છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.1

છુપ્ભ્_4,17.10 માનવો ભ્રહ્મા મૌનાચરણાન્મનનાદ્વા જ્ઞાવનત્ત્વાત્તતો બ્રહ્મૈવૈકર્ત્વિક્કુરૂન્કર્તૄન્ ।
યોદ્ધૄનારૂઢાનશ્વા વડવા યથાભિરક્ષત્યેવંવિદ્ધ વૈ બ્રહ્મા યજ્ઞં યજમાનં સર્વાંશ્ચર્ત્વિજો ઽભિરક્ષતિ તત્કૃતદોષાપનયનાત્ ।
યત એવંવિશિષ્ટો બ્રહ્મા વિદ્વાંસ્તસ્માદેવંવિદમેવ યથોક્તવ્યાહૃત્યાદિવિદં બ્રહ્માણં કુર્વીત નાનેવંવિદં કદાચનેતિ ।
દ્વિરભ્યાસો ઽધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ॥10 ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ શ્રીમદ્ગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યપરમહંસપર્ ઇવ્રાજકાચાર્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદ્વિવરણે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
અથ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,1.1
યો હ વૈ જ્યેષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ વેદ જ્યેષ્ઠશ્ ચ હ વૈ શ્રેષ્ઠશ્ ચ ભવતિ ।
પ્રાણો વાવ જ્યેષ્ઠશ્ ચ શ્રેષ્ઠશ્ ચ

છુપ્ભ્_5,1.1
સગુણ બ્રહ્મવિદ્યાયા ઉત્તરા ગતિરુક્તા ।
અથેદાનીં પઞ્ચમે ઽધ્યાયે પઞ્ચાગ્નિવિદો ગૃહસ્થસ્યોર્ધ્વરેતસાં ચ શ્રદ્ધાલૂનાં વિદ્યાન્તરશીલિનાં તામેવ ગતિમનૂદ્યાન્યા દક્ષિણદિક્સમ્બન્ધિની કેવલકર્મિણાં ધૂમાદિલક્ષણા પુનરાવૃત્તિરૂપા તૃતીયા ચ તતઃ કષ્ટતરા સંસારગતિર્વૈરાગ્યહેતોર્વક્તવ્યેત્યારભ્યતે ।
પ્રાણઃ શ્રેષ્ઠો વાગાદિભ્યઃ પ્રાણો વાવ સંવર્ગ ઇત્યાદિ ચ બહુશો ઽતીતે ગ્રન્થે પ્રાણગ્રહણં કૃતમ્ ।
સ કથં શ્રેષ્ઠો વાગાદિષુ સર્વૈઃ સંહત્યકારિત્વાવિશેષે?કથં ચ તસ્યોપાસનમિતિ તસ્ય શ્રેષ્ઠત્વાદિગુણવિધિત્સયેદમનન્તરમારભ્યતે-યો હ વૈ કશ્ચિજ્જ્યેષ્ઠં ચ પ્રથમં વયસા વાવ જ્યેષ્ઠશ્ચ વયસા વાગાદિભ્યઃ ।
ગર્ભસ્થે હિ પુરુષે પ્રાણસ્ય વૃત્તિર્વાગાદિભ્યઃ પૂર્વં લબ્ધાત્મિકા ભવતિ યયા ગર્ભો વિવર્ધતે ચક્ષુરાદિસ્થાનાવયવનિષ્પત્તૌ સત્યાં પશ્ચાદ્વાગાદીનાં વૃત્તિલાભ ઇતિ પ્રાણો જ્યેષ્ઠો વયસા ભવતિ ।
શ્રેષ્ઠત્વં તુ પ્રતિપાદયિષ્યતિ સુહય ઇત્યાદિનિદર્શનેન ।
અતઃ પ્રાણ એવ જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચાસ્મિન્કાર્યકરણસઙ્ઘાતે ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,1.2
યો હ વૈ વસિષ્ઠં વેદ વસિષ્ઠો હ સ્વાનાં ભવતિ ।
વાગ્ વાવ વસિષ્ઠઃ

છુપ્ભ્_5,1.2 યો હ વૈ વસિષ્ઠં વસિતૃતમમાચ્છાદયિતૃતમં વસુમત્તમં વા યો વેદ સ તથૈવ વસિષ્ઠો હ ભવતિ સ્વાનાં જ્ઞાતીનામ્ ।
કસ્તર્હિ વસિષ્ઠ ઇત્યાહ ।
વાગ્વાવ વસિષ્ઠો વાગ્મિનો હિ પુરુષા વસન્ત્યભિભવન્ત્યન્યાન્વસુમત્તમાશ્ચાતો વાગ્વસિષ્ઠઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,1.3
યો હ વૈ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રતિ હ તિષ્ઠત્ય્ અસ્મિંશ્ ચ લોકે ઽમુષ્મિંશ્ ચ ।
ચક્ષુર્ વાવ પ્રતિષ્ઠા

છુપ્ભ્_5,1.3 યો હ વૈ પ્રતિષ્ઠાં વેદ સ ચાસ્મિંલ્લોકે ઽમુષ્મિંશ્ચ પરે પ્રતિતિષ્ઠતિ હ ।
કા તર્હિ પ્રતિષ્ઠેત્યાહ-ચક્ષુર્વાવ પ્રતિષ્ઠા ।
ચક્ષુષા હિ પશ્યન્સમે ચ દુર્ગે ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ યસ્માદતઃ પ્રતિષ્ઠા ચક્ષુઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,1.4
યો હ વૈ સંપદં વેદ સં હાસ્મૈ કામાઃ પદ્યન્તે દૈવાશ્ ચ માનુષાશ્ ચ ।
શ્રોત્રં વાવ સંપત્

છુપ્ભ્_5,1.4 યો હ વૈ સમ્પદં વેદ તસ્મા અસ્મૈ દૈવાશ્ચ માનુષાશ્ચ કામાઃ સમ્પદ્યન્તે હ ।
કા તર્હિ સમ્પદિત્યાહ-શ્રોત્રં વાવ સમ્પત્ ।
યસ્માચ્છ્રોત્રેણ વેદા ગૃહ્યન્તે તદર્થવિજ્ઞાનં ચ તતઃ કર્માણિ ક્રિયન્તે તતઃ કામસમ્પદિત્યેવં કામસમ્પદ્ધેતુત્વાચ્છ્રોત્રં વાવ સંપત્ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,1.5
યો હ વા આયતનં વેદાયતનં હ સ્વાનાં ભવતિ ।
મનો હ વા આયતનમ્

છુપ્ભ્_5,1.5 યો હ વા આયતનં વેદાઽયતનં હ સ્વાનાં ભવત્યાશ્રયો ભવતીત્યર્થઃ ।
કિં તદાયતનમિત્યાહ-મનો હ વા આયતનમ્ ।
ઇન્દ્રિયોપહૃતાનાં વિષયાણાં ભોક્ત્રર્થાનાં પ્રત્યયરૂપામાં મન આયતનમાશ્રયઃ ।
અતો મનો હ વા આયતનમિત્યુક્તમ્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,1.6
અથ હ પ્રાણા અહંશ્રેયસિ વ્યૂદિરે ।
અહં શ્રેયાન્ અસ્મ્ય્ અહં શ્રેયાન્ અસ્મીતિ

છુપ્ભ્_5,1.6 અથ હ પ્રાણા એવં યથોક્તગુણાઃ સન્તો ઽહંશ્રેયસ્યહં શ્રેયાનસ્મ્યહં શ્રેયાનસ્મીત્યેતસ્મિન્પ્રયોજને વ્યૂદિરે નાના વિરુદ્ધં ચોદિર ઉક્તવન્તઃ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,1.7
તે હ પ્રાણાઃ પ્રજાપતિં પિતરમ્ એત્યોચુઃ ભગવન્ કો નઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ ।
તાન્ હોવાચ ।
યસ્મિન્ વ ઉત્ક્રાન્તે શરીરં પાપિષ્ઠતરમ્ ઇવ દૃશ્યેત સ વઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ

છુપ્ભ્_5,1.7 તે હ - તૈ હૈવં વિવદમાના આત્મનઃ શ્રેષ્ઠત્વવિજ્ઞાનાય પ્રજાપતિં પિતરં જનયિતારં કઞ્ચિદેત્યોચુરુક્તવન્તો હે ભગવન્કો નો ઽસ્માકં મધ્યે શ્રેષ્ઠો ઽભ્યધિકો ગુણૈરિત્યેવં પૃષ્ટવન્તઃ ।
તાન્પિતોવાચ હ યસ્મિન્વો યુષ્માકં મધ્યે ઉત્ક્રાન્તે શરીરમિદં પાપિષ્ઠમિવાતિશયેન જીવતો ઽપિ, સમુત્ક્રાન્તપ્રાણં તતો ઽપિ પાપિષ્ઠતરમિવાતિશયેન દૃષ્યતે કુણપમસ્પૃશ્યમશુચિ દૃશ્યેત સ વો યુષ્માકં શ્રેષ્ઠ ઇત્યવોચત્કાક્વા તદ્દુઃખં પરિજિહીર્ષુઃ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,1.8-11
સા હ વાગ્ ઉચ્ચક્રામ ।
સા સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ ।
કથમ્ અશકતર્તે મજ્ જીવિતુમ્ ઇતિ ।
યથા કલા અવદન્તઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન પશ્યન્તશ્ ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ ધ્યાયન્તો મનસૈવમ્ ઇતિ ।
પ્રવિવેશ હ વાક્

ચક્ષુર્ હોચ્ચક્રામ ।
તત્ સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ ।
કથમ્ અશકતર્તે મજ્ જીવિતુમ્ ઇતિ ।
યથાન્ધા અપશ્યન્તઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ ધ્યાયન્તો મનસૈવમ્ ઇતિ ।
પ્રવિવેશ હ ચક્ષુઃ

શ્રોત્રં હોચ્ચક્રામ ।
તત્ સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ કથમ્ અશકતર્તે મજ્ જીવિતુમ્ ઇતિ ।
યથા બધિરા અશૃણ્વન્તઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા પશ્યન્તશ્ ચક્ષુષા ધ્યાયન્તો મનસૈવમ્ ઇતિ ।
પ્રવિવેશ હ શ્રોત્રમ્

મનો હોચ્ચક્રામ ।
તત્ સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ ।
કથમ્ અશકતર્તે મજ્ જીવિતુમ્ ઇતિ ।
યથા બાલા અમનસઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા પશ્યન્તશ્ ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણૈવમ્ ઇતિ ।
પ્રવિવેશ હ મનઃ

છુપ્ભ્_5,1.8,9,10,11 તથોક્તેષુ પિત્રા પ્રાણેષુ સા હ વાગુચ્ચક્રામોત્ક્રાન્તવતી ।
સા ચોત્ક્રમ્ય સંવત્સરમાત્રં પ્રોષ્ય સ્વવ્યાપારાન્નિવૃત્તા સતી પુનઃ પર્યેત્યેતરાન્પ્રાણાનુવાચ કથં કેન પ્રકારેણાશકત શક્તવન્તો યૂયં મદૃતે માં વિના જીવિતું ધારયિતુમાત્માનમિતિ તે હોચુર્યથાકલા ઇત્યાદિ ।
અકલા મૂકા યથા લોકે ઽવદન્તો વાચા જીવન્તિ ।
કથમ્?પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ ધ્યાયન્તો મનસૈવં સર્વકરણચેષ્ટાં કુર્વન્ત ઇત્યર્થઃ ।
એવં વયમજીવિષ્મેત્યર્થઃ ।
આત્મનો ઽશ્રેષ્ઠતાં પ્રાણેષુ બુદ્ધ્વા પ્રવિવેશ હ વાક્પુનઃ સ્વવ્યાપારે પ્રવૃત્તા બભૂવેત્યર્થઃ ।
સમાનમન્યચ્ચક્ષુર્હેચ્ચક્રામ શ્રોત્રં હોચ્ચક્રામ મનો હોચ્ચક્રામેત્યાદિ ।
યથા બાલા અમનસો ઽપ્રરૂઢમનસ ઇત્યર્થઃ ॥ 8-11 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,1.12
અથ હ પ્રાણ ઉચ્ચિક્રમિષન્ સ યથા સુહયઃ પડ્વીશશઙ્કૂન્ સંખિદેદ્ એવમ્ ઇતરાન્ પ્રાણાન્ સમખિદત્ ।
તં હાભિસમેત્યોચુઃ ।
ભગવન્ન્ એધિ ।
ત્વં નઃ શ્રેષ્ઠો ઽસિ ।
મોત્ક્રમીર્ ઇતિ

છુપ્ભ્_5,1.12 એવં પરીક્ષિતેષુ વાગાદિષ્વથાનન્તરં હ સ મુખ્યઃ પ્રાણ ઉચ્ચિક્રમિષન્નુત્ક્રમિતુમિચ્છન્કિમકરોદિત્યુચ્યતે ।
યથા લોકે સુહયઃ શોભનો ઽશ્વઃ પડ્વીશશઙ્કૂન્પાદબન્ધનકીલાન્પરીક્ષણાયાઽરૂઢેન કશ્યાહતઃ સન્સઙ્ખિદેત્સમુત્ખનેત્ સમુત્પાટયેત્, એવમિતરાન્વાગાદીન્પ્રાણાન્સમખિદત્સમુદ્ધૃતવાન્ ।
તે પ્રાણાઃ સઞ્ચાલિતાઃ સન્તઃ સ્વસ્થાને સ્થાતુમનુત્સહમાના અભિસમેત્ય મુખ્યં પ્રાણં તમૂચુર્હેં ભગવન્નેધિ ભવ નઃ સ્વામી યસ્માત્ત્વં નો ઽસ્માકં શ્રેષ્ઠો ઽસિ મા ચાસ્માદ્દેહાદુત્ક્રમીરિતિ ॥12 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,1.13-14
અથ હૈનં વાગ્ ઉવાચ ।
યદ્ અહં વસિષ્ઠો ઽસ્મિ ત્વં તદ્વસિષ્ઠો ઽસીતિ ।
અથ હૈનં ચક્ષુર્ ઉવાચ ।
યદ્ અહં પ્રતિષ્ઠાસ્મિ ત્વં તત્પ્રતિષ્ઠાસીતિ

અથ હૈનં શ્રોત્રમ્ ઉવાચ ।
યદ્ અહં સંપદ્ અસ્મિ ત્વં તત્સંપદ્ અસીતિ ।
અથ હૈનં મન ઉવાચ ।
યદ્ અહમ્ આયતનમ્ અસ્મિ ત્વં તદાયતનમ્ અસીતિ

છુપ્ભ્_5,1.13,14 અથ હૈનં વાગાદયઃ પ્રાણસ્ય શ્રેષ્ઠત્વં કાર્યેણાઽપાદયન્ત આહુર્બલિમિવ હરન્તો રાજ્ઞે વિશઃ ।
કથં, વાક્ તાવદુવાચ યદહં વસિષ્ઠો ઽસ્મિ ।
યદિતિ ક્રિયાવિશેષણં યદ્વસિષ્ઠત્વગુણાસ્મીત્યર્થઃ ।
ત્વં તદ્વસિષ્ઠસ્તેન વસિષ્ઠત્વગુણો ઽજ્ઞાનાન્મમેતિ મયાભિમત ઇત્યેતત્ ।
તથોત્તરેષુ યોજ્યં ચક્ષુઃશ્રોત્રમનઃસુ ॥ 13-14 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,1.15
ન વૈ વાચો ન ચક્ષૂંષિ ન શ્રોત્રાણિ ન મનાંસીત્ય્ આચક્ષતે ।
પ્રાણા ઇત્ય્ એવાચક્ષતે ।
પ્રાણો હ્ય્ એવૈતાનિ સર્વાણિ ભવતિ