છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.16

છુપ્ભ્_3,15.7 અથ યદવોચં સ્વઃ પ્રપદ્ય ઇત્યૃગ્વેદાદીન્પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચમિતિ ।
ઉપરિષ્ટાન્મન્ત્રાઞ્જપેત્તતઃ પૂર્વોક્તમજરં કોશં સદિગ્વત્સં યથાવદ્ધ્યાત્વા દ્વિર્વચનમાદરાર્થમ્ ॥7॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,16.1
પુરુષો વાવ યજ્ઞઃ ।
તસ્ય યાનિ ચતુર્વિંશતિવર્ષાણિ તત્ પ્રાતઃસવનમ્ ।
ચતુર્વિંશત્યક્ષરા ગાયત્રી ।
ગાયત્રં પ્રાતઃસવનમ્ ।
તદ્ અસ્ય વસવો ઽન્વાયત્તાઃ ।
પ્રાણા વાવ વસવઃ ।
એતે હીદં સર્વં વાસયન્તિ

છુપ્ભ્_3,16.1 પુત્રાયુષ ઉપાસનમુક્તં જપશ્ચ ।
અથેદાનીમાત્મનો દીર્ઘજીવનાયેદમુપાસનં જપં ચ વિદધદાહ ।
જીવન્હિ સ્વયં પુત્રાદિફલેન યુજ્યતે નાન્યથા ઇત્યત આત્માનં યજ્ઞં સમ્પાદયતિ-પુરષઃ પુરુષો જીવનવિશિષ્ટઃ કાર્યકરણસઙ્ઘાતો યથાપ્રસિદ્ધ એવ ।
વાવશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ ।
પુરષ એવ યજ્ઞ ઇત્યર્થઃ ।
તથા હિ સામાન્યૈઃ સમ્પાદયતિ યજ્ઞત્વમ્ ।
કથમ્ ।
તસ્ય પુરુષસ્ય યાનિ ચતુર્વિંશતિવર્ષાણ્યાયુષસ્તત્પ્રાતઃસવનં યજ્ઞસ્ય ।
કેન સામાન્યેનેત્યાહ-ચતુર્વિંશત્યક્ષરા ગાયત્રો છન્દો ગાયત્રં ગાયત્રીછન્દસ્કં હિ વિધિયજ્ઞસ્ય પ્રાતઃસવનમ્ ।
અતઃ પ્રાતઃસવનસમ્પન્નેન ચતુર્વિંશતિવર્ષાયુષા યુક્તઃ પુરુષઃ ।
અતો વિધિયજ્ઞસાદૃશ્યાદ્યજ્ઞઃ ।
તથોત્તરયોરપ્યાયુષોઃ સવનદ્વયસમ્પત્તિસ્રિષ્ટુબ્જગત્યક્ષરસંખ્યાસામાન્યતો વાચ્યા ।
કિઞ્ચ તદસ્ય પુરુષયજ્ઞસ્ય પ્રાતઃસવનં વિધિયજ્ઞસ્યેવ વસવો દેવા અન્વાયત્તા અનુગતાઃ ।
સવનદેવતાત્વેન સ્વામિન ઇત્યર્થઃ ।
પુરુષયજ્ઞે ઽપિ વિધિયજ્ઞ ઇવાગ્ન્યાદયો વસવો દેવાઃ પ્રાપ્તા ઇત્યતો વિશિનષ્ટિ-પ્રાણા વાવ વસવો વાગાદયો વાયવશ્ચ ।
તેહિ યસ્માદિદં પુરુષાદિપ્રાણિજાતમેતે વાસયન્તિ ।
પ્રાણેષુ હિ દેહે વત્સતુ સર્વમિદ વસતિ નાન્યથા ।
ઇત્યતો વસનાદ્વાસનાચ્ચ વસવઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,16.2
તં ચેદ્ એતસ્મિન્ વયસિ કિંચિદ્ ઉપતપેત્ સ બ્રૂયાત્ ।
પ્રાણા વસવ ઇદં મે પ્રાતઃસવનં માધ્યંદિનં સવનમ્ અનુસંતનુતેતિ માહં પ્રાણાનાં વસૂનાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેતિ ।
ઉદ્ ધૈવ તત એત્ય્ અગદો હ ભવતિ

છુપ્ભ્_3,16.2 તં ચેદ્યજ્ઞસમ્પાદિતમેતસ્મિન્પ્રાતઃ સવનસમ્પન્ને વયસિ કિઞ્ચિદ્વ્યાધ્યાદિ મરણશઙ્કારણમુપતપેદ્દુઃખમુત્પાદયેત્સ તદા યજ્ઞસમ્પાદી પુરુષ આત્માનં યજ્ઞં મન્યમાનો બ્રૂયાજ્જપેદિત્યર્થઃ ઇમં મન્ત્રં હે પ્રાણા વસવ અદં મે પ્રાતઃ સવનં મમ યજ્ઞસ્ય વર્તતે તન્માધ્યન્દિનં સવનમનુસન્તનુતેતિ માધ્યન્દિનેન સવનેનાઽયુષા સહિતમેકીભૂતં સન્તતં કુરુતેત્યર્થઃ ।
માહં યજ્ઞો યુષ્માકં પ્રાણાનાં વસૂનાં પ્રાતઃસવનેશાનાં મધ્યે વિલોપ્સીય વિલુપ્યેય વિચ્છિદ્યેયેત્યર્થઃ ।
ઇતિશબ્દો મન્ત્રપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ।
સ તેન જપેન ધ્યાનેન ચ તતસ્તસ્માદુપતાપાદુદેત્યુદ્ગચ્છતિ ।
ઉદ્ગમ્ય વિમુક્તઃ સન્નગદો હાનુપતાપો ભવત્યેવ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,16.3
અથ યાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશદ્ વર્ષાણિ તન્ માધ્યંદિનં સવનમ્ ।
ચતુશ્ચત્વારિંશદક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્ ।
ત્રૈષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનમ્ ।
તદ્ અસ્ય રુદ્રા અન્વાયત્તાઃ ।
પ્રાણા વાવ રુદ્રાઃ ।
એતે હીદં સર્વં રોદયન્તિ

છુપ્ભ્_3,16.3 અથ યાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વર્ષાણીત્યાદિ સમાનમ્ ।
રુદન્તિ રોદયન્તીતિ પ્રાણા રુદ્રાઃ ।
ક્રૂરા હિ તે મધ્યમેવયસ્યતો રુદ્રાઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,16.4-6
તં ચેદ્ એતસ્મિન્ વયસિ કિંચિદ્ ઉપતપેત્ સ બ્રૂયાત્ ।
પ્રાણા રુદ્રા ઇદં મે માધ્યંદિનં સવનં તૃતીયસવનમ્ અનુસંતનુતેતિ માહં પ્રાણાનાં રુદ્રાણાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેતિ ।
ઉદ્ ધૈવ તત એત્ય્ અગદો હ ભવતિ

અથ યાન્ય્ અષ્ટાચત્વારિંશદ્ વર્ષાણિ તત્ તૃતીયસવનમ્ ।
અષ્ટાચત્વારિંશદક્ષરા જગતી ।
જાગતં તૃતીયસવનમ્ ।
તદ્ અસ્યાદિત્યા અન્વાયત્તાઃ ।
પ્રાણા વાવાદિત્યાઃ ।
એતે હીદં સર્વમ્ આદદતે

તં ચેદ્ એતસ્મિન્ વયસિ કિંચિદ્ ઉપતપેત્ સ બ્રૂયાત્ ।
પ્રાણા આદિત્યા ઇદં મે તૃતીયસવનમ્ આયુર્ અનુસંતનુતેતિ માહં પ્રાણાનામ્ આદિત્યાનાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેતિ ।
ઉદ્ ધૈવ તત એત્ય્ અગદો હૈવ ભવતિ

છુપ્ભ્_3,16.4-6 તથાઽદિત્યાઃ પ્રાણાઃ ।
તે હીદં શબ્દાદિજાતમાદદતે ઽત આદિત્યાસ્તૃતીયસવનમાયુઃ ષોડશોત્તરવર્ષશતં સમાપયતાનુસન્તનુત યજ્ઞં સમાપયતેત્યર્થઃ ।
સમાનમન્યત્ ॥4-6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,16.7
એતદ્ ધ સ્મ વૈ તદ્ વિદ્વાન્ આહ મહિદાસ ઐતરેયઃ ।
સ કિં મ એતદ્ ઉપતપસિ યો ઽહમ્ અનેન ન પ્રેષ્યામ્ ઇતિ ।
સ હ ષોડશં વર્ષશતમ્ અજીવત્ ।
પ્ર હ ષોડશં વર્ષશતં જીવતિ ય એવં વેદ