છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.17

છુપ્ભ્_4,16.4,5 અથ પુનર્યત્ર બ્રહ્મા વિદ્વાન્મૌનં પરિગૃહ્ય વાગ્વિસર્ગમકુર્વન્વર્તતે યાવત્પરિધાનીયાયા ન વ્યવવદતિ તથૈવ સર્વર્ત્વિજ ઉભે એવ વર્તની સંસ્કુર્વન્તિ ન હીયતે ઽન્યતરાપિ ।
કિમિવેત્યાહ ।
પૂર્વોક્તવિપરીતૌ દૃષ્ટાન્તૌ ।
એવમસ્ય યજમાનસ્ય યજ્ઞઃ સ્વવર્તનીભ્યાં વર્તમાનઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ સ્વેનાઽત્મનાવિનશ્યન્વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
યજ્ઞં પ્રતિતિષ્ઠન્તં યજમાનો ઽનુપ્રતિતિષ્ઠતિ સ યજમાન એવં મૌનવિજ્ઞાનવદ્બ્રહ્મોપેતં યજ્ઞમિષ્ટ્વા શ્રેયાન્ભવતિ શ્રેષ્ઠો ભવતીત્યર્થઃ ॥4-5 ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય ષોડશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,17.1
પ્રજાપતિર્ લોકાન્ અભ્યતપત્ ।
તેષાં તપ્યમાનાનાં રસાન્ પ્રાવૃહત્ ।
અગ્નિં પૃથિવ્યાઃ ।
વાયુમ્ અન્તરિક્ષાત્ ।
આદિત્યં દિવઃ

છુપ્ભ્_4,17.1 અત્ર બ્રહ્મણો મૌનં વિહિતં તદ્રેષે બ્રહ્મત્વકર્મણિ ચાન્યસ્મિંશ્ચ હોત્રાદિકર્મરેષે વ્યાહૃતિહોમઃ પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ તદર્થં વ્યાહૃતયો વિધાતવ્યા ઇત્યાહ-પ્રજાપતિર્લોકાનભ્યતપલ્લોકાનુદ્દિશ્ય તત્ર સારજિઘૃક્ષયા ધ્યાનલક્ષણં તપશ્ચચાર ।
તેષાં તપ્યમાનાનાં લોકાનાં રસાન્સારરૂપાન્પ્રાવૃહદુદ્ધૃતવાઞ્જગ્રાહેત્યર્થઃ ।
કાન્ ।
અગ્નિં રસં પૃથિવ્યાઃ ।
વાયુમન્તરિક્ષાત્ ।
આદિત્યં દિવઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,17.2
સ એતાસ્ તિસ્રો દેવતા અભ્યતપત્ ।
તાસાં તપ્યમાનાનાં રસાન્ પ્રાવૃહત્ ।
અગ્નેર્ ઋચઃ ।
વાયોર્ યજૂંષિ ।
સામાન્ય્ આદિત્યાત્

છુપ્ભ્_4,17.2 પુનરપ્યેવમેવમગ્ન્યાદ્યાઃ સ એતાસ્તિસ્રો દેવતા ઉદ્દિશ્યાભ્યતપત્ ।
તતો ઽપિ સારં રસં ત્રયીવિદ્યાં જગ્રાહ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,17.3-4
સ એતાં ત્રયીં વિદ્યામ્ અભ્યતપત્ ।
તસ્યાસ્ તપ્યમાનાયા રસાન્ પ્રાવૃહત્ ।
ભૂર્ ઇત્ય્ ઋગ્ભ્યઃ ।
ભુવર્ ઇતિ યજુર્ભ્યઃ ।
સ્વર્ ઇતિ સામભ્યઃ

તદ્ યદ્ય્ ઋક્તો રિષ્યેદ્ ભૂઃ સ્વાહેતિ ગાર્હપત્યે જુહુયાત્ ।
ઋચામ્ એવ તદ્રસેનર્ચાં વીર્યેણર્ચાં યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સંદધાતિ

છુપ્ભ્_4,17.3,4 સ એતાં પુનરભ્યતપત્ત્રયીં વિદ્યામ્ ।
તસ્યાસ્તપ્યમાનાયા રસં ભૂરિતિ વ્યાહૃતિમૃગ્ભ્યો જગ્રાહ ।
ભુવરિતિ વ્યાહૃતિં યજુર્ભ્યઃ ।
સ્વરિતિ વ્યાહૃતિં સામભ્યઃ ।
અત એવ લોકદેવવેદરસા મહાવ્યાહૃતયાઃ ।
અતસ્તત્તત્ર યજ્ઞે યદ્યૃક્ત ઋક્સમ્બન્ધાદૃઙ્નિમિત્તં રિષ્યેદ્યજ્ઞઃ ક્ષતં પ્રાપ્નુયાદ્ભૂઃ સ્વાહેતિ ગાર્હપત્યે જુહુયાત્ ।
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ।
કથમ્, ૠચામેવ તદિતિ ક્રિયાવિશેષણં, રસેનર્ચાં વીર્યેણૌજસર્ચાં યજ્ઞસ્ય ઋક્સમ્બન્ધિનો યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં વિચ્છિન્નં ક્ષતરૂપમુત્પન્નં સન્દધાતિ પ્રતિસન્ધત્તે ॥3-4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,17.5-6
અથ યદિ યજુષ્ટો રિષ્યેદ્ ભુવઃ સ્વાહેતિ દક્ષિણાગ્નૌ જુહુયાત્ ।
યજુષામ્ એવ તદ્રસેન યજુષાં વીર્યેણ યજુષાં યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સંદધાતિ

અથ યદિ સામતો રિષ્યેત્ સ્વઃ સ્વાહેત્ય્ આહવનીયે જુહુયાત્ ।
સામ્નામ્ એવ તદ્રસેન સામ્નાં વીર્યેણ સામ્નાં યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સંદધાતિ

છુપ્ભ્_4,17.5,6 અથ યદિ યજુષ્ટો યજુર્નિમિત્તં રિષ્યેદ્ભુવઃ સ્વાહેતિ દક્ષિણાગ્નૌ જુહુયાત્ ।
તથા સામનિમિત્તે રેષે સ્વઃ સ્વાહેત્યાહવનીયે જુહુયાત્ ।
તથા પૂર્વવદ્યજ્ઞં સન્દધાતિ ।
બ્રહ્મનિમિત્તે તુ રેષે ત્રિષ્વગ્નિષુ ।
તિસૃભિર્વ્યાહૃતિભિર્જુહુયાત્ ।
ત્રય્યા હિ વિદ્યાયાઃ સ રેષઃ ।
"અથ કેન બ્રહ્મત્વમિત્યનયૈવ ત્રય્યા વિદ્યયા"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન્યાયાન્તરં વા મૃગ્યં બ્રહ્મત્વનિમિત્તે રેષે ॥5-6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,17.7-8
તદ્ યથા લવણેન સુવર્ણં સંદધ્યાત્ ।
સુવર્ણેન રજતં રજતેન ત્રપુ ત્રપુણા સીસં સીસેન લોહં લોહેન દારુ દારુ ચર્મણા

એવમ્ એષાં લોકાનામ્ આસાં દેવતાનામ્ અસ્યાસ્ ત્રય્યા વિદ્યાયા વીર્યેણ યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સંદધાતિ ।
ભેષજકૃતો હ વા એષ યજ્ઞો યત્રૈવંવિદ્ બ્રહ્મા ભવતિ

છુપ્ભ્_4,17.7,8 તદ્યથા લવણેન સુવર્ણં સન્દધ્યાત્ ।
ક્ષારેણ ટઙ્કણાદિના ખરે;મૃદુત્વકરં હિ તત્ ।
સુવર્ણેન રજતમશક્યસન્ધાનં સન્દધ્યાત્ ।
રજતેન તથા ત્રપુ ત્રપુણા સીસં સીસેન લોહ લોહેન દારુ દારુ ચર્મણા ચર્મબન્ધનેન ।
એવમેષાં લોકાનામાસાં દેવતાનામસ્યાસ્રય્યા વિદ્યાયા વીર્યેણ રસાખ્યેનૌજસા યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સન્દધાતિ ।
ભેષજકૃતો હ વા એષ યજ્ઞઃ ।
રોગાર્ત ઇવ પુમાંશ્ચિકિત્સકેન સુશિક્ષિતેનૈષ યજ્ઞો ભવતિ ।
કો ઽસૌ ।
યત્ર યસ્મિન્યજ્ઞ એવંવિદ્યથોક્તવ્યાહૃતિહોમપ્રાયશ્ચિત્તવિદ્બ્રહ્મર્ત્વિગ્ભવતિ સ યજ્ઞ ઇત્યર્થઃ ॥7-8 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,17.9
એષ હ વા ઉદક્પ્રવણો યજ્ઞો યત્રૈવંવિદ્ બ્રહ્મા ભવતિ ।
એવંવિદં હ વા એષા બ્રહ્માણમ્ અનુ ગાથા ।
યતો યત આવર્તતે તત્ તદ્ ગચ્છતિ

છુપ્ભ્_4,17.9 કિઞ્ચૈષ હ વા ઉદક્પ્રવણ ઉદઙ્નિમ્નો દક્ષિણોચ્છ્રાયો યજ્ઞો ભવતિ ।
ઉત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિહેતુરિત્યર્થઃ ।
યત્રૈવંવિદ્બ્રહ્મા ભવત્યેવંવિદં હ વૈ બ્રહ્માણમૃત્વિજં પ્રત્યેષાનુગાથા બ્રહ્મણઃ સ્તુતિપરા ।
યતો યત આવર્તતે કર્મ પ્રદેશાદૃત્વિજાં યજ્ઞઃ ક્ષતીભવંસ્તત્તદ્યજ્ઞસ્ય ક્ષતરૂપં પ્રતિસન્દધત્પ્રાયશ્ચિત્તેન ગચ્છતિ પરિપાલયતીત્યેતત્ ॥9 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,17.10
માનવો બ્રહ્મૈવૈક ઋત્વિક્કુરૂનશ્વાભિરક્ષત્યેવંવિદ્ધ વૈ બ્રહ્મા યજ્ઞં યજમાનં સર્વાંશ્ ચર્ત્વિજો ઽભિરક્ષતિ તસ્માદેવંવિદમેવ બ્રહ્માણં કુર્વીત નાનેવંવિદં નાનેવંવિદમ્ ॥10॥
માનવઃ ।
બ્રહ્મૈવૈક ઋત્વિક્ કુરૂન્ અશ્વાભિરક્ષતિ ।
એવંવિદ્ ધ વૈ બ્રહ્મા યજ્ઞં યજમાનં સર્વાંશ્ ચર્ત્વિજો ઽભિરક્ષતિ ।
તસ્માદ્ એવંવિદમ્ એવ બ્રહ્માણં કુર્વીત નાનેવંવિદં નાનેવંવિદમ્