છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.11

છુપ્ભ્_5,10.10 અથ હ પુનર્યો યથોક્તાન્પઞ્ચાગ્નીન્વેદ સ તૈરપ્યાચરન્મહાપાતકિભિઃ સહ ન પાપ્મના લિપ્યતે શુદ્ધ એવ ।
તેન પઞ્ચાગ્નિદર્શનેન પાવિતો યસ્માત્પૂતઃ પુણ્યો લોકઃ પ્રાજાપત્યાદિર્યસ્ય સો ઽયં પુણ્યલોકો ભવતિ ય એવં વેદ યથોક્તં સમસ્તં પઞ્ચભિઃ પ્રશ્નૈઃ પૃષ્ટમર્થજાતં વેદ ।
દ્વિરુક્તિઃ સમસ્તપ્રશ્નનિર્ણયપ્રદર્શનાર્થા ॥10॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય દશમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,11.1
પ્રાચીનશાલ ઔપમન્યવઃ સત્યયજ્ઞઃ પૌલુષિર્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નો ભાલ્લવેયો જનઃ શાર્કરાક્ષ્યો બુડિલ આશ્વતરાશ્વિસ્ તે હૈતે મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયાઃ સમેત્ય મીમાંસાં ચક્રુઃ ।
કો ન આત્મા કિં બ્રહ્મેતિ

છુપ્ભ્_5,11.1 દક્ષિણેન પથા ગચ્છતામન્નભાવ ઉત્કસ્તદ્દેવાનામન્નં તં દેવા ભક્ષયન્તીતિ ।
ક્ષુદ્રજન્તુલક્ષણા ચ કષ્ટા સંસારગતિરુક્તા ।
તદુભયદોષપરિજિર્હીર્ષયા વૈશ્વાનરાત્તૃભાવપ્રતિપત્ત્યર્થમુત્તરો ગ્રન્થ આરભ્યતે ।
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમિત્યાદિલિઙ્ગાત્ ।
આખ્યાયિકા તુ સુખાવબોધાર્થા વિદ્યાસમ્પ્રદાનન્યાયાપ્રદર્શનાર્થા ચ-પ્રાચીનશાલ ઇતિ નામત ઉપમન્યોરપત્યમૌપમન્યવઃ ।
સત્યયજ્ઞો નામતઃ પુલુષસ્યાપત્યં પૌલુષિઃ ।
તથેન્દ્રદ્યુમ્નો નામતો ભલ્લવેરપત્યં ભાલ્લવિસ્તસ્યાપત્યં ભાલ્લવેયઃ ।
જન ઇતિ નામતઃ શર્કરાક્ષસ્યાપત્યં શાર્કરાક્ષ્યઃ ।
બુડિલો નામતો ઽશ્વતરાશ્વસ્યાપત્યમાશ્વતરાશ્વિઃ ।
પઞ્ચાપિ તે હૈતે મહાશાલા મહાગૃહસ્થા વિસ્તીર્ણાભિઃ શાલાભિર્યુક્તાઃ સમ્પન્ના ઇત્યર્થઃ ।
મહાશ્રોત્રિયાઃ શ્રુતાધ્યયનવૃત્તસમ્પન્ના ઇત્યર્થઃ ।
ત એવંભૂતાઃ સન્તઃ સમેત્ય સંભૂય ક્વચિન્મીમાંસા વિચારણાં ચક્રુઃ કૃતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
કથમ્ ।
કો નો ઽસ્માકમાત્મા કિં બ્રહ્મેત્યાત્મબ્રહ્મશબ્દયોરિતરેતરવિશેષણવિશેષ્યત્વમ્ ।
બ્રહ્મેત્યધ્યાત્મપરિચ્છિન્નમાત્માનં નિવર્તયત્યાત્મેતિ ચાઽત્મવ્યતિરિક્તસ્યાઽદિત્યાદિબ્રહ્મણ ઉપાસ્યત્વં નિવર્તયતિ ।
અભેદેનાઽત્મૈવ બ્રહ્મ બ્રહ્મૈવાઽત્મેત્યેવં સર્વાત્મા વૈશ્વાનરો બ્રહ્મ સ આત્મેત્યેતત્સિદ્ધં ભવતિ ।
મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યદન્ધો ઽભવિષ્યદિત્યાદિલિઙ્ગાત્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,11.2
તે હ સંપાદયાં ચક્રુઃ ।
ઉદ્દાલકો વૈ ભગવન્તો ઽયમ્ આરુણિઃ સંપ્રતીમમ્ આત્માનં વૈશ્વાનરમ્ અધ્યેતિ ।
તં હન્તાભ્યાગચ્છામેતિ ।
તં હાભ્યાજગ્મુઃ

છુપ્ભ્_5,11.2 તે હ મીમાંસન્તો ઽપિ નિશ્ચયમલભમાનાઃ સમ્પાદયાઞ્ચક્રુઃ સમ્પાદિતવન્તઃ આત્મન ઉપદેષ્ટારમ્ ।
ઉદ્દાલકો વૈ પ્રસિદ્ધો નામતો ભગવન્તઃ પૂજાવન્તો ઽયમારુણિરરુણસ્યાપત્યં સમ્પ્રતિ સમ્યગિમમાત્માનં વૈશ્વાનરમસ્મદભિપ્રેતમધ્યેતિ ।
તં હન્તેદાનીમભ્યાગચ્છામેત્યેવં નિશ્ચિત્યં તં હાભ્યાજગ્મુર્ગતવન્તસ્તમારુણિમ્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,11.3
સ હ સંપાદયાં ચકાર ।
પ્રક્ષ્યન્તિ મામ્ ઇમે મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયાઃ ।
તેભ્યો ન સર્વમ્ ઇવ પ્રતિપત્સ્યે ।
હન્તાહમ્ અન્યમ્ અભ્યનુશાસાનીતિ

છુપ્ભ્_5,11.3 સ હ તાન્દૃષ્ટ્વૈવ તેષામાગમનપ્રયોજનં બુદ્ધ્વા સમ્પાદયાઞ્ચકાર ।
કથમ્ ।
પ્રક્ષ્યન્તિ માં વૈશ્વાનરમિમે મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયાસ્તેભ્યો ઽહં ન સર્વમિવ પૃષ્ટં પ્રતિપત્સ્યે વક્તું નોત્સહે ।
અતો હન્તાહમિદાનીમન્યમેષામભ્યનુશાસાનિ વક્ષ્યામ્યુપદેષ્ટારમિતિ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,11.4
તાન્ હોવાચ ।
અશ્વપતિર્ વૈ ભગવન્તો ઽયં કૈકેયઃ સંપ્રતીમમ્ આત્માનં વૈશ્વાનરમ્ અધ્યેતિ ।
તં હન્તાભ્યાગચ્છામેતિ ।
તં હાભ્યાજગ્મુઃ

છુપ્ભ્_5,11.4 એવં સમ્પાદ્ય તાન્હોવાચ ।
અશ્વપતિર્વૈ નામતો ભગવન્તો ઽયં કેકયસ્યાપત્યં કૈકેયઃ સમ્પ્રતિ સમ્યગિમમાત્માનં વૈશ્વાનરમધ્યેતીત્યાદિ સમાનમ્ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,11.5-7
તેભ્યો હ પ્રાપ્તેભ્યઃ પૃથગ્ અર્હાણિ કારયાં ચકાર ।
સ હ પ્રાતઃ સંજિહાન ઉવાચ ।
ન મે સ્તેનો જનપદે ન કદર્યો ન મદ્યપઃ ।
નાનાહિતાગ્નિર્ નાવિદ્વાન્ ન સ્વૈરી સ્વૈરિણી કુતઃ ।
યક્ષ્યમાણો વૈ ભગવન્તો ઽહમ્ અસ્મિ ।
યાવદ્ એકૈકસ્મા ઋત્વિજે ધનં દાસ્યામિ તાવદ્ ભગવદ્ભ્યો દાસ્યામિ ।
વસન્તુ ભગવન્ત ઇતિ

તે હોચુઃ ।
યેન હૈવાર્થેન પુરુષશ્ ચરેત્ તં હૈવ વદેત્ ।
આત્માનમ્ એવેમં વૈશ્વાનરં સંપ્રત્ય્ અધ્યેષિ ।
તમ્ એવ નો બ્રૂહીતિ

તાન્ હોવાચ ।
પ્રાતર્ વઃ પ્રતિવક્તાસ્મીતિ ।
તે હ સમિત્પાણયઃ પૂર્વાહ્ણે પ્રતિચક્રમિરે ।
તાન્ હાનુપનીયૈવૈતદ્ ઉવાચ