છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.10

છુપ્ભ્_2,9.8 અથ યત્પ્રથમાસ્તમિતે ઽદર્શનં જિગમિષતિ સવિતરિ તન્નિધનં તદસ્ય પિતરો ઽન્વાયત્તાસ્તસ્માત્તાન્નિદધતિ પિતૃપિતામહપ્રપિતામહરૂપેણ દર્ભેષુ નિક્ષિપન્તિ તાંસ્તદર્થં પિણ્ડાન્વા સ્થાપયન્તિ ।
નિધનસમ્બન્ધાન્નિધનભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ પિતરઃ ।
એવમવયવશઃ સપ્તધા વિભક્તં ખલ્વમુમાદિત્યં સપ્તવિધં સામોપાસ્તે યસ્તસ્ય તદાપત્તિઃ ફલમિતિ વાક્યશેષઃ ॥8॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય નવમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,10.1
અથ ખલ્વ્ આત્મસંમિતમ્ અતિમૃત્યુ સપ્તવિધં સામોપાસીત ।
હિઙ્કાર ઇતિ ત્ર્યક્ષરમ્ ।
પ્રસ્તાવ ઇતિ ત્ર્યક્ષરમ્ ।
તત્ સમમ્

છુપ્ભ્_2,10.1 મૃત્યુરાદિત્યઃ અહોરાત્રાદિકાલેન જગતઃ પ્રમાપયિતૃત્વાત્ ।
તસ્યાતિતરણાયેદં સામોપાસનમુપદિશ્યતે-અથ ખલ્વનન્તરમ્ ।
આદિત્યમૃત્યુવિષયસામોપાસનસ્ય, આત્મસંમિતં સ્વાવયવતુલ્યતયા મિતં પરમાત્મતુલ્યતયા વા સંમિતમતિમૃત્યુ મૃત્યુજયહેતુત્વાત્ ।
યથા પ્રથમે ઽધ્યાય ઉદ્ગીથભક્તિનામાક્ષરાણ્યુદ્ગીથ ઇત્યુપાસ્યત્વેનોક્તાનિ, તથેહ સામ્નઃ સપ્તવિધભક્તિનામાક્ષરાણિ સમાહૃત્ય ત્રિભિસ્રિભિઃ સમતયા સામત્વં પરિકલ્પ્યોપાસ્યત્વેનોચ્યન્તે ।
તદુપાસનેન મૃત્યુગોચરાક્ષરસમખ્યાસામાન્યેન તં મૃત્યું પ્રાપ્ય તદતિરિક્તાક્ષરેણ તસ્યાઽદિત્યસ્ય મૃત્યોરતિક્રમણાયૈવ સંક્રમમં કલ્પયતિ ।
અતિમૃત્યુ સપ્તવિધં સામોપાસીત મૃત્યુમતિક્રાન્તમતિરિક્તાક્ષરસંખ્યયેત્યમૃત્યુ સામ ।
તસ્ય પ્રથમભક્તિનામાક્ષરાણિ બિઙ્કાર ઇત્યેતત્ત્ર્યક્ષરં ભક્તિમાન પ્રસ્તાવ ઇતિ ચ ભક્તેસ્ત્ર્યક્ષરમેવ માન તત્પૂર્વેણ સમમ્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,10.2
આદિર્ ઇતિ દ્વ્યક્ષરમ્ ।
પ્રતિહાર ઇતિ ચતુરક્ષરમ્ ।
તત ઇહૈકમ્ ।
તત્ સમમ્

છુપ્ભ્_2,10.2 આદિરિતિ દ્વ્યક્ષરં, સપ્તવિધસ્ય સામ્નઃ સંખ્યાપૂરણ ઓઙ્કાર આદિરિત્યુચ્યતે ।
પ્રતિહાર ઇતિ ચતુરક્ષરમ્ ।
તત ઇહૈકમક્ષરમવચ્છિદ્યાઽદ્યક્ષરયોઃ પ્રક્ષિપ્યતે ।
તેન તત્સમમેવ ભવતિ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,10.3
ઉદ્ગીથ ઇતિ ત્ર્યક્ષરમ્ ઉપદ્રવ ઇતિ ચતુરક્ષરં ત્રિભિસ્ ત્રિભિઃ સમં ભવતિ ।
અક્ષરમ્ અતિશિષ્યતે ત્ર્યક્ષરમ્ ।
તત્ સમમ્

છુપ્ભ્_2,10.3 ઉદ્ગીથ ઇતિ ત્ર્યક્ષરમુપદ્રવ ઇતિ ચતુરક્ષરં ત્રિભિસ્રિભિઃ સમં ભવત્યક્ષરમતિશિષ્.યતે ઽતિરિચ્યતે ।
તેન વૈષમ્યે પ્રાપ્તે સામ્નઃ સમત્વકરણાયાઽહ-તદેકમપિ સદક્ષરમિતિ ત્ર્યક્ષરમેવ ભવતિ ।
અતસ્તત્સમમ્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,10.4
નિધનમ્ ઇતિ ત્ર્યક્ષરમ્ ।
તત્ સમમ્ એવ ભવતિ ।
તાનિ હ વા એતાનિ દ્વાવિંશતિર્ અક્ષરાણિ

છુપ્ભ્_2,10.4 નિધનમિતિ ત્ર્યક્ષરં તત્સમમેવ ભવતિ ।
એવં ત્ર્યક્ષરસમતયા સામત્વં સમ્પાદ્ય યથાપ્રાપ્તાન્યેવાક્ષરાણિ સંખ્યાયન્તે - તાનિ હ વા એતાનિ સપ્તભક્તિનામાક્ષરાણિ દ્વાવિંશતિઃ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,10.5
એકવિંશત્યાદિત્યમ્ આપ્નોતિ ।
એકવિંશો વા ઇતો ઽસાવ્ આદિત્યઃ ।
દ્વાવિંશેન પરમ્ આદિત્યાજ્ જયતિ ।
તન્ નાકમ્ ।
તદ્ વિશોકમ્

છુપ્ભ્_2,10.5 તત્રૈકવિંશત્યક્ષરસંખ્યયાઽદિત્યમાપ્નોતિ મૃત્યુમ્ ।
યસ્માદેકવિંશ ઇતો ઽસ્માલ્લોકાદસાવાદિત્યઃ સંખ્યયા ।
"દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવસ્રય ઇમે લોકા અસાવાદિત્ય એકવિંશ"ઇતિ શ્રુતેરતિશિષ્ટેન દ્વાવિંશેનાક્ષરેણ પરં મૃત્યોરાદિત્યાજ્જયત્યાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
યચ્ચ તદાદિત્યાત્પરં કિં તત્?નાકં કમિતિ સુખં તસ્ય પ્રતિષેધો ઽકં તન્ન ભવતીતિ નાકં કમેવેત્યર્થઃ ।
મૃત્યુવિષયત્વાદ્દુઃખસ્ય વિશોકં ચ તદ્વિગતશોકં માનસદુઃખરહિતમિત્યર્થઃ ।
તદાપ્નોતીતિ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,10.6
આપ્નોતીહાદિત્યસ્ય જયમ્ ।
પરો હાસ્યાદિત્યજયાજ્ જયો ભવતિ ય એતદ્ એવં વિદ્વાન્ આત્મસંમિતમ્ અતિમૃત્યુ સપ્તવિધં સામોપાસ્તે સામોપાસ્તે