપાપન્ના ભવેમેત્યભિપ્રાયઃ ।
દેવસ્ય સવિતુરિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
શ્રેષ્ઠં પ્રશસ્યતમં સર્વાન્નેભ્યઃ સર્વધાતમં સર્વસ્ય જગતો ધારયિતૃતમમતિશયેન વિધાતૃતમમિતિ વા ।
સર્વથા ભોજનવિશેષણમ્ ।
તુરં ત્વરં તૂર્ણં શીઘ્રમિત્યતત્ ।
ભગસ્ય દેવસ્ય સવિતુઃ સ્વરૂપમિતિ શેષઃ ।
ધીમહિ ચિન્તયેમહિ વિશિષ્ટભોજનેન સંસ્કૃતાઃ શુદ્ધાત્માનઃ સન્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
અથવા ભગસ્ય શ્રિયઃ કારણં મહત્ત્વં પ્રાપ્તું કર્મ કૃતવન્તો વયં તદ્ધોમહિ ચિન્તયેમહીતિ સર્વં ચ મન્થલેપં પિબતિ નિર્ણિજ્ય પ્રક્ષાલ્ય કંસં કંસાકારં ચમસં ચમસાકારં વૌદુમ્બરં પાત્રમ્ ।
પીત્વાઽચમ્ય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાક્શિરાઃ સંવિશતિ ચર્મણિ વાજિને સ્થણ્ડિલે કેવલાયાં વા ભૂમૌ ।
વાચંયમો વાગ્યતઃ સન્નિત્યર્થઃ ।
અપ્રસાહો ન પ્રસહ્યતે નાભિભૂયતે સ્ત્ર્યાદ્યનિષ્ટસ્વપ્નદર્શનેન યથા તથા સંયતચિત્તઃ સન્નિત્યર્થઃ ।
સ એવંભૂતો યદિ સ્રિયં પશ્યેત્સ્વપ્નેષુ તદા વિદ્યાત્સમૃદ્ધં મમેદં કર્મેતિ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,2.8
તદ્ એષ શ્લોકઃ ।
યદા કર્મસુ કામ્યેષુ સ્ત્રિયં સ્વપ્નેષુ પશ્યતિ ।
સમૃદ્ધિં તત્ર જાનીયાત્ તસ્મિન્ સ્વપ્નનિદર્શને તસ્મિન્ સ્વપ્નનિદર્શને