છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.9

છુપ્ભ્_2,8.3 દુગ્ધે ઽસ્મા ઇત્યાદ્યુક્તાર્થમ્ ॥3॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્યાષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,9.1
અથ ખલ્વ્ અમુમ્ આદિત્યં સપ્તવિધં સામોપાસીત ।
સર્વદા સમસ્ તેન સામ ।
માં પ્રતિ માં પ્રતીતિ સર્વેણ સમસ્ તેન સામ

છુપ્ભ્_2,9.1 અવયવમાત્રે સામ્ન્યાદિત્યદૃષ્ટિઃ પઞ્ચવિધેષૂક્તા પ્રથમે ચાધ્યાયે ।
અથેદાનીં ખલ્વમુમાદિત્યં સમસ્તે સામ્ન્યવયવવિભાગશો ઽધ્યસ્ય સપ્તવિધં સામોપાસીત ।
કથં પુનઃ સામત્વમાદિત્યસ્યેતિ ।
ઉચ્યતે ।
ઉદ્ગીથત્વે હેતુવદાદિત્યસ્ય સામત્વે હેતુઃ ।
કો ઽસૌ, સર્વદા સમો વૃદ્ધિક્ષયાભાવાત્તેન હેતુના સામાઽદિત્યો માં પ્રતિ માં પ્રતીતિ તુલ્યાં બુદ્ધિમુત્પાદયતિ ।
અતઃ સર્વેણ સમો ઽતઃ સામ સમત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઉદ્ગીથભક્તિસામાન્યવચનાદેવ લોકાદિષૂક્તસામાન્યાદ્ધિઙ્કારાદિત્વં ગમ્યત ઇતિ હિઙ્કારાદિત્વે કારણં નોક્તમ્ ।
સામત્વે પુનઃ સવિતુરનુક્તં કારણં ન સુબોધમિતિ સમત્વમુક્તમ્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,9.2
તસ્મિન્ન્ ઇમાનિ સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ અન્વાયત્તાનીતિ વિદ્યાત્ ।
તસ્ય યત્ પુરોદયાત્ સ હિઙ્કારઃ ।
તદ્ અસ્ય પશવો ઽન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્ તે હિઙ્કુર્વન્તિ ।
હિઙ્કારભાજિનો હ્ય્ એતસ્ય સામ્નઃ

છુપ્ભ્_2,9.2 તસ્મિન્નાદિત્યે ઽવયવવિભાગશ ઇમાનિ વક્ષ્યમાણાનિ સર્વામિ ભૂતાન્યન્વાયત્તાન્યનુગતાન્યાદિત્યમુપજીવ્યત્વેનેતિ વિદ્યાત્ ।
કથં, તસ્યાઽદિત્યસ્ય યત્પુરોદયાદ્ધર્મરૂપં સ હિઙ્કારો ભક્તિસ્તત્રેદં સામાન્યં યત્તસ્ય હિઙ્કારભક્તિરૂપં તદસ્યાઽદિત્યસ્ય સામ્નઃ પશવો ગવાદયો ઽન્વાયત્તા અનુગતાસ્તદ્ભક્તિરૂપમુપજીવન્તીત્યર્થઃ ।
યસ્માદેવં તસ્માત્તે હિઙ્કુર્વન્તિ પશવઃ પ્રાગુદયાત્ ।
તસ્માદ્ધિઙ્કારભાજિનો હ્યેતસ્યાઽદિત્યાખ્યસ્ય સામ્નઃ તદ્ભક્તિભજનશીલત્વાદ્ધિ ત એવં વર્તન્તે ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,9.3
અથ યત્ પ્રથમોદિતે સ પ્રસ્તાવઃ ।
તદ્ અસ્ય મનુષ્યા અન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્ તે પ્રસ્તુતિકામાઃ પ્રશંસાકામાઃ ।
પ્રસ્તાવભાજિનો હ્ય્ એતસ્ય સામ્નઃ

છુપ્ભ્_2,9.3 અથ યત્પ્રથમોદિતે સવિતૃરૂપં તદસ્યાઽદિત્યાખ્યાસ્ય સામ્નઃ સ પ્રસ્તાવસ્તદસ્ય મનુષ્યા અન્વાયત્તાઃ પૂર્વવત્ ।
તસ્માત્તે પ્રસ્તુતિં પ્રશંસાં કામયન્તે ।
યસ્માત્પ્રસ્તાવભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,9.4
અથ યત્ સંગવવેલાયાં સ આદિઃ ।
તદ્ અસ્ય વયાંસ્ય્ અન્વાયત્તાનિ ।
તસ્માત્ તાન્ય્ અન્તરિક્ષે ઽનારમ્ભણાન્ય્ આદાયાત્માનં પરિપતન્તિ ।
આદિભાજીનિ હ્ય્ એતસ્ય સામ્નઃ

છુપ્ભ્_2,9.4 અથ યત્સઙ્ગવવેલાયાં ગવાં રશ્મીનાં સઙ્ગમનં સઙ્ગમો યસ્યાં વેલાયાં, ગવાં વા વત્સૈઃ સા સઙ્ગવવેલા તસ્મિન્કાલે યત્સાવિત્રં રૂપં સ આદિર્ભક્તિવિશેષ ઓઙ્કારસ્તદસ્ય વયાંસિ પક્ષિણો ઽન્વાયત્તાનિ ।
યત એવં તસ્માત્તાનિ વયાંસ્તન્તરિક્ષે ઽનારમ્બણાન્યનાલમ્બનાન્યાત્માનમાદાયાઽત્માનમેવાઽલમ્બનત્વેન ગૃહીત્વા પરિપતન્તિ ગચ્છન્ત્યત આકારસામાન્યાદાદિભક્તિભાજીનિ હ્યેતસ્ય સામ્નઃ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,9.5
અથ યત્ સંપ્રતિ મધ્યંદિને સ ઉદ્ગીથઃ ।
તદ્ અસ્ય દેવા અન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્ તે સત્તમાઃ પ્રાજાપત્યાનામ્ ।
ઉદ્ગીથભાજિનો હ્ય્ એતસ્ય સામ્નઃ

છુપ્ભ્_2,9.5 અથ યત્સમ્પ્રતિ મધ્યન્દિન ઋજુમધ્યન્દિન ઇત્યર્થઃ ।
સ ઉદ્ગીથભક્તિસ્તદસ્ય દેવા અન્વાયત્તાઃ ।
દ્યોતનાતિશયાત્તત્કાલે ।
તસ્માત્તે સત્તમા વિશિષ્ટતમાઃ ।
પ્રાજાપત્યાનાં પ્રજાપત્યપત્યાનામુદ્ગીથભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,9.6
અથ યદ્ ઊર્ધ્વં મધ્યંદિનાત્ પ્રાગ્ અપરાહ્ણાત્ સ પ્રતિહારઃ ।
તદ્ અસ્ય ગર્ભા અન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્ તે પ્રતિહૃતા નાવપદ્યન્તે ।
પ્રતિહારભાજિનો હ્ય્ એતસ્ય સામ્નઃ

છુપ્ભ્_2,9.6 અથ યદૂર્ધ્વં મધ્યન્દિનાત્પ્રાગપરાહ્નાદ્યદ્રૂપં સવિતુઃ સ પ્રતિહારસ્તદસ્ય ગર્ભા અન્વાયત્તાઃ ।
અતસ્તે સવિતુઃ પ્રતિહારભક્તિરૂપેણોર્ધ્વં પ્રતિહૃતાઃ સન્તો નાવપદ્યન્તે નાધઃ પતન્તિ તદ્દ્વારે સત્યપીત્યર્થઃ ।
યતઃ પ્રતિહારભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નો ગર્ભાઃ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,9.7
અથ યદ્ ઊર્ધ્વમ્ અપરાહ્ણાત્ પ્રાગ્ અસ્તમ્ અયાત્ સ ઉપદ્રવઃ ।
તદ્ અસ્યારણ્યા અન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્ તે પુરુષં દૃષ્ટ્વા કક્ષં શ્વભ્રમ્ ઇત્ય્ ઉપદ્રવન્તિ ।
ઉપદ્રવભાજિનો હ્ય્ એતસ્ય સામ્નઃ

છુપ્ભ્_2,9.7 અથ યદૂર્ધ્વમપરાહ્નાત્પ્રાગસ્તમયાત્સ ઉપદ્રવસ્તદસ્યાઽરણ્યાઃ પશ્વો ઽન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્તે પુરુષં દૃષ્ટ્વા ભીતાઃ કક્ષમરણ્યં શ્વભ્રં ભયશૂન્યમિત્યુપદ્રવન્ત્યુપગચ્છન્તિ દૃષ્ટ્વોપદ્રવણાદુપદ્રવભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,9.8
અથ યત્ પ્રથમાસ્તમિતે તન્ નિધનમ્ ।
તદ્ અસ્ય પિતરો ઽન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્ તાન્ નિદધતિ ।
નિધનભાજિનો હ્ય્ એતસ્ય સામ્નઃ ।
એવં ખલ્વ્ અમુમ્ આદિત્યં સપ્તવિધં સામોપાસ્તે