છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.12

છુપ્ભ્_5,11.5,6,7 તેભ્યો હ રાજા પ્રાપ્તેભ્યઃ પૃથક્પૃથગર્હાણ્યર્હણાનિ પુરોહિતૈર્ભૃત્યૈશ્ચ કારયાઞ્ચકાર કારિતવાન્ ।
સ હાન્યેદ્યૂ રાજા પ્રાતઃ સઞ્જિહાન ઉવાચ વિનયેનોપગમ્યૈતદ્ધનં મત્ત ઉપાદદ્ધ્વમિતિ ।
તૈઃ પ્રત્યાખ્યાતો મયિ દોષં પશ્યન્તિ નૂનં યતો ન પ્રતિગૃહ્ણન્તિ મત્તો ધનમિતિ મન્વાન આત્મનઃ સદ્વૃત્તતાં પ્રતિપિપાદયિષન્નાહ ।
ન મે મમ જનપદે સ્તેનઃ પરસ્વહર્તા વિદ્યતે ।
ન કદર્યો ઽદાતા સતિ વિભવે ।
ન મદ્યપો દ્વિજોત્તમઃ સન્ ।
નાનાહિતાગ્નિઃ શતગુઃ ।
નાવિદ્વાનધિકારાનુરૂપમ્ ।
ન સ્વૈરી પરદારેષુ ગન્તા ।
અત એવ સ્વૈરિણી કુતો દુષ્ટચારિણી ન સમ્ભવતીત્યર્થઃ ।
તૈશ્ચ ન વયં ધનેનાર્ધિન ઇત્યુક્ત આહ-અલ્પં મત્વૈતે ધનં ન ગૃહ્ણન્તીતિ ।
યક્ષ્યમાણો વૈ કતિભિરહોભિરહં હે ભગવન્તો ઽસ્મિ ।
તદર્થં કૢપ્તં ધનં મયા યાવદેકૈકસ્મૈ યથોક્તમૃત્વિજે ધનં દાસ્યામિ તાવત્પ્રત્યેકં ભગવદ્ભ્યો ઽપિ દાસ્યામિ ।
વસન્તુ ભગવન્તઃ પશ્યન્તુ ચ મમ યાગમિત્યુક્તાસ્તે હોચુઃ ।
યેન હૈવાર્થેન પ્રયોજનેન યં પ્રતિ ચરેદ્ગચ્છેત્પુરુષસ્તં હૈવાર્થં વદેત્ ।
ઇદમેવ પ્રયોજનમાગમનસ્યેત્યયં ન્યાયઃ સતામ્ ।
વયં વૈશ્વાનરજ્ઞાનાર્થિનઃ ।
આત્માનમેવેમં વૈશ્વાનરં સંપ્રત્યધ્યેષિ સમ્યગ્જાનાસિ ।
અતસ્તમેવ નો ઽસ્મભ્યં બ્રૂહીત્યુક્તસ્તાન્હોવાચ ।
પ્રાતર્વો યુષ્મભ્યં પ્રતિવક્તાસ્મિ પ્રતિવાક્યં દાતાસ્મીત્યુક્તાસ્તે હ રાજ્ઞો ઽભિપ્રાયજ્ઞાઃ સમિત્પાણયઃ સમિદ્ભારહસ્તા અપરેદ્યુઃ પૂર્વાહ્ને રાજાનં પ્રતિચક્રમિરે ગતવન્તઃ ।
યત એવં મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયા બ્રાહ્મણાઃ સન્તો મહાશાલત્વાદ્યભિમાનં હિત્વા સમિદ્ભારહસ્તા જાતિતો હીનં રાજાનં વિદ્યાર્થિનો વિનયેનોપજગ્મુઃ ।
તથાન્યૈર્વિદ્યોપાદિત્સુભિર્ભવિતવ્યમ્ ।
તેભ્યશ્ચાદાદ્વિદ્યામનુપનીયૈવોપનયનમકૃત્વૈવ તાન્ ।
યથા યોગ્યેભ્યો વિદ્યામદાત્તથાન્યેનાપિ વિદ્યા દાતવ્યેત્યાખ્યાયિકાર્થઃ ।
એતદ્વૈશ્વાનરવિજ્ઞાનમુવાચેતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ ॥5-7 ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્યૈકાદશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,12.1
ઔપમન્યવ કં ત્વમ્ આત્માનમ્ ઉપાસ્સ ઇતિ ।
દિવમ્ એવ ભગવો રાજન્ન્ ઇતિ હોવાચ ।
એષ વૈ સુતેજા આત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમ્ આત્માનમ્ ઉપાસ્સે ।
તસ્માત્ તવ સુતં પ્રસુતમ્ આસુતં કુલે દૃશ્યતે

છુપ્ભ્_5,12.1 સ કથમુવાચેત્યાહ-ઔપમન્યવ હે કમાત્માનં વૈશ્વાનરં ત્વમુપાઃસ ઇતિ પપ્રચ્છ ।
નન્વયમપન્યાયઃ આચાર્યઃ સઞ્શિષ્યં પૃચ્છતીતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
"યદ્વેત્થ તેન મોપસીદ તતસ્ત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામી"તિ ન્યાયદર્શનાત્ ।
અન્યત્રાપ્યાચાર્યસ્ય અપ્રતિભાનવતિ શિષ્યે પ્રતિભોત્પાદનાર્થઃ પ્રશ્નો દૃષ્ટો ઽજાતશત્રોઃ"ક્વૈષ તદાભૂત્કુત એતદાગાદ્" ઇતિ ।
દિવમેવ દ્યુલોકમેવ વૈશ્વાનરમુપાસે ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચ ।
એષ વૈ સુતેજાઃ શોભનં તેજો યસ્ય સો ઽયં સુતેજા ઇતિ પ્રસિદ્ધો વૈશ્વાનર આત્માઽત્મનો ઽવયવભૂતત્વાદ્યં ત્વમાત્માનમાત્મૈકદેશમુપાઃસે તસ્માત્સુતેજસો વૈશેવાનરસ્યોપાસનાત્તવ સુતમભિષુતં સોમરૂપં કર્મણિ પ્રસુતં પ્રકર્ષેણ ચ સુતમાસુતં ચાહર્ગણાદિષુ તવ કુલે દૃશ્યતે ઽતીવ કર્મિણસ્ત્વત્કુલીના ઇત્યર્થઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,12.2
અત્સ્ય્ અન્નં પશ્યસિ પ્રિયમ્ ।
અત્ત્ય્ અન્નં પશ્યતિ પ્રિયમ્ ભવત્ય્ અસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે યે એતમ્ એવમ્ આત્માનં વૈશ્વાનરમ્ ઉપાસ્તે ।
મૂધા ત્વ્ એષ આત્મન ઇતિ હોવાચ ।
મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યદ્ યન્ માં નાગમિષ્ય ઇતિ