છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.1

છુપ્ભ્_3,19.4 સ યઃ કશ્ચિદેતમેવં યથોક્તમહિમાનં વિદ્વાન્સન્નાદિત્યં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે સ તદ્ભાવં પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ દૃષ્ટં ફલમભ્યાશઃ ક્ષિપ્રં તદ્વિદો યદિતિ ક્રિયાવિશેષણમેનમેવંવિદં સાધવઃ ।
શોભના ઘોષાઃ ।
સાધુત્વં ઘોષાદીનાં યદુપભોગે પાપાનુબન્ધાભાવઃ ।
આ ચ ગચ્છેયુરાગચ્છેયુશ્ચોપ ચ નિમ્રેડેરન્નુપનિમ્રેડેરંશ્ચ ન કેવલમાગમનમાત્રં ઘોષાણામુપસુખયેયુશ્ચોપસુખં ચ કુર્યરિત્યર્થઃ ।
દ્વિરભ્યાસો ઽધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થઃ આદરાર્થશ્ચ ॥4 ॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્યૈકોનવિંશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદ્બ્રાહ્મણે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
ઇન્ રેએ નિછ્ત્ zઉલ્äસ્સિગે zએઇછેન્:
અથ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,1.1
જાનશ્રુતિર્ હ પૌત્રાયણઃ શ્રદ્ધાદેયો બહુદાયી બહુપાક્ય આસ ।
સ હ સર્વત આવસથાન્ માપયાં ચક્રે સર્વત એવ મે ઽન્નમ્ અત્સ્યન્તીતિ

છુપ્ભ્_4,1.1 વાયુપ્રાણયોર્બ્રહ્મણઃ પાદદૃષ્ટ્યધ્યાસઃ પુરસ્તાદ્વર્ણિતઃ ।
અથેદાનીં તયોઃ સાક્ષાદ્બ્રહ્મત્વેનોપાસ્યત્વાયોત્તરમારભ્યતે ।
સુખાવબોધાર્થાઽખ્યાયિકા, વિદ્યાદાનગ્રહણવિધિપ્રદર્શનાર્થા ચ શ્રદ્ધાન્નદાનાનુદ્ધતત્વાદીનાં ચ વિદ્યાપ્રાપ્તિ સાધનત્વં પ્રદર્શ્યત આખ્યાયિકયા ।
જાનશ્રુતિર્જનશ્રુતસ્યાપત્યમ્ ।
હઃ ઐતિહ્યાર્થઃ ।
પુત્રસ્ય પૌત્રઃ પૌત્રાયણઃ સ એવ શ્રદ્ધાદેયઃ શ્રદ્ધાપુરઃસરમેવ બ્રાહ્મણાદિભ્યો દેયમસ્યેતિ શ્રદ્ધાદેયઃ ।
બહુદાયી પ્રભૂતં દાતું શીલમસ્યેતિ બહુદાયી ।
બહુપાક્યો બહુ પક્તવ્યમહન્યહનિ ગૃહે યસ્યાસૌબહુપાક્યઃ ।
ભોજનાર્થિભ્યો બહ્વસ્ય ગૃહે ઽન્નં પચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવઙ્ગુણસમ્પન્નો ઽસૌ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણો વિશિષ્ટે દેશે કાલે ચ કસ્મિંશ્ચિદાસ બભૂવ ।
સ હ સર્વતઃ સર્વાસુ દિક્ષુ ગ્રામેષુ નગરેષુ ચાઽવસથાનેત્ય વસન્તિ યેષ્વિત્યાવસથાસ્તાન્માપયાઞ્ચક્રે કારિતવાનિત્યર્થઃ ।
સર્વત એવ મે મમાન્નં તેષ્વાવસથેષુ વસન્તો ઽત્સ્યન્તિ ભોક્ષ્યન્ત ઇત્યેવમભિપ્રાયઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,1.2
અથ હ હંસા નિશાયામ્ અતિપેતુઃ ।
તદ્ ધૈવં હંસો હંસમ્ અભ્યુવાદ ।
હો હો ઽયિ ભલ્લાક્ષ ભલ્લાક્ષ જાનશ્રુતેઃ પૌત્રાયણસ્ય સમં દિવા જ્યોતિર્ આતતં તન્ મા પ્રસાઙ્ક્ષીસ્ તત્ ત્વાં મા પ્રધાક્ષીર્ ઇતિ

છુપ્ભ્_4,1.2 તત્રૈવં સતિ રાજનિ તસ્મિન્ધર્મકાલે હર્મ્યતલસ્થે ઽથ હ હંસા નિશાયાં રાત્રાવતિપેતુઃ ।
ઋષયો દેવતા વા રાજ્ઞો ઽન્નદાનગુણૈસ્તોષિતાઃ સન્તો હંસારૂપા ભૂત્વા રાજ્ઞો દર્શનગોચરે ઽતિપેતુઃ ।
તત્તસ્મિન્કાલે તેષાં પતતાં હંસાનામેકઃ પૃષ્ઠતઃ પતન્નગ્રતઃ પતન્તં હંસમભ્યુવાદાભ્યુક્તવાન્હો હો ઽયીતિ ભો ભો ઇતિ સમ્બોધ્ય ભલ્લાક્ષ ભલ્લાક્ષેત્યાદરં દર્શયન્ યથા પશ્ય પશ્યાઽશ્ચર્યમિતિ તદ્વત્ ।
ભલ્લાક્ષેતિ મન્દદૃષ્ટિત્વં સૂચયન્નાહ ।
અથવા સમ્યગ્બ્રહ્મદર્શનાભિમાનવત્ત્વાત્તસ્યાસકૃદુપાલબ્ધસ્તેન પીડ્યમાનો ઽમર્ષિતયા તત્સૂચયતિ ભલ્લાક્ષેતિ ।
જાનશ્રુતેઃ પૌત્રાયણસ્ય સમં તુલ્યં દિવા દ્યુલોકેન જ્યોતિઃ પ્રભાસ્વરમન્નદાનાદિજનિતપ્રભાવજમાતતં વ્યાપ્તં દ્યુલોકસ્પૃગિત્યર્થઃ ।
દિવાહ્ના વા સમં જ્યોતિરિત્યેતત્ ।
તન્મા પ્રસાઙ્ક્ષીઃ સઞ્જનં સક્તિં તેન જ્યોતિષા સમ્બન્ધં મા કાર્ષીરિત્યર્થઃ ।
તત્પ્રસઞ્જનેન તજ્જ્યોતિસ્ત્વા ત્વાં મા પ્રધાક્ષીર્મા દહત્વિત્યર્થઃ પુરુષવ્યત્યનેન મા પ્રધાક્ષીદિતિ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,1.3
તમ્ ઉ હ પરઃ પ્રત્યુવાચ કમ્ વ્ અર એનમ્ એતત્ સન્તં સયુગ્વાનમ્ ઇવ રૈક્વમ્ આત્થ ઇતિ ।
યો નુ કથં સયુગ્વા રૈક્વ ઇતિ

છુપ્ભ્_4,1.3 તમેવમુક્તવન્તં પર ઇતરો ઽગ્રગામી પ્રત્યુવાચારે નિકૃષ્ટો ઽયં રાજા વરાકસ્તં કમુ એનં સન્તં કેન માહાત્મ્યેન યુક્તં સન્તમિતિ કુત્સયત્યેનમેવં સબહુમાનમેતદ્વચનમાત્થ રૈક્વમિવ, સયુગ્વાનં સહ યુગ્વના ગન્ત્ર્યા વર્તત ઇતિ સયુગ્વા રૈક્વઃ ।
તમિવાઽત્થૈનમ્ ।
અનનુરૂપમસ્મિન્નયુક્તમીદૃશં વક્તું રૈક્વ ઇવેત્યભિપ્રાયઃ ।
ઇતરશ્ચાઽહ-યો નુ કથં ત્વયોચ્યતે સયુગ્વા રૈક્વ ઇત્યુક્તવન્તં ભલ્લાક્ષ આહ શૃણુ યથા સ રૈક્વઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,1.4
યથા કૃતાય વિજિતાયાધરેયાઃ સંયન્ત્ય્ એવમ્ એનં સર્વં તદ્ અભિસમેતિ યત્ કિંચ પ્રજાઃ સાધુ કુર્વન્તિ ।
યસ્ તદ્ વેદ યત્ સ વેદ સ મયૈતદ્ ઉક્ત ઇતિ

છુપ્ભ્_4,1.4 યથા લોકે કૃતાયઃ કૃતો નામાયો દ્યૂતસમયે પ્રસિદ્ધશ્ચતુરઙ્કઃ સ યદા જયતિ દ્યૂતે પ્રવૃત્તાનાં તસ્મૈ વિજિતાય તદર્થમિતરે ત્રિદ્વ્યેકાઙ્કા અધરે ઽયાસ્ત્રેતાદ્વાપરકલિનામાનઃ સંયન્તિ સંગચ્છન્તે ઽન્તર્ભવન્તિ ।
ચતુરઙ્કે કૃતાયે ત્રિદ્વ્યેકાઙ્કાનાં વિદ્યમાનત્વાત્તદન્તર્ભવન્તીત્યર્થઃ ।
યથાયં દૃષ્ટાન્ત એવમેનં રૈક્વં કૃતાયસ્થાનીયં ત્રેતાદ્યાયસ્થાનીયં સર્વં તદભિસમેત્યન્તર્ભવતિ રૈક્વે ।
કિં તદ્યત્કિઞ્ચ લોકે સર્વાઃ પ્રજાઃ સાધુ શોભનં ધર્મજાતં કુર્વન્તિ તત્સર્વં રૈક્વસ્ય ધર્મે ઽન્તર્ભવતિ ।
તસ્ય ચ ફલે સર્વપ્રાણિધર્મફલમન્તર્ભવતીત્યર્થઃ ।
તથાન્યો ઽપિ કશ્ચિદ્યસ્તદ્વેદ્યં વેદ ।
કિં તદ્યદ્વેદ્યં સ રૈક્વો વેદ ।
તદ્વેદ્યમન્યો ઽપિ યો વેદ તમપિ સર્વપ્રાણિધર્મજાતં તત્ફલં ચ રૈક્વમિવાભિસમેતીત્યનુવર્તતે ।
સ એવંભૂતો મયા વિદ્વાનેતદિક્ત એવમુક્તો રૈક્વવત્સ એવ કૃતાયસ્થાનીયો ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,1.5-6
તદ્ ઉ હ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણ ઉપશુશ્રાવ ।
સ હ સંજિહાન એવ ક્ષત્તારમ્ ઉવાચાઙ્ગારે હ સયુગ્વાનમ્ ઇવ રૈક્વમ્ આત્થેતિ ।
યો નુ કથં સયુગ્વા રૈક્વ ઇતિ

યથા કૃતાય વિજિતાયાધરેયાઃ સંયન્ત્ય્ એવમ્ એનં સર્વં તદ્ અભિસમેતિ યત્ કિંચ પ્રજાઃ સાધુ કુર્વન્તિ ।
યસ્ તદ્ વેદ યત્ સ વેદ સ મયૈતદ્ ઉક્ત ઇતિ

છુપ્ભ્_4,1.5,6 તદુ હ તદેતદીદૃશં હંસવાક્યમાત્મનઃ કુત્સારૂપમન્યસ્ય વિદુષો રૈક્વાદેઃ પ્રશંસારૂપમુપશુશ્રાવ શ્રુતવાન્હર્મ્યતલસ્થો રાજા જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણઃ ।
તચ્ચ હંસવાક્યં સ્મરન્નેવ પૌનઃ પુન્યેન રાત્રિશેષમતિવાહયામાસ ।
તતઃ સ બન્દિભી રાજા સ્તુતિયુક્તાભિર્વાગ્ભિઃ પ્રતિબોધ્યમાન ઉવાચ ક્ષત્તારં સંજિહાન એવ શયનં નિદ્રાં વા પરિત્યજન્નેવ હે ઽઙ્ગ વત્સારે સ સયુગ્વાનમિવ રૈક્વમાત્થ કિં મામ્ ।
સ એવ સ્તુત્યર્હે નાહમિત્યભિપ્રાયઃ ।
અથવા સયુગ્વાનં રૈક્વમાત્થ ગત્વા મમ તદ્દિદૃક્ષા;તદેવશબ્દો ઽવધારણાર્થો ઽનર્થકો વા વાચ્યઃ ।
સ ચ ક્ષત્તા પ્રત્યુવાચ રૈક્વાનયનકામો રાજ્ઞો ઽભિપ્રાયજ્ઞો યો નુ કથં સયુગ્વા રૈક્વ ઇતિ, રાજ્ઞૈવં ચોક્ત આનેતું તચ્ચિહ્નં જ્ઞતુમિચ્છન્યો નુ કથં સયુગ્વા રૈક્વ ઇત્યવોચત્ ।
સ ચ ભલ્લાક્ષવચનમેવાવોચત્ ॥5-6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,1.7
સ હ ક્ષત્તાન્વિષ્ય નાવિદમ્ ઇતિ પ્રત્યેયાય ।
તં હોવાચ યત્રારે બ્રાહ્મણસ્યાન્વેષણા તદ્ એનમ્ અર્ચ્છેતિ

છુપ્ભ્_4,1.7 તસ્ય સ્મરન્સ હ ક્ષત્તા નગરં ગ્રામં વા ગત્વાન્વિષ્ય રૈક્વં નાવિદં ન વ્યજ્ઞાસિષમિતિ પ્રત્યેયાય પ્રત્યાગતવાન્ ।
તં હોવાચ ક્ષત્તરમરે યત્ર બ્રાહ્મણસ્ય બ્રહ્મવિદ એકાન્તે ઽરણ્યે નદીપુલિનાદૌ વિવિક્તે દેશે ઽન્વેષણાનુમાર્ગણં ભવતિ તત્તત્રૈનં રૈક્વમર્છ ઋચ્છ ગચ્છ તત્ર માર્ગણં કુર્વિત્યર્થઃ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,1.8
સો ઽધસ્તાચ્ છકટસ્ય પામાનં કષમાણમ્ ઉપોપવિવેશ ।
તં હાભ્યુવાદ ત્વં નુ ભગવઃ સયુગ્વા રૈક્વ ઇતિ ।
અહં હ્ય્ અરા 3 ઇતિ હ પ્રતિજજ્ઞે ।
સ હ ક્ષત્તાવિદમ્ ઇતિ પ્રત્યેયાય