છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.2

છુપ્ભ્_4,1.8 ઇત્યુક્તઃ ક્ષત્તાન્વિષ્ય તં વિજને દેશે ઽધસ્તાચ્છકટસ્ય ગન્ત્ર્યાઃ પામાનં ખર્જૂં કષમાણં કણ્ડૂયમાનં દૃષ્ટ્વાયં નૂનં સયુગ્વા રૈક્વ ઇત્યુપ સમીપ ઉપવિવેશ વિનયેનોપવિષ્ટવાન્ ।
તં ચ રૈક્વં હાભ્યુવાદોક્તવાન્ ।
ત્વમસિ હે ભગવો ભગવન્સયુગ્વા રૈક્વ ઇતિ ।
એવં પૃષ્ટો ઽહમસ્મિ હ્યરા 3 અર ઇતિ હાનાદર એવ પ્રતિજજ્ઞે ઽભ્યુપગતવાન્ ।
સ તં વિજ્ઞાયાવિદં વિજ્ઞાતવાનસ્મીતિ પ્રત્યેયાય પ્રત્યાગત ઇત્યર્થઃ ॥8॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,2.1
તદ્ ઉ હ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણઃ ષટ્ શતાનિ ગવાં નિષ્કમ્ અશ્વતરીરથં તદ્ આદાય પ્રતિચક્રમે ।
તં હાભ્યુવાદ

છુપ્ભ્_4,2.1 તત્તત્ર ઋષેર્ગાર્હસ્થ્યં પ્રત્યભિપ્રયં બુદ્ધ્વા ધનાર્થિતાં ચો હ, એવ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણઃ ષટ્શતાનિ ગવાં નિષ્કં કણ્ઠહારમશ્વતરીરથમશ્વતરીભ્યાં યુક્તં રથં તદાદાય ધનં ગૃહીત્વા પ્રતિચક્રમે રૈક્વં પ્રતિ ગતવાન્ ।
તં ચ ગત્વાભ્યુવાદ હાભ્યુક્તવાન્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,2.2
રૈક્વેમાનિ ષટ્ શતાનિ ગવામ્ અયં નિષ્કો ઽયમ્ અશ્વતરીરથઃ ।
અનુ મ એતાં ભગવો દેવતાં શાધિ યાં દેવતામ્ ઉપાસ્સ ઇતિ

છુપ્ભ્_4,2.2 હે રૈક્વ ગવાં ષટ્શતાનીમાનિ તુભ્યં મયાઽનીતાન્યયં નિષ્કો ઽશ્વતરીરથશ્ચાયમેતદ્ધનમાદત્સ્વ ભગવો ઽનુશાધિ ચ મે મામેતાં યાં ચ દેવતાં ત્વમુપાઃસે તદ્દેવતોપદેશેન મામનુશાધીત્યર્થઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,2.3
તમ્ ઉ હ પરઃ પ્રત્યુવાચાહ હારેત્વા શૂદ્ર તવૈવ સહ ગોભિર્ અસ્ત્વ્ ઇતિ ।
તદ્ ઉ હ પુનર્ એવ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણઃ સહસ્રં ગવાં નિષ્કમ્ અશ્વતરીરથં દુહિતરં તદ્ આદાય પ્રતિચક્રમે

છુપ્ભ્_4,2.3 તમેવમુક્તવન્તં રાજાનં પ્રત્યુવાચ પરો રૈક્વઃ ।
અહેત્યયં નિપાતો વિનિગ્રહાર્થીયો ઽન્યત્રેહ ત્વનર્થકઃ ।
એવશબ્દસ્ય પૃથક્પ્રયોગાત્ ।
હારેત્વા હારેણ યુક્તેત્વા ગન્ત્રી સેયં હારેત્વા ગોભિઃ સહ તવૈવાસ્તુ તિષ્ઠતુ ન મમાપર્યાપ્તેન કર્માર્થમનેન પ્રયોજનમિત્યભિપ્રાયો હે શૂદ્રેતિ ।
નનુ રાજાસૌ ક્ષત્તૃસમ્બન્ધાત્સ હ ક્ષત્તારમુવાચેત્યુક્તમ્ ।
વિદ્યાગ્રહણાય ચ બ્રાહ્મણસમીપોપગમાચ્છૂદ્રસ્ય ચાનધિકારાત્કથમિદમનનુરૂપં રૈક્વેણોચ્યતે હે શૂદ્રેતિ ।
તત્રાઽહુરાચાર્યાઃ-હંસવચનશ્રવણાચ્છુગેનમાવિવેશ ।
તેનાસૌ શુચા શ્રુત્વા રૈક્વસ્ય મહિમાનં વા આદ્રવતીતિ ઋષિરાત્મનઃ પરોક્ષજ્ઞતાં દર્શયઞ્શૂદ્રેત્યાહેતિ ।
શૂદ્રવદ્વા ધનેનૈવૈનં વિદ્યાગ્રહણાયોપજગામ ન ચ શુશ્રૂષયા ।
ન તુ જાત્યૈવ શૂદ્ર ઇતિ ।
અપરે પુનરાહુરલ્પં ધનમાહૃતમિતિ રુષૈવૈનમુક્તવાઞ્છૂદ્રેતિ ।
લિઙ્ગં ચ બહ્વાહરણ ઉપાદાનં ધનસ્યેતિ ।
તદુહર્ષેર્મતં જ્ઞાત્વા પુનરેવ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણો ગવાં સહસ્રમધિકં જાયાં ચર્ષેરભિમતાં દુહિતરમાત્મનસ્તદાદાય પ્રતિચક્રમે ક્રાન્તવાન્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,2.4-5
તં હાભ્યુવાદ ।
રૈક્વેદં સહસ્રં ગવામ્ અયં નિષ્કો ઽયમ્ અશ્વતરીરથ ઇયં જાયાયં ગ્રામો યસ્મિન્ન્ આસ્સે ઽન્વ્ એવ મા ભગવઃ શાધીતિ

તસ્યા હ મુખમ્ ઉપોદ્ગૃહ્ણન્ન્ ઉવાચાજહારેમાઃ શૂદ્રાનેનૈવ મુખેનાલાપયિષ્યથા ઇતિ ।
તે હૈતે રૈક્વપર્ણા નામ મહાવૃષેષુ યત્રાસ્મા ઉવાસ ।
તસ્મૈ હોવાચ