છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.17

છુપ્ભ્_3,16.7 નિશ્ચિતા હિ વિદ્યા ફલાયેત્યેતદ્દર્શયન્નુદાહરતિ-એતદ્યજ્ઞદર્શનં હ સ્મ વૈ કિલ તદ્વિદ્વાનાહ મહિદાસો નામતઃ ।
ઇતરાયા અપત્યમૈતરેયઃ ।
કિં કસ્માન્મે મમૈતદુપતપનમુપતપસિ સ ત્વં હે રોગ યો ઽહં યજ્ઞો ઽનેન ત્વત્કૃતેનોપતાપેન ન પ્રેષ્યામિ ન મરિષ્યામ્યતો વૃથા તવ શ્રમ ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યેવમાહ સ્મેતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
સ એવંનિશ્ચયઃ સન્ષોડશં વર્ષશતમજીવત્ ।
અન્યો ઽપ્યેવંનિશ્ચઃ ષોડશં વર્ષશતં પ્રજીવતિ ય એવં યથોક્તં યજ્ઞસમ્પાદનં વેદ જાનાતિ સ ઇત્યર્થઃ ॥7॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય ષોડશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,17.1
સ યદ્ અશિશિષતિ યત્ પિપાસતિ યન્ ન રમતે તા અસ્ય દીક્ષાઃ

છુપ્ભ્_3,17.1 સ યદશિશિષતોત્યાદિયજ્ઞસામાન્યનિર્દેશઃ પુરુષસ્ય પૂર્વેણૈવ સમ્બધ્યતે ।
યદશિશિષત્યશિતુમિચ્છતિ ।
તથા પિપાસતિ પાતુમિચ્છતિ ।
યન્ન રમત ઇષ્ટાદ્યપ્રાપ્તિનિમિત્તં યદૈવઞ્જાતીયકં દુઃખમનુભવતિ તા અસ્ય દીક્ષાઃ ।
દુઃખસામાન્યાદ્વિધિયજ્ઞસ્યેવ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,17.2
અથ યદ્ અશ્નાતિ યત્ પિબતિ યદ્ રમતે તદ્ ઉપસદૈર્ એતિ

છુપ્ભ્_3,17.2 અથ યદશ્નાતિ યત્પિબતિ યદ્રમતે રતિં ચાનુભવતીષ્ટાદિસંયોગાત્તદુપસદૈઃ સમાનતામેતિ ।
ઉપસદાં ચ પયોવ્રતત્વનિમિત્તં સુખમસ્તિ ।
અલ્પભોજનીયાનિ ચાહાન્યાશ્વાસન્નાનીતિ પ્રશ્વાસો ઽતો ઽશનાદીનામુપસદાં ચ સામાન્યમ્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,17.3
અથ યદ્ ધસતિ યજ્ જક્ષતિ યન્ મૈથુનં ચરતિ સ્તુતશસ્ત્રૈર્ એવ તદ્ એતિ

છુપ્ભ્_3,17.3 અથ યદ્ધસતિ યજ્જક્ષતિ ભક્ષયતિ યન્મૈથુનં ચરતિ સ્તુતશસ્રૈરેવ તત્સમાનતામેતિ ।
શબ્દવત્ત્વસામાન્યાત્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,17.4
અથ યત્ તપો દાનમ્ આર્જવમ્ અહિંસા સત્યવચનમ્ ઇતિ તા અસ્ય દક્ષિણાઃ

છુપ્ભ્_3,17.4 અથ યત્તપો દાનમાર્જવમહિંસા સત્યવચનમિતિ તા અસ્ય દક્ષિણાઃ ।
ધર્મપુષ્ટિકરત્વસામાન્યાત્ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,17.5
તસ્માદ્ આહુઃ સોષ્યત્ય્ અસોષ્ટેતિ ।
પુનર્ ઉત્પાદનમ્ એવાસ્ય તત્ ।
મરણમ્ એવાવભૃથઃ

છુપ્ભ્_3,17.5 યસ્માચ્ચ યજ્ઞઃ પુરષસ્તસ્માત્તં જનયિષ્યતિ માતા યદા તદાઽહુરન્યે સોષ્યતીતિ તસ્ય માતરં યદા ચ પ્રસૂતા ભવતિ તદાસોષ્ટ પૂર્ણિકેતિ વિધિયજ્ઞ ઇવ સોષ્યતિ સોમં દેવદત્તો ઽસોષ્ટ સોમં યજ્ઞદત્ત ઇતિ, અતઃ શબ્દસામાન્યાદ્વા પુરુષો યજ્ઞઃ ।
પુનરુત્પાદનમેવાસ્ય તત્પુરુષાખ્યસ્ય યજ્ઞસ્ય યત્સોષ્યત્યસોષ્ટેતિ શબ્દસમ્બન્ધિત્વં વિધિયજ્ઞસ્યેવ ।
કિઞ્ચ તન્મરણમેવાસ્ય પુરુષયજ્ઞસ્યાવભૃથઃ સમાપ્તિસામાન્યાત્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,17.6
તદ્ ધૈતદ્ ઘોર આઙ્ગિરસઃ કૃષ્ણાય દેવકીપુત્રાયોક્ત્વોવાચ ।
અપિપાસ એવ સ બભૂવ ।
સો ઽન્તવેલાયામ્ એતત્ ત્રયં પ્રતિપદ્યેતાક્ષિતમ્ અસ્ય્ અચ્યુતમ્ અસિ પ્રાણસંશિતમ્ અસીતિ ।
તત્રૈતે દ્વે ઋચૌ ભવતઃ

છુપ્ભ્_3,17.6 તદ્ધૈતદ્યજ્ઞદર્શનં ઘોરો નામત આઙ્ગિરસો ગોત્રતઃ કૃષ્ણાય દેવકીપુત્રાય શિષ્યાયોકત્વોવાચ તદેતત્ત્રયમિત્યાદિવ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
સ ચૈતદ્દર્શનં શ્રુત્વાપિપાસ એવામ્યાભ્યો વિદ્યાભ્યો બભૂવ ।
ઇત્થં ચ વિશિષ્ટેયં વિદ્યા યત્કૃષ્ણસ્ય દેવકીપુત્રસ્યાન્યાં વિદ્યાં પ્રતિ તૃડ્વિચ્છેદકરીતિ પુરુષયજ્ઞવિદ્યાં સ્તૌતિ ।
ઘોર આઙ્ગિરસઃ કૃષ્ણાયોક્ત્વેમાં વિદ્યાં કિમુવાચેતિ તદાહ-સ એવં યથોક્તયજ્ઞવિદન્તવેલાયાં મરણકાલ એતન્મન્ત્રત્રયં પ્રતિપદ્યેત જપેદિત્યર્થઃ ।
કિં તદક્ષિતમક્ષીણમક્ષતં વાસીત્યેકં યજુઃ સામર્થ્યાદાદિત્યસ્થં પ્રાણં ચૈકીકૃત્યાઽહ ।
તથા તમેવાઽહાચ્યુતં સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતમસીતિ દ્વિતીયં યજુઃ ।
પ્રાણસંશિતં પ્રાણશ્ચ સ સંશિતં સમ્યક્તનૂકૃતં ચ સૂક્ષ્મં તત્ત્વમસીતિ તૃતીયં યજુઃ ।
તત્રૈતસ્મિન્નર્થે વિદ્યાસ્તુતિપરે દ્વે ઋચૌ મન્ત્રૌ ભવતો ન જપાર્થે ।
ત્રયં પ્રતિપદ્યેતેતિ ત્રિત્વસંખ્યાબાધનાત્ ।
પઞ્ચસંખ્યા હિ તદા સ્યાત્ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,17.7
આદિત્ પ્રત્નસ્ય રેતસઃ ।
ઉદ્ વયં તમસસ્પરિ ।
જ્યોતિઃ પશ્યન્ત ઉત્તરમ્ ।
સ્વઃ પશ્યન્ત ઉત્તરમ્ ।
દેવં દેવત્રા સૂર્યમ્ અગન્મ જ્યોતિર્ ઉત્તમમ્ ઇતિ જ્યોતિર્ ઉત્તમમ્ ઇતિ