છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.18

છુપ્ભ્_3,17.7 આદિદિત્યત્રાઽકારસ્યાનુબન્ધસ્તકારો ઽનર્થક ઇચ્છબ્દશ્ચ ।
પ્રત્નસ્ય ચિરન્તનસ્ય પુરાણસ્યેત્યર્થઃ ।
રેતસઃ કારણસ્ય બીજભૂતસ્ય જગતઃ સદાખ્યસ્ય જ્યોતિઃ પ્રકાશં પશ્યન્તિ ।
આશબ્દ ઉત્સૃષ્ટાનુબન્ધઃ પશ્યન્તીત્યનેન સમ્બધ્યતે ।
કિં તજ્જયોતિઃ પશ્યન્તિ ।
વાસરમહરહરિવ તત્સર્વતો વ્યાપ્તં બ્રહ્મણો જ્યોતિઃ ।
નિવૃત્તચક્ષુષો બ્રહ્મવિદો બ્રહ્મચર્યાદિનિવૃત્તિસાધનૈઃ શુદ્ધાન્તઃકરણા આ સમન્તતો જ્યોતિઃ પશ્યન્તીત્યર્થઃ ।
પરઃ પરમિતિ લિઙ્ગવ્યત્યયેન, જ્યોતિષ્પરત્વાત્ ।
યદિધ્યતે દીપ્યતે દિવિ દ્યોતનવતિ પસ્મિન્બ્રહ્મણિ વર્તમાનમ્ ।
યેન જ્યોતિષેદ્ધઃ સવિતા તપતિ ચન્દ્રમા ભાતિ વિદ્યુદ્વિદ્યોતતે ગ્રહતારાગણા વિભાસન્તે ।
કિઞ્ચાન્યો મન્ત્રદૃગાહ યથોક્તં જ્યોતિઃ પશ્યન્ ।
ઉદ્વયં તમસો ઽજ્ઞાનલક્ષણાત્પરિ પરસ્તાદિતિ શેષઃ ।
તમસો વાપનેતૃ યજ્જયોતિરુત્તરમાદિત્યસ્થં પરિપશ્યન્તો વયમુદગન્મેતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
તજ્જ્યોતિઃ સ્વઃ સ્વમાત્મીયમસ્મદ્ધૃદિ સ્થિતમ્ ।
આદિત્યસ્થં ચ તદેકં જ્યોતિઃ ।
યદુત્તરમુત્કૃષ્ટતરમૂર્ધ્વતરં વાપરં જ્યોતિરપેક્ષ્ય પશ્યન્ત ઉદગન્મ વયમ્ ।
કમુદગન્મેત્યાહ ।
દેવં દ્યોતનવન્તં દેવત્રા દેવેષુ સર્વેષુ સૂર્યં રસાનાં રશ્મીનાં પ્રાણાનાં ચ જગત ઈરણાત્સૂર્યસ્તમુદગન્મ ગતવન્તો જ્યોતિરુત્તમં સર્વજ્યોતિર્ભ્ય ઉત્કૃષ્ટતમમહો પ્રાપ્તા વયમિત્યર્થઃ ।
ઇદં તજ્જ્યોતિર્યદૃગ્ભ્યાં સ્તુતં યદ્યજુસ્ત્રયેણ પ્રકાશિતમ્ ।
દ્વિરભ્યાસો યજ્ઞકલ્પનાપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ॥7॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,18.1
મનો બ્રહ્મેત્ય્ ઉપાસીત ।
ઇત્ય્ અધ્યાત્મમ્ ।
અથાધિદૈવતમ્ ।
આકાશો બ્રહ્મ ।
ઇત્ય્ ઉભયમ્ આદિષ્ટં ભવત્ય્ અધ્યાત્મં ચાધિદૈવતં ચ

છુપ્ભ્_3,18.1 મનોમય ઈશ્વર ઉક્ત આકાશાત્મેતિ ચ બ્રહ્મણો ગુણૈકદેશત્વેન ।
અથેદાનીં મન આકાશયોઃ સમસ્તબ્રહ્મદૃષ્ટિવિધાનાર્થ આરમ્ભો મનો બ્રહ્મેત્યાદિ ।
મનો મનુતે ઽનેનેત્યન્તઃકરણં તદ્બ્રહ્મ પરમિત્યુપાસીતેતિ એતદાત્મવિષયં દર્શનમધ્યાત્મમ્ ।
અથાધિદૈવતં દેવતાવિષયમિદં વક્ષ્યામઃ ।
આકાશો બ્રહ્મેત્યુપાસીત ।
એવમભુયમધ્યાત્મમધિદૈવતં ચોભયં બ્રહ્મદૃષ્ટિવિષયમાદિષ્ટમુપદિષ્ટં ભવતિ ।
આકાશમનસોઃ સૂક્ષ્મત્વાત્ ।
મનસોપલભ્યત્વાચ્ચ બ્રહ્મણો યોગ્યં મનો બ્રહ્મદૃષ્ટેઃ ।
આકાશશ્ચ સર્વગતત્વાત્સૂક્ષ્મત્વાદુપાધિહીનત્વાચ્ચ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,18.2
તદ્ એતચ્ ચતુષ્પાદ્ બ્રહ્મ ।
વાક્ પાદઃ પ્રાણઃ પાદશ્ ચક્ષુઃ પાદઃ શ્રોત્રં પાદઃ ।
ઇત્ય્ અધ્યાત્મમ્ ।
અથાધિદૈવતમ્ ।
અગ્નિઃ પાદો વાયુઃ પાદ આદિત્યઃ પાદો દિશઃ પાદઃ ।
ઇત્ય્ ઉભયમ્ એવાદિષ્ટં ભવત્ય્ અધ્યાત્મં ચાધિદૈવતં ચ

છુપ્ભ્_3,18.2 તદેતન્મન આખ્યં ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ, ચત્વારઃ પાદા અસ્યેતિ ।
કથં ચતુષ્પાત્ત્વં મનસો બ્રહ્મણ ઇત્યાહ-વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમિત્યેતે પાદા ઇત્યધ્યાત્મમ્ ।
અથાધિદૈવતમાકાશસ્ય બ્રહ્મણો ઽગ્નિર્વાયુરાદિત્યો દિશ ઇત્યેતે ।
એવમુભયમેવ ચતુષ્પાદ્બ્રહ્માઽદિષ્ટં ભવત્યધ્યાત્મં ચૈવાધિદૈવતં ચ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,18.3
વાગ્ એવ બ્રહ્મણશ્ ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સો ઽગ્નિના જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ।
ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ

છુપ્ભ્_3,18.3 તત્ર વાગેવ મનસો બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદ ઇતરપાદત્રયાપેક્ષયા ।
વાચા હિ પાદેનેવ ગવાદિ વક્તવ્યવિષયં પ્રતિ પ્રતિષ્ઠતિ ।
અતો મનસઃ પાદ ઇવ વાક્ ।
તથા પ્રાણો ઘ્રાણઃ પાદઃ ।
તેનાપિ ગન્ધવિષયં પ્રતિ ચઙ્ક્રમતિ ।
તથા ચક્ષુઃ પાદઃ શ્રોત્રં પાદ ઇત્યેવમધ્યાત્મં ચતુષ્પાત્તવં મનસો બ્રહ્મણઃ ।
અથાધિદૈવતમગ્નિવાય્વાદિત્યદિશ આકાશસ્ય બ્રહ્મણ ઉદાર ઇવ ગોઃ પાદા વિલગ્ના ઉપલભ્યન્તે ।
તેન તસ્યાઽકાશસ્યાગ્ન્યાદયઃ પાદા ઉચ્યન્તે ।
એવમુભયમધ્યાત્મં ચૈવાધિદૈવતં ચતુષ્પાદાદિષ્ટં ભવતિ ।
તત્ર વાગેવ મનસો બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સો ઽગ્નિનાધિદૈવતેન જ્યોતિષા ભાતિ ચ દીપ્યતે તપતિ ચ સન્તાપં ચૌષ્ણ્યં કરોતિ ।
અથવા તૈલઘૃતાદ્યાગ્નેયાશનેનેદ્ધા વાગ્ભાતિ ચ તપતિ ચ વદનાયોત્સાહવતી સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વિદ્વત્ફલં ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં યથોક્તં વેદઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,18.4-6
પ્રાણ એવ બ્રહ્મણશ્ ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ વાયુના જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ।
ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ

ચક્ષુર્ એવ બ્રહ્મણશ્ ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ આદિત્યેન જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ।
ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ

શ્રોત્રમ્ એવ બ્રહ્મણશ્ ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ દિગ્ભિર્ જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ।
ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ ય એવં વેદ