છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.15

છુપ્ભ્_4,14.2,3 ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ ।
બ્રહ્મવિદ ઇવ સોમ્ય તે મુખં પ્રસન્નં ભાતિ કો નુ ત્વાનુશશાસેત્યુક્તઃ પ્રત્યાહ ।
કો નુ માનુશિષ્યાદનુશાસનં કુર્યાદ્ભો ભગવંસ્ત્વયિ પ્રોષિત ઇતીહાપેવ નિહ્નુતે ઽપનિહ્નુત ઇવેતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધો ન ચાપનિહ્નુતે ન ચ યતાવદગ્નિભિરુક્તં બ્રવીતીત્યભિપ્રાયઃ ।
કથમિમે ઽગ્નયો મયા પરિચરિતા ઉક્તવન્તો નૂનં યતસ્ત્વાં દૃષ્ટ્વા વેપમાના ઇવેદૃશા દૃશ્યન્તે પૂર્વમન્યાદૃશાઃ સન્ત ઇતીહાગ્નીનભ્યૂદે ઽભ્યુક્તવાન્કાક્વાગ્નીન્દર્શયન્ ।
કિં નુ સોમ્ય કિલ તે તુભ્યમવોચન્નગ્નય ઇતિ પૃષ્ટ ઇત્યેવમિદમુક્તવન્ત ઇત્યેવં હ પ્રતિજજ્ઞે પ્રતિજ્ઞાતવાન્પ્રતીકમાત્રં કિઞ્ચિન્ન સર્વં યથોક્તમગ્નિભિરુક્તમવોચત્ ।
યત આહાઽચાર્યો લોકાન્વાવ પૃથિવ્યાદીન્હે સોમ્ય કિલ તે ઽવોચન્ન બ્રહ્મ સાકલ્યેન ।
અહં તુ તે તુભ્યં તદ્બ્રહ્મ યદિચ્છસિ ત્વં શ્રોતું વક્ષ્યામિ, શૃણુ તસ્ય મયોચ્યમાનસ્ય બ્રહ્મણો જ્ઞાનમાહાત્મ્યં યથા પુષ્કરપલાશે પદ્મપત્ર આપો ન શિલષ્યન્ત એવં યતા વક્ષ્યામિ બ્રહ્મૈવંવિદિ પાપં કર્મ ન શિલષ્યતે ન સમ્બધ્યત ઇત્યેવમુક્તવત્યાચાર્ય આહોપકોસલો બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ તસ્મૈ હોવાચાઽચાર્યઃ ॥2-3 ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,15.1
ય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચ ।
એતદ્ અમૃતમ્ અભયમ્ એતદ્ બ્રહ્મેતિ ।
તદ્ યદ્ય્ અપ્ય્ અસ્મિન્ સર્પિર્ વોદકં વા સિઞ્ચતિ વર્ત્મની એવ ગચ્છતિ

છુપ્ભ્_4,15.1 ય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતે નિવૃત્તચક્ષુર્ભિર્બ્રહ્મચર્યાદિસાધનસમ્પન્નૈઃ શાન્તૈર્વિવેકિભિર્દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા"ચક્ષુષશ્ચક્ષુઃ"ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાત્ ।
નન્વગ્નિભિરુક્તં વિતથં યત આચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તેતિ ગતિમાત્રસ્ય વક્તેત્યવોચન્ભવિષ્યદ્વિષયાપરિજ્ઞાનં ચાગ્નીનમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
સુખાકાશસ્યૈવાક્ષિણિ દૃશ્યત ઇતિ દ્રષ્ટુરનુવાદાત્ ।
એષ આત્મા પ્રાણિનામિતિ હોવાચૈવમુક્તવાનેતદ્યદેવાઽત્મતત્ત્વમવોચામ ।
એતદમૃતમમરણધર્મ્યવિનાશ્યત એવાભયં યસ્ય હિ વિનાશાશઙ્કા તસ્ય ભયોપપત્તિસ્તદભાવાદભયમત એવૈતદ્બ્રહ્મ બૃહદનન્તમિતિ ।
કિઞ્ચાસ્ય બ્રહ્મણો ઽક્ષિપુરુષસ્ય માહાત્મ્યં તત્તત્ર પુરુષસ્ય સ્થાને ઽક્ષિણિ યદ્યપ્યસ્મિન્યર્પિર્વોદકં વા સિઞ્ચતિ વર્ત્મની એવ ગચ્છતિ પક્ષ્માવેવ ગચ્છતિ ન ચક્ષુષા સમ્બન્ધ્યતે પદ્મપત્રેણેવોદકમ્ ।
સ્થાનસ્યાપ્યેતન્માહાત્મ્યં કિં પુનઃ સ્થાનિનો ઽક્ષિપુરુષસ્ય નિરઞ્જનત્વં વક્તવ્યમિત્યભિપ્રાયઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,15.2
એતં સંયદ્વામ ઇત્ય્ આચક્ષતે ।
એતં હિ સર્વાણિ વામાન્ય્ અભિસંયન્તિ ।
સર્વાણ્ય્ એનં વામાન્ય્ અભિસંયન્તિ ય એવં વેદ

છુપ્ભ્_4,15.2 એતં યથોક્તં પુરુષં સંયદ્વામ ઇત્યાચક્ષતે ।
કસ્માત્ ।
યસ્માદેતં સર્વાણિ વામાનિ વનનીયાનિ સંભજનીયાનિ શોભનાન્યભિસંયન્ત્યભિસઙ્ગચ્છન્તીત્યતઃ સંયદ્વામઃ ।
તથૈવંવિદમેનં સર્વાણિ વામાન્યભિસંયન્તિ ય એવં વેદ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,15.3
એષ ઉ એવ વામનીઃ ।
એષ હિ સર્વાણિ વામાનિ નયતિ ।
સર્વાણિ વામાનિ નયતિ ય એવં વેદ

છુપ્ભ્_4,15.3 એષ ઉ એવ વામનીર્યસ્માદેષ હિ સર્વાણિ વામાનિ પુણ્યકર્મફલાનિ પુણ્યાનુરૂપં પ્રાણિભ્યો નયતિ પ્રાપયતિ વહતિ ચાઽત્મધર્મત્વેન ।
વિદુષઃ ફલં-સર્વાણિ વામાનિ નયતિ ય એવં વેદ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,15.4
એષ ઉ એવ ભામનીઃ ।
એષ હિ સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિ ।
સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિ ય એવં વેદ

છુપ્ભ્_4,15.4 એષ ઉ એવ ભામનીરેષ હિ યસ્માત્સર્વેષુ લોકેષ્વાદિત્યચન્દ્રાગ્ન્યાદિરૂપૈર્ભાતિ દીપ્યતે ।
"તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ"ઇતિ શ્રુતેરતો ભામાનિ નયતીતિ ભામનીઃ ।
ય એવં વેદાસાવપિ સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,15.5
અથ યદ્ ઉ ચૈવાસ્મિઞ્ છવ્યં કુર્વન્તિ યદિ ચ નાર્ચિષમ્ એવાભિસંભવન્તિ ।
અર્ચિષો ઽહઃ ।
અહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમ્ ।
આપૂર્યમાણપક્ષાદ્ યાન્ ષડ્ ઉદઙ્ઙ્ એતિ માસાંસ્ તાન્ ।
માસેભ્યઃ સંવત્સરમ્ ।
સંવત્સરાદ્ આદિત્યમ્ ।
આદિત્યાચ્ ચન્દ્રમસમ્ ।
ચન્દ્રમસો વિદ્યુતમ્ ।
તત્ પુરુષો ઽમાનવઃ ।
સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયતિ ।
એષ દેવપથો બ્રહ્મપથઃ ।
એતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમ્ આવર્તં નાવર્તન્તે નાવર્તન્તે