છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.1

છુપ્ભ્_2,24.16 એષ હ વૈ યજમાન એવંવિત્ યથોક્તસ્ય સામાદેર્વિદ્વાન્યજ્ઞસ્ય માત્રાં યજ્ઞયાથાત્મ્યં વેદ યથોક્તમ્ ।
ય એવં વેદ ય એવં વેદેતિ દ્વિરુક્તિરધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થા ॥16 ॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્વિંશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદ્બ્રાહ્મણે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
ઓં
અથ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,1.1
અસૌ વા આદિત્યો દેવમધુ ।
તસ્ય દ્યૌર્ એવ તિરશ્ચીનવંશઃ ।
અન્તરિક્ષમ્ અપૂપઃ ।
મરીચયઃ પુત્રાઃ

છુપ્ભ્_3,1.1 અસૌ વા આદિત્ય ઉત્યાદ્યધ્યાયારમ્ભે સમ્બન્ધઃ ।
અતીતાનન્તરાધ્યાયાન્ત ઉક્તં યજ્ઞસ્ય માત્રાં વેદેતિ યજ્ઞવિષયાણિ ચ સામહોમમન્ત્રોત્થાનાનિ વિશિષ્ટફલપ્રાપ્તયે યજ્ઞાઙ્ગભૂતાન્યુપદિષ્ટાનિ ।
સર્વયજ્ઞાનાં ચ કાર્યનિર્વૃત્તિરૂપઃ સવિતા મહત્યા શ્રિયા દીપ્યતે ।
સ એષ સર્વપ્રાણિકર્મફલભૂતઃ પ્રત્યક્ષં સર્વૈરુપજીવ્યતે ।
અતો યજ્ઞવ્યપદેશાનન્તરં તત્કાર્યભૂતસવિતૃવિષયમુપાસનં સર્વપુરુષાર્થેભ્યઃ શ્રેષ્ઠતમફલં વિધાસ્યામીત્યેવમારભતે શ્રુતિઃ-અસૌ વા આદિત્યો દેવમધ્વિત્યાદિ ।
દેવનાં મોદનાન્મધ્વિવ મધ્વસાવાદિત્યઃ ।
વસ્વાદીનાં ચ મોદનહેતુત્વં વક્ષ્યતિ સર્વયજ્ઞફલરૂપત્વાદાદિત્યસ્ય ।
કથં મધુત્વમિત્યાહ-તસ્ય મધુનો દ્યૌરેવ ભ્રામરસ્યેવ મધુનસ્તિરશ્ચીનશ્ચાસૌ વંશશ્ચેતિ તિરશ્ચીનવંશઃ ।
તિર્યગ્ગતેવ હિ દ્યૌર્લક્ષ્યતે ।
અન્તરિક્ષં ચ મધ્વપૂપો દ્યુવંશે લગ્નઃ સલ્લંમ્બત ઇવાતો મધ્વપૂપસામાન્યાદન્તરિક્ષં મધ્વપૂપો મધુનઃ સવિતુરાશ્રયત્વાચ્ચ ।
મરીચયો રશ્મયો રશ્મિસ્થા આપો ભૌમાઃ સવિત્રાકૃષ્ટાઃ"એતા વા આપઃ સ્વરાજો યન્મરીચય"ઇતિ ઇતિ હિ વિજ્ઞાયતે ।
તા અન્તરિક્ષમધ્વપૂપસ્થરશ્મ્યન્તર્ગતત્વાદ્ભ્રમરબીજભૂતાઃ પુત્રા ઇવ હિતા લક્ષ્યન્ત ઇતિ પુત્રા ઇવ પુત્રા મધ્વપૂપનાડ્યન્તર્ગતા હિ ભ્રમરપુત્રાઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,1.2
તસ્ય યે પ્રાઞ્ચો રશ્મયસ્ તા એવાસ્ય પ્રાચ્યો મધુનાડ્યઃ ।
ઋચ એવ મધુકૃતઃ ।
ઋગ્વેદ એવ પુષ્પમ્ ।
તા અમૃતા આપઃ ।
તા વા એતા ઋચઃ

છુપ્ભ્_3,1.2 તસ્ય સવિતુર્મધ્વાશ્રયસ્ય મધુનો યે પ્રાઞ્ચઃ પ્રાચ્યાં દિશિ ગતા રશ્મયસ્તા એવાસ્ય પ્રાચ્યઃ પ્રાગઞ્ચનાન્મધુનો નાડ્યો મધુનાડ્ય ઇવ મધ્વાધારચ્છિદ્રાણીત્યર્થઃ ।
તત્ર ઋચ એવ મધુકૃતો લોહિતરૂપં સવિત્રાશ્રયં મધુ કુર્વન્તીતિ મધુકૃતો ભ્રમરા ઇવ યતો રસાનાદાય મધુ કુર્વન્તિ ।
તત્પુષ્પમિવ પુષ્પમૃગ્વેદ એવ ।
તત્ર ઋગ્બ્રાહ્મણસમુદાયસ્ય ઋગ્વેદાખ્યત્વાચ્છબ્દમાત્રાચ્ચ ભોગ્યરૂપરસનિસ્રાવાસમ્ભવાદૃગ્વેદશબ્દેનાત્ર ઋગ્વેદવિહિતં કર્મ ।
તતો હિ કર્મફલભૂતમધુરસનિસ્રાવસમ્ભવાત્ ।
મધુકરૈરિવ પુષ્પસ્થાનીયાદૃગ્વેદવિહિતાત્કર્મણો ઽપ આદાય ઋગ્ભિર્મધુ નિર્વર્ત્યતે ।
કાસ્તા આપ ઇત્યાહ-તાઃ કર્મણિ પ્રયુક્તાઃ સોમાજ્યપયોરૂપા અગ્નૌ પ્રક્ષિપ્તાસ્તત્પાકાભિનિર્વૃત્તા અમૃતા અમૃતાર્થત્વાદત્યન્ત રસવત્ય આપો ભવન્તિ ।
તદ્રસાનાદાય તા વા એતા ૠચઃ પુષ્પેભ્યો રસમાદદાના એવ ભ્રમરાઃ ઋચઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,1.3
એતમ્ ઋગ્વેદમ્ અભ્યતપન્ ।
તસ્યાભિતપ્તસ્ય યશસ્ તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ અન્નાદ્યં રસો ઽજાયત

છુપ્ભ્_3,1.3 એતમૃગ્વેદમૃગ્વેદવિહિતં કર્મ પુષ્પસ્થાનીયમભ્યતપન્નભિતાપં કૃતવત્ય ઇવૈતા ઋચઃ કર્મણિ પ્રયુક્તાઃ ।
ૠગ્ભિર્હિ મન્ત્રૈઃ શસ્રાદ્યઙ્ગભાવમુપગતૈઃ ક્રિયમાણં કર્મ મધુનિર્વર્તકં રસં મુઞ્ચતીત્યુપપદ્યતે પુષ્પાણીવ ભ્રમરૈરાચૂષ્યમાણાનિ ।
તદેતદાહ-તસ્યર્ગ્વેદસ્યાભિતપ્તસ્ય ।
કો ઽસૌ રસો ય ઋઙ્મધુકરાભિતાપનિઃસૃત ઇત્યુચ્યતે ।
યશો વિશ્રુતત્વં તેજો દેહગતા દીપ્તિરિન્દ્રિયં સામર્થ્યોપેતૈરિન્દ્રિયૈરવૈકલ્યં વીર્યં સામર્થ્યં બલમિત્યર્થઃ ।
અન્નાદ્યમન્નં ચ તદાદ્યં ચ યેનોપયુજ્યમાનેનાહન્યહનિ દેવાનાં સ્થિતિઃ સ્યાત્તદન્નાદ્યમેષ રસો ઽજાયત યાગાદિલક્ષણાત્કર્મણઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,1.4
તદ્ વ્યક્ષરત્ ।
તદ્ આદિત્યમ્ અભિતો ઽશ્રયત્ ।
તદ્ વા એતદ્ યદ્ એતદ્ આદિત્યસ્ય રોહિતં રૂપમ્