છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.24

છુપ્ભ્_2,23.3 તાન્યક્ષરાણ્યભ્યતપત્તેભ્યો ઽભિતપ્તેભ્ય ઓઙ્કારઃ સમ્પ્રાસ્રવત્તદ્બ્રહ્મ, કીદૃશમિત્યાહ-તદ્યથા શઙ્કુના પર્ણનાલેન સર્વાણિ પર્ણાનિ પત્રાવયવજાતાનિ સન્તૃણ્ણાનિ નિવિદ્ધાનિ વ્યાપ્તાનીત્યર્થઃ ।
એવમોઙ્કારેણ બ્રહ્મણા પરમાત્મનઃ પ્રતીકભૂતેન સર્વા વાક્યશબ્દજાતં સન્તૃણ્ણા ।
"અકારો વૈ સર્વા વાક્"ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
પરમાત્મવિકારશ્ચ નામધેયમાત્રમિત્યત ઓઙ્કાર એવેદં સર્વમિતિ ।
દ્વિરભ્યાસ આદરાર્થઃ ।
લોકાદિનિષ્પાદનકથનમોઙ્કારસ્તુત્યર્થમિતિ ॥3॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ત્રયોવિંશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,24.1
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ।
યદ્ વસૂનાં પ્રાતઃસવનમ્ ।
રુદ્રાણાં માધ્યંદિનં સવનમ્ ।
આદિત્યાનાં ચ વિશ્વેષાં ચ દેવાનાં તૃતીયસવનમ્

છુપ્ભ્_2,24.1 સામોપાસનપ્રસઙ્ગેન કર્મગુણભૂતત્વાન્નિવર્ત્યોઙ્કારં પરમાત્મપ્રતીકત્વાદમૃતત્વહેતુત્વેન મહીકૃત્ય પ્રકૃતસ્યૈવ યજ્ઞસ્યાઙ્ગભૂતાનિ સામહોમમન્ત્રોત્થાનાન્યુપદિદિક્ષન્નાહ-બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યત્પ્રાતઃસવનં તદ્વસૂનામ્ ।
તૈશ્ચ પ્રાતઃ સવનસમ્બદ્ધો ઽયં લોકો વશીકૃતઃ સવનેશાનૈઃ ।
તથા રુદ્રૈર્માધ્યન્દિનસવનેશાનૈરન્તરિક્ષલોકઃ ।
આદિત્યૈશ્ચ વિશ્વૈર્દેવૈશ્ચ તૃતીયસવનેશાનૈસ્તૃતીયો લોકો વશીકૃતઃ ।
ઇતિ યજમાનસ્ય લોકો ઽન્યઃ પરિશિષ્ટો ન વિદ્યતે ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,24.2
ક્વ તર્હિ યજમાનસ્ય લોક ઇતિ ।
સ યસ્ તં ન વિદ્યાત્ કથં કુર્યાત્ ।
અથ વિદ્વાન્ કુર્યાત્

છુપ્ભ્_2,24.2 અતઃ ક્વ તર્હિ યજમાનસ્ય લોકો યદર્થં યજતે ।
ન ક્વચિલ્લોકો ઽસ્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
"લોકાય વૈ યજતે યો યજતે"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
લોકાભાવે ચ સ યો યજમાનસ્તં લોકસ્વીકરણોપાયં સામહોમમન્ત્રોત્થાનલક્ષણં ન વિદ્યાન્ન વિજાનીયાત્સો ઽજ્ઞઃ કથં કુર્યાદ્યજ્ઞં ન કથઞ્ચન તસ્ય કર્તૃત્વમુપપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સામાદિવિજ્ઞાનસ્તુતિપરત્વાન્નાવિદુષઃ કર્તૃત્વં કર્મમાત્રવિદઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
સ્તુતયે ચ સામાદિવિજ્ઞાનસ્યાવિદ્વત્કર્તૃત્વપ્રતિષેધાય ચેતિ હિ ભિદ્યતે વાક્યમ્ ।
આદ્યે ચૌષસ્ત્યે કાણ્ડે ઽવિદુષો ઽપિ કર્માસ્તીતિ હેતુમવોચામ ।
અથૈતદ્વક્ષ્યમાણં સામાદ્યુપાયં વિદ્વાન્કુર્યાત્ ॥2॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,24.3
પુરા પ્રાતરનુવાકસ્યોપાકરણાજ્ જઘનેન ગાર્હપત્યસ્યોદાઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ વાસવં સામાભિગાયતિ

છુપ્ભ્_2,24.3 કિં તદ્વેદ્યમિત્યાહ-પુરા પૂર્વં પ્રાતરનુવાકસ્ય શસ્રસ્ય પ્રારમ્ભાજ્જઘનેન ગાર્હપત્યસ્ય પશ્ચાદુદઙ્મુખઃ સન્નુપવિશ્ય સ વાસવં વસુદૈવત્યં સામાભિગાયતિ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,24.4
લો 3 કદ્વારમ્ અપાવા 3 ર્ણૂ 33 ।
પશ્યેમ ત્વા વયં રા 33333 હુ 3 મ્ આ 33 જ્યા 3 યો 3 આ 32111 ઇતિ

છુપ્ભ્_2,24.4 લોકદ્વારમસ્ય પૃથિવીલોકસ્ય પ્રાપ્તયે દ્વારમપાવૃણુ હે ઽગ્ને તેન દ્વારેણ પશ્યેમ ત્વા ત્વાં રાજ્યાયેતિ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,24.5
અથ જુહોતિ ।
નમો ઽગ્નયે પૃથિવીક્ષિતે લોકક્ષિતે ।
લોકં મે યજમાનાય વિન્દ ।
એષ વૈ યજમાનસ્ય લોકઃ ।
એતા અસ્મિ

છુપ્ભ્_2,24.5 અથાનન્તરં જુહોત્યનેન મન્ત્રેણ નમો ઽગ્નયે પ્રહ્વીભૂતાસ્તુભ્યં વયં પૃથિવીક્ષિતે પૃથિવીનિવાસાય લોકક્ષિતે પૃથિવીલોકનિવાસાયેત્યર્થઃ ।
લોકં મે મહ્યં યજમાનાય વિન્દ લભસ્વ ।
એષ વૈ મમ યજમાનસ્ય લોક એતા ગન્તાસ્મિ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,24.6
અત્ર યજમાનઃ પરસ્તાદ્ આયુષઃ સ્વાહા ।
અપજહિ પરિઘમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વોત્તિષ્ઠતિ ।
તસ્મૈ વસવઃ પ્રાતઃસવનં સંપ્રયચ્છન્તિ

છુપ્ભ્_2,24.6 અત્રાસ્મિંલ્લોકે યજમાનો ઽહમાયુષઃ પરસ્તાદૂર્ધ્વં મૃતઃ સન્નિત્યર્થઃ ।
સ્વાહોતિ જુહોતિ ।
અપજહ્યપનય પરિઘં લોકદ્વારાર્ગલમિત્યેવં મન્ત્રમુક્ત્વોત્તિષ્ઠતિ એવમેતૈર્વસુભ્યઃ પ્રાતઃ સવનસમ્બદ્ધો લોકો નિષ્ક્રીતઃ સ્યાત્તતસ્તે પ્રાતઃસવનં ધસવો યજમાનાય સમ્પ્રયચ્છન્તિ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,24.7-8
પુરા માધ્યન્દિનસ્ય સવનસ્યોપાકરણાજ્ જઘનેનાગ્નીધ્રીયસ્યોદઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ રૌદ્રં સામાભિગાયતિ

લો 3 કદ્વારમપાવાર્ 3 ણૂ 33 ।
પશ્યેમ ત્વા વયં વૈરા 33333 હુ 3 મ્ આ 33 જ્યા 3 યો 3 આ 32111 ઇતિ

છુપ્ભ્_2,24.7,8 તથાઽગ્નીધ્રીયસ્ય દક્ષિણાગ્નેર્જઘનેનોદઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ રૌદ્રં સામાભિગાયતિ યજમાનો રુદ્રદૈવત્યંવૈરાજ્યાય ॥7-8 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,24.9-10
અથ જુહોતિ ।
નામો વાયવે ઽન્તરિક્ષક્ષિતે લોકક્ષિતે ।
લોકં મે યજમાનાય વિન્દ ।
એષ વૈ યજમાનસ્ય લોકઃ ।
એતાસ્મિ

અત્ર યજમાનઃ પરસ્તાદ્ આયુષઃ સ્વાહા ।
અપજહિ પરિઘમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વોત્તિષ્ઠતિ ।
તસ્મૈ રુદ્રા માધ્યન્દિનં સવનં સંપ્રયચ્છન્તિ

છુપ્ભ્_2,24.9.10 અન્તરિક્ષક્ષિત ઇત્યાદિ સમાનમ્ ॥9॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,24.11-13
પુરા તૃતીયસવનસ્યોપાકરણાજ્ જઘનેનાહવનીયસ્યોદઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ આદિત્યં સ વૈશ્વદેવં સામાભિગાયતિ

લો 3 કદ્વારમપાવા 3 ર્ણૂ33 ।
પશ્યેમ ત્વા વયં સ્વારા 33333 હુ3મ્, આ 33 જ્યા 3 યો 3 આ 32111 ઇત્ય્ આદિત્યમ્

અથ વૈશ્વદેવમ્ ।
લો3કદ્વારમપાવા3ર્ણૂ33 ।
પશ્યેમ ત્વા વયં સામ્રા 33333 હુ3મ્ આ 33 જ્યા 3 યો 3 આ 32111 ઇતિ

છુપ્ભ્_2,24.11-13 તથાઽહવનીયસ્યોદઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ આદિત્યદૈવત્યમાદિત્યં વૈશ્વદેવં ચ સામાભિગાયતિ ક્રમેણ સ્વારાજ્યાય સામ્રાજ્યાય ॥11-13 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,24.14-15
અથ જુહોતિ ।
નમ આદિત્યેભ્યશ્ ચ વિશ્વેભ્યશ્ ચ દેવેભ્યો દિવિક્ષિદ્ભ્યો લોકક્ષિદ્ભ્યઃ ।
લોકં મે યજમાનાય વિન્દત

એષ વૈ યજમાનસ્ય લોકઃ ।
એતાસ્મ્ય્ અત્ર યજમાનઃ પરસ્તાદ્ આયુષઃ સ્વાહા ।
અપહત પરિઘમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વોત્તિષ્ઠતિ

છુપ્ભ્_2,24.14-15 દિવિક્ષિદ્ભ્ય ઇત્યેવમાદિ સમાનમન્યત્ ।
વિન્દતાપહતેતિ બહિવચનમાત્રં વિશેષઃ ।
યાજમાનં ત્વેતત્ ।
એતાસ્મ્યત્ર યજમાન ઇત્યાદિલિઙ્ગાત્ ॥14-15 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,24.16
તસ્મા આદિત્યાશ્ ચ વિશ્વે ચ દેવાસ્ તૃતીયસવનં સંપ્રયચ્છન્તિ ।
એષ હ વૈ યજ્ઞસ્ય માત્રાં વેદ ય એવં વેદ ય એવં વેદ