છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.12

છુપ્ભ્_3,11.6 નાન્યસ્મૈ કસ્મૈચન પ્રબ્રૂયાત્તીર્થદ્વયમનુજ્ઞાતમનેકેષાં પ્રાપ્તાનાં તીર્થાનામાચાર્યાદીનામ્ ।
કસ્માત્પુનસ્તીર્થસઙ્કોચનં વિદ્યાયા નિષ્ક્રયાર્થમાચાર્યાય ધનસ્ય પૂર્ણાં સમ્પન્નાં ભોગોપરરણૈર્નાસાવસ્ય નિષ્ક્રયો યસ્માત્તતો ઽપિ દાનાદેતદેવ યન્મધુવિદ્યાદાનં ભૂયો બહુતરફલમિત્યર્થઃ ।
દ્વિરભ્યાસ આદરાર્થઃ ॥6॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્યૈકાદશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,12.1
ગાયત્રી વા ઇદં સર્વં ભૂતં યદ્ ઇદમ્ કિઞ્ચ ।
વાગ્ વૈ ગાયત્રી ।
વાગ્ વા ઇદં સર્વં ભૂતં ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચ

છુપ્ભ્_3,12.1 યત એવમતિશયફલૈષા બ્રહ્મવિદ્યાતઃ સા પ્રકારાન્તરેણાપિ વક્તવ્યેતિ ગાયત્રી વા ઇત્યાદ્યારભ્યતે ।
ગાયત્રીદ્વારેણ ચોચ્યતે ।
બ્રહ્મણઃ સર્વવિશેષરહિતસ્ય નેતિ નેતીત્યાદિશિષપ્રતિષેધગમ્યસ્ય દુર્બોધત્વાત્ ।
સત્સ્વનેકેષુ ચ્છન્દઃસુ ગાયત્ર્યા એવ બ્રહ્મજ્ઞાનદ્વારતયોપાદાનં પ્રાધાન્યાત્ ।
સોમાહરણાત્ ઇતરચ્છન્દોક્ષરાહરણેનેતરચ્છન્દોવ્યાપ્ત્યા ચ સર્વસવનવ્યાપકત્વાચ્ચ યજ્ઞે પ્રાધાન્યં ગાયત્ર્યાઃ ।
ગાયત્રીસારત્વાચ્ચ બ્રાહ્મણસ્ય માતરમિવ હિત્વા ગુરુતરાં ગાયત્રીં તતો ઽન્યદ્ગુરુતરં ન પ્રતિપદ્યતે યથોક્તં બ્રહ્માપીતિ ।
તસ્યામત્યન્તગૌરવસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
અતો ગાયત્રીમુખેનૈવ બ્રહ્મોચ્યતે ।
ગાયત્રી વા ઇત્યવધારણાર્થો વૈશબ્દઃ ।
ઇદં સર્વં ભૂતં પ્રામિજાતં યત્કિઞ્ચ સ્થાવરં જઙ્ગમં વા તત્સર્વં ગાયત્ર્યેવ ।
તસ્યાશ્છન્દોમાત્રાયાઃ સર્વભૂતત્વમનુપપન્નમિતિ ગાયત્રીકારણં વાચં શબ્દયત્યસૌ ગૌરસાવશ્વ ઇતિ ચ ત્રાયતે ચ રક્ષત્યમુષ્માન્મા ભૈષીઃ કિં તે ભયમુત્થિતમિત્યાદિના સર્વતો ભયાન્નિવર્ત્યમાનો વાચા ત્રાતઃ સ્યાત્ ।
યદ્વાગ્ભૂતં ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચ ગાયત્ર્યેવ તદ્ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચ વાચો ઽનન્યત્વાદ્ગાયત્ર્યાઃ ।
ગાનાત્ત્રાણાચ્ચ ગાયત્ર્યા ગાયત્રીત્વમ્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,12.2
યા વૈ સા ગાયત્રીયં વાવ સા યેયં પૃથિવી ।
અસ્યાં હીદં સર્વં ભૂતં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
એતામ્ એવ નાતિશીયતે

છુપ્ભ્_3,12.2 યા વૈ સૈવંલક્ષણા સર્વભૂતરૂપા ગાયત્રી, ઇયં વાવ સા યેયં પૃથિવી ।
કથં પુનરિયં પૃથિવી ગાયત્રીતિ, ઉચ્યતેસર્વભૂતસમ્બન્ધાત્ ।
કથં સર્વભૂતસમ્બન્ધઃ, અસ્યાં પૃથિવ્યાં હિ યસ્માત્સર્વં સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ ભૂતં પ્રતિષ્ઠિતમેતામેવ પૃથિવીં નાતિશીયતે નાતિવર્તત ઇત્યેતત્ ।
યથા ગાનત્રાણાભ્યાં ભૂતસમ્બન્ધો ગાયત્ર્યા એવં ભૂતપ્રતિષ્ઠાનાદુભૂતસમ્બદ્ધા પૃથિવ્યતો ગાયત્રી પૃથિવી ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,12.3
યા વૈ સા પૃથિવીયં વાવ સા યદ્ ઇદમ્ અસ્મિન્ પુરુષે શરીરમ્ ।
અસ્મિન્ હીમે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
એતદ્ એવ નાતિશીયન્તે

છુપ્ભ્_3,12.3 યા વૈ સા પૃથિવી ગાયત્રીયં વાવ સેદમેવ ।
તત્કિં, યદિદમસ્મિન્પુરુષે કાર્યકારણસઙ્ઘાતે જીવતિ શરીરં પાર્થિવત્વાચ્છરીરસ્ય ।
કથં શરીરસ્ય ગાયત્રીત્વમિતિ ।
ઉચ્યતે-અસ્મિન્હીમે પ્રાણા ભૂતશબ્દવાચ્યાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
અતઃ પૃથિવીવદ્ભૂતશબ્દવાચ્યપ્રાણપ્રતિષ્ઠાનાચ્છરીરં ગાયત્રી ।
એતદેવ યસ્માચ્છરીરં નાતિશીયન્તે પ્રાણાઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,12.4
યદ્ વૈ તત્ પુરુષે શરીરમ્ ઇદં વાવ તદ્ યદ્ ઇદમ્ અસ્મિન્ન્ અન્તઃ પુરુષે હૃદયમ્ ।
અસ્મિન્ હીમે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
એતદ્ એવ નાતિશીયન્તે

છુપ્ભ્_3,12.4 યદ્વ તત્પુરુષે શરીરં ગાયત્રીદં વાવ તત્ ।
યદિદમસ્મિન્નન્તર્મધ્યે પુરુષે હૃદયં પુણ્ડરીકાખ્યમેતદ્ગાયત્રી ।
કથમિત્યાહ-અસ્મિન્હીમે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતા અતઃ શરીરવદ્ગાયત્રી હૃદયમ્ ।
એતદેવ ચ નાતિશીયન્તે પ્રાણાઃ ।
"પ્રાણો હ પિતા ।
પ્રાણો માતા ।
"ઇતિ,"અહિંસન્સર્વભૂતાનિ"ઇતિ ચ શ્રુતેર્ભૂતશબ્દવાચ્યાઃ પ્રાણાઃ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,12.5
સૈષા ચતુષ્પદા ષડ્વિધા ગાયત્રી ।
તદ્ એતદ્ ઋચાભ્યનૂક્તમ્

છુપ્ભ્_3,12.5 સૈષા ચતુષ્પદા ષડક્ષરપદા છન્દોરૂપા સતી ભવતિ ગાયત્રી ષડ્વિધા વાગ્ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયપ્રાણરૂપા સતી ષડ્વિધા ભવતિ ।
વાક્પ્રાણયોરન્યાર્થનિર્દિષ્ટયોરપિ ગાયત્રીપ્રકારત્વમ્ ।
અન્યથા ષડ્વિધસંખ્યાપૂરણાનુપપત્તેઃ ।
તદેતસ્મિન્નર્થ એતદ્ગીયત્ર્યાખ્યં બ્રહ્મ ગાયત્ર્યનુગતં ગાયત્રીમુખેનોક્તમૃચાપિ મન્ત્રેણાભ્યનૂક્તં પ્રકાશિતમ્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,12.6
તાવાન્ અસ્ય મહિમા તતો જ્યાયાંશ્ ચ પુરુષઃ ।
પાદો ઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદ્ અસ્યામૃતં દિવીતિ

છુપ્ભ્_3,12.6 તાવાનસ્ય ગાયત્ર્યાખ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સમસ્તસ્ય મહિમા વિભૂતિવિસ્તારઃ ।
યાવાંશ્ચતુષ્પાત્ષડ્વિધશ્ચ બ્રહ્મણો વિકારઃ પાદો ગાયત્રીતિ વ્યાખ્યાતઃ ।
અતસ્તસ્માદ્વિકારલક્ષણાદ્ગાયત્ર્યાખ્યાદ્વાચારમ્ભણમાત્રાત્તતો જ્યાયાન્મહત્તરશ્ચ પરમાર્થસત્યરૂપો ઽવિકારઃ પૂરુષઃ પુરુષઃ સર્વપૂરણાત્પુરિ શયનાચ્ચ ।
તસ્યાસ્ય પાદઃ સર્વા સર્વાણિ ભૂતાનિ તેજોબન્નાદીનિ સસ્થાવરજઙ્ગમાનિ ।
ત્રિપાત્ત્રયઃ પાદા અસ્ય સો ઽયં ત્રિપાત્ ।
ત્રિપાદમૃતં પુરુષાખ્યં સમસ્તસ્ય ગાયત્ર્યાત્મનો દિવિ દ્યોતનવતિ સ્વાત્મન્યવસ્થિતમિત્યર્થ ઇતિ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,12.7
યદ્ વૈ તદ્ બ્રહ્મેતીદં વાવ તદ્ યો ઽયં બહિર્ધા પુરુષાદ્ આકાશઃ ।
યો વૈ સ બહિર્ધા પુરુષાદ્ આકાશઃ

છુપ્ભ્_3,12.7 યદ્વૈ તત્ ત્રિપાદમૃતં ગાયત્રીમુખેનોક્તં બ્રહ્મેતીદં વાવ તદિદમેવ ।
તદ્યો ઽયં પ્રસિદ્ધો બહિર્ધા બહિઃ પુરુષાદાકાશો ભૌતિકો યો વૈ સ બહિર્ધા પુરુષાદાકાશ ઉક્તઃ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,12.8
અયં વાવ સ યો ઽયમ્ અન્તઃ પુરુષ આકાશઃ ।
યો વૈ સો ઽન્તઃ પુરુષ આકાશઃ

છુપ્ભ્_3,12.8 અયં વાવ સ યો ઽયમન્તઃ પુરુષે શરીર આકાશો યો વૈ સો ઽન્તઃ પુરુષ આકાશઃ ॥8 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,12.9
અયં વાવ સ યો ઽયમ્ અન્તર્હૃદય આકાશઃ ।
તદ્ એતત્ પૂર્ણમ્ અપ્રવર્તિ ।
પૂર્ણમ્ અપ્રવર્તિનીં શ્રિયં લભતે ય એવં વેદ