છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.23

છુપ્ભ્_2,22.5 યત ઇન્દ્રાદ્યાત્માનઃ સ્વરાદયો ઽતઃ સર્વે સ્વરા ઘોષવન્તો બલવન્તો વક્તવ્યાઃ ।
તથાહમિન્દ્રે બલં દદાનિ બલમાદધાનીતિ ।
તથા સર્વ ઊષ્માણો ઽગ્રસ્તા અન્તરપ્રવેશિતા અનિરસ્તા બહિરપ્રક્ષિપ્તા વિવૃતા[વિવૃત્તા] વિવૃતપ્રયત્નોપેતાઃ પ્રજાપતેરાત્માનં પરિદદાનિ પ્રયચ્છાનીતિ ।
સર્વે સ્પર્શા લેશેન શનકૈરનભિનિહિતા અનભિનિક્ષિપ્તા વક્તવ્યા મૃત્યોરાત્માનં બાલાનિવ શનકૈઃ પરિહરન્ મૃત્યોરાત્માનં પરિહરાણીતિ ॥5॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વાવિંશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,23.1
ત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃ ।
યજ્ઞો ઽધ્યયનં દાનમ્ ઇતિ પ્રથમઃ ।
તપ એવ દ્વિતીયઃ ।
બ્રહ્મચાર્યાચાર્યકુલવાસી તૃતીયો ઽત્યન્તમ્ આત્માનમ્ આચાર્યકુલે ઽવસાદયન્ ।
સર્વ એતે પુણ્યલોકા ભવન્તિ ।
બ્રહ્મસંસ્થો ઽમૃતત્વમ્ એતિ

છુપ્ભ્_2,23.1 ઓઙ્કારસ્યોપાસનવિધ્યર્થં ત્રયો ધર્મસ્કન્ધા ઇત્યાદ્યારભ્યતે ।
નૈવં મનતવ્યં સામાવયવભૂતસ્યૈવોદ્ગીથાદિલક્ષણસ્યોઙ્કારસ્યોપાસનાત્ફલં પ્રાપ્યત ઇતિ ।
કિં તર્હિ?યત્સર્વૈરપિ સામોપાસનૈઃ કર્મભિશ્ચાપ્રાપ્યં તત્ફલમમૃતત્વં કેવલાદોઙ્કારોપાસનાત્પ્રાપ્યત ઇતિ ।
તત્સ્તુત્યર્થં સામપ્રકરણે તદુપન્યાસઃ ।
ત્રયસ્રિસંખ્યાકા ધર્મસ્ય સ્કન્ધા ધર્મસ્કન્ધાઃ ધર્મવિબાગા ઇત્યર્થઃ ।
કે ત ઇત્યાહ -યજ્ઞો ઽગ્નિહોત્રાદિઃ ।
અધ્યયનં સનિયમસ્ય ઋગાદેરભ્યાસઃ ।
દાનં બહિર્વેદિ યથાશક્તિદ્રવ્યસંવિભાગો ભિક્ષમાણેભ્યઃ ।
ઇત્યેષ પ્રથમો ધર્મસ્કન્ધઃ ।
ગૃહસ્થસમવેતત્વાત્તન્નિર્વર્તકેન ગૃહસ્થેન નિર્દિશ્યતે પ્રથમ એક ઇત્યર્થો દ્વિતીયતૃતીયશ્રવણાન્નાઽદ્યાર્થઃ ।
તપ એવ દ્વિતીયસ્તપ ઇતિ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિ તદ્વાંસ્તાપસઃ પરિવ્રાડ્વા ન બ્રહ્મસંસ્થ આશ્રમધર્મમાત્રસંસ્થો;બ્રહ્મસંસ્થસ્ય ત્વમૃતત્વશ્રવણાત્ ।
દ્વિતીયો ધર્મસ્કન્ધઃ ।
બ્રહ્મચાર્યાચાર્યકુલે વસ્તું શીલમસ્યેત્યાચાર્યકુલવાસી ।
અત્યન્તં યાવજ્જીવમાત્માનં નિયમૈરાચાર્યકુલે ઽવસાદયન્ક્ષપયન્દેહં તૃતીયો ધર્મસ્કન્ધઃ ।
અત્યન્તમિત્યાદિવિશેષણાન્નૈષ્ઠિક ઇતિ ગમ્યતે ।
ઉપકુર્વાણસ્ય સ્વાધ્યાયગ્રહણાર્થત્વાન્ન પુણ્યલોકત્વં બ્રહ્મચર્યેણ ।
સર્વ એતે ત્રયો ઽપ્યાશ્રમિણો યથોક્તૈર્ધર્મૈઃ પુણ્યલોકા ભવન્તિ ।
પુણ્યો લોકો યેષાં ત ઇમે પુણ્યલોકા આશ્રમિણો ભવન્તિ ।
અવશિષ્ટસ્ત્વનુક્તઃ પરિવ્રાડ્બ્રહ્મસંસ્થો બ્રહ્મણિ સમ્યક્સ્થિતઃ સો ઽમૃતત્વં પુણ્યલોકવિલક્ષણમમરણભાવમાત્યન્તિકમેતિ નાઽપેક્ષિકં દેવાદ્યમૃતત્વવત્ ।
પુણ્યલોકાત્પૃયગમૃતત્વસ્ય વિભાગકરણાત્ ।
યદિ ચ પુમ્યલોકાતિશયમાત્રમમૃતત્વમભવિષ્યત્તતઃ પુણ્યલોકત્વાદ્વિભક્તં નાવક્ષ્યત્ ।
વિભક્તેપદેશાચ્ચાઽત્યન્તિકમમૃતત્વમિતિ ગમ્યતે ।
અત્ર ચાઽશ્રમધર્મફલોપન્યાસઃ પ્રણવસેવાસ્તુત્યર્થં ન તત્ફલવિધ્યર્થમ્ ।
સ્તુતયે ચ પ્રવમસેવાયા આશ્રમધર્મફલવિધયે ચેતિ હિ ભિદ્યેત વાક્યમ્ ।
તસ્માત્સ્મૃતિસિદ્ધાશ્રમફલાનુવાદેન પ્રણવસેવાફલમમૃતત્વં બ્રુવન્પ્રણવસેવાં સ્તૌતિ ।
યથા પૂર્ણવર્મણઃ સેવા ભક્તપરિધાનમાત્રફલા રાજવર્મણસ્તુ સેવા રાજ્યતુલ્યફલેતિ તદ્વત્ ।
પ્રણવશ્ચ તત્સત્યં પરં બ્રહ્મ તત્પ્રતીકત્વાત્ ।
"એતદ્ધ્યેવાક્ષરં બ્રહ્મ એતદ્ધ્યેવાક્ષરં પરમ્" ઇત્યાદ્યામ્નાયાત્કાઠકે યુક્તં તત્સેવાતો ઽમૃતત્વમ્ ।
ચતુર્ણામધિકૃતત્વાવિશેષાત્ ।
બ્રહ્મસંસ્થત્વે ઽપ્રતિષેધાચ્ચ ।
સ્વકર્મચ્છિદ્રે ચ બ્રહ્મસંસ્થતાયાં સામર્ધ્યોપપત્તેઃ ।
ન ચ યવવરાહાદિશબ્દવદ્બ્રહ્મસંસ્થશબ્દઃ પરિવ્રાજકે રૂઢઃ ।
બ્રહ્મણિ સંસ્થિતિનિમિત્તમુપાદાય પ્રવૃત્તત્વાત્ ।
ન હિ રૂઢિશબ્દા નિમિત્તમુપાદદતે ।
સર્વેષાં ચ બ્રહ્મણિ સ્થિતિરુપપદ્યતે ।
યત્ર યત્ર નિમિત્તમસ્તિ બ્રહ્મણિ સંસ્થિતિસ્તસ્ય તસ્ય નિમિત્તવતો વાચકં સન્તં બ્રહ્મસંસ્થશબ્દં પરિવ્રાડેકવિષયે સંકોચ કારણાભાવાન્નિરોદ્ધુમ યુક્તમ્ ।
ન ચ પારિવ્રાજ્યાશ્રમધર્મમાત્રેણામૃતત્વમ્ ।
જ્ઞાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
પારિવ્રાજ્યધર્મયુક્તમેવ જ્ઞાનમમૃતત્વસાધનમિતિ ચેન્ન ।
આશ્રમધર્મત્વાવિશેષાત્ ।
ધર્મો વા જ્ઞાનવિશિષ્ટો ઽમૃતત્વસાધનમિત્યેદપિ સર્વાશ્રમધર્માણામવિશિષ્ટમ્ ।
ન ચ વચનમસ્તિ પરિવ્રાજકસ્યૈવ બ્રહ્મસંસ્થસ્ય મોક્ષો નાન્યેષામિતિ ।
જ્ઞાનાન્મોક્ષ ઇતિ ચ સર્વોપનિષદાં સિદ્ધાન્તઃ તસ્માદ્ય એવ બ્રહ્મસંસ્થઃ સ્વાશ્રમવિહિતકર્મવતાં સો ઽમૃતત્વમેતીતિ ।
કુર્વિદં મા કાર્ષીરિતિ કર્મવિધયઃ પ્રવૃત્તાઃ ।
તચ્ચ નિમિત્તં ન શાસ્રકૃતમ્ ।
સર્વપ્રાણિષુ દર્શનાત્ ।
"સદેકમેવાદ્વિતીયં" "આત્મૈવેદં સર્વં" "બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્" ઇતિશાસ્રજન્યઃ પ્રત્યયો વિદ્યારૂપઃ સ્વાભાવિકં ક્રિયાકારકફલભેદપ્રત્યયં કર્મવિધિનિમિત્તમનુપમૃદ્ય ન જાયતે ।
ભેદાભેદપ્રત્યયયોર્વિરોધાત્ ।
ન હિ તૈમિરિકદ્વિચન્દ્રાદિભેદપ્રત્યયમનુપમૃદ્ય તિમિરાપગમે ચન્દ્રાદ્યેકત્વપ્રત્યય ઉપજાયતે ।
વિદ્યાવિદ્યાપ્રત્યયયોર્વિરોધાત્ ।
તત્રૈવં સતિ યં ભેદપ્રત્યયમુપાદાય કર્મવિધયઃ પ્રવૃતાઃ સ યસ્યોપમર્દિતઃ સદેકમેવાદ્વિતીયં તત્સત્યં વિકારભેદો ઽનૃતમિત્યેતદ્વાક્યપ્રમાણજનિતેનૈકત્વપ્રત્યયેન સ સર્વકર્મભ્યો નિવૃત્તો નિમિત્તનિવૃત્તે:,સ ચ નિવૃત્તકર્મા બ્રહ્મસંસ્થ ઉચ્યતે, સ ચ પરિવ્રાડેવાન્યસ્યાસમ્ભવાત્ ।
અન્યો હ્યનિવૃત્તભેદપ્રત્યયઃ સો ઽન્યત્પશ્યઞ્શૃણ્વન્મન્વાનો વિજાનન્નિદં કૃત્વેદં પ્રાપ્નુયામિતિ હિ મન્યતે ।
તસ્યૈવં કુર્વતો ન બ્રહ્મસંસ્થતા ।
વાચારમ્ભણમાત્રવિકારાનૃતાભિસન્ધિપ્રત્યયત્વાત્ ।
ન ચાસત્યમિત્યુપર્દિતે ભેદપ્રત્યયે સત્યમિદમનેન કર્તવ્યં મયેતિ પ્રમાણપ્રમેયબુદ્ધિરુપપદ્યતે ।
આકાશ ઇવ તલમલબુદ્ધિર્વિવેકિનઃ ।
ઉપમર્દિતે ઽપિ ભેદપ્રત્યયે કર્મભ્યો ન નિવર્તતે ચેત્પ્રાગિવ ભેદપ્રત્યયોપમર્દનાદેકત્વપ્રત્યયવિધાયકં વાક્યમપ્રમાણીકૃતં સ્યાત્ ।
અભક્ષ્યભક્ષણાદિપ્રતિષેધવાક્યાનાં પ્રામાણ્યવદ્યુક્તમેકત્વવાક્યસ્યાપિ પ્રામાણ્યમ્ ।
સર્વોપનિષદાં તત્પરત્વાત્ ।
કર્મવિધીનામપ્રામાણ અયપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અનુપમર્દિતભેદપ્રત્યયવત્પુરુષવિષયે પ્રામાણ્યોપપત્તેઃ સ્વપ્નાદિપ્રત્યય ઇવ પ્રાક્પ્રબોધાત્ ।
વિવેકિનામકરણાત્કર્મવિધિપ્રામાણ્યોચ્છેદ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
કામ્યવિધ્યનુચ્છેદદર્શનાત્ ।
ન હિ કામાત્મતા ન પ્રશસ્તેત્યેવંવિજ્ઞાનવદ્ભિઃ કામ્યાનિ કર્માણિ નાનુષ્ઠીયન્ત ઇતિ કામ્યકર્મવિધય ઉચ્છિદ્યન્તે ઽનુષ્ઠીયન્ત એવ કામિભિરિતિ ।
તથા બ્રહ્મસંસ્થૈર્બ્રહ્મવિદ્ભિર્નાનુષ્ઠીયન્તે કર્માણીતિ ન તદ્વિધય ઉચ્છિદ્યન્તે ઽબ્રહ્મવિદ્ભિરનુષ્ઠીયન્ત એવેતિ ।
પરિવ્રાદકાનાં ભિક્ષાચરણાદિવદુત્પન્નૈકત્વપ્રત્યયાનામપિ ગૃહસ્થાદીનામગ્નિહોત્રાદિકર્માનિવૃત્તિરિતિ ચેન્ન ।
પ્રામાણ્યચિન્તાયાં પુરુષપ્રવૃત્તેરદૃષ્ટાન્તત્વાત્ ।
ન હિ નાભિચરેદિતિ પ્રતિષિદ્ધમપ્યભિચરમં કશ્ચિત્કુર્વન્દૃષ્ટ ઇતિ શત્રૌ દ્વેષરહિતેનાપિ વિવેકિનાભિચરણં ક્રિયતે ।
ન ચ કર્મવિધિપ્રવૃત્તિનિમિત્તે ભેદપ્રત્યયે બાધિતે ઽગ્નિહોત્રાદૌ પ્રવર્તકં નિમિત્તમસ્તિ, પરિવ્રાજકસ્યેવ ભિક્ષાચરણાદૌ બુભુક્ષાદિ પ્રવર્તકમ્ ।
ઇહાપ્યકરણે પ્રત્યવાયભયં પ્રવર્તકમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ભેદપ્રત્યયવતો ઽધિકૃતત્વાત્ ।
ભેદપ્રત્યયવાનનુપમર્દિતભેદબુદ્ધિર્વિદ્યયા યઃ સ કર્મણ્યધિકૃત ઇત્યવોચામ ।
યો હ્યધિકૃતઃ કર્મણિ તસ્ય તદકરમે પ્રત્યવાયો ન નિવૃત્તાધિકારસ્ય ગૃહસ્થસ્યેવ બ્રહ્મચારિણો વિશેષધર્માનનુષ્ઠાને ।
એવં તર્હિ સર્વઃ સ્વાશ્રમસ્થ ઉત્પન્નેકત્વપ્રત્યયઃ પરિવ્રાડિતિ ચેત્ ।
ન ।
સ્વસ્વામિત્વભેદબુદ્ધ્યનિવૃત્તેઃ ।
કર્માર્થત્વાચ્ચેતરાશ્રમાણામ્ ।
"અથ કર્મ કુર્વીય"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તસ્માત્સ્વસ્વામિત્વાભાવાદ્ભિક્ષુરેક એવ પરિવ્રાટ્ ।
ન ગૃહસ્થાદિઃ ।
એકત્વપ્રત્યયવિધિજનિતેન પ્રત્યયેન વિધિનિમિત્તભેદપ્રત્યયસ્યોપમર્દિતત્વાદ્યમનિયમાદ્યનુપપત્તિઃ પરિવ્રાજકસ્યેતિ ચેત્ ।
ન ।
બુભુક્ષાદિનૈકત્વપ્રત્યયાત્પ્રાચ્યાવિતસ્યોપપત્તેર્નિવૃત્ત્યર્થત્વાત્ ।

ન ચ પ્રતિષિદ્ધસેવાપ્રાપ્તિઃ ।
એકત્વપ્રત્યયોત્પત્તેઃ પ્રાગેવ પ્રતિષિદ્ધત્વાત્ ।
ન હિ રાત્રૌ કૂપે કણ્ટકે વા પતિત ઉદિતે ઽપિ સવિતરિ પતતિ તસ્મિન્નેવ ।
તસ્માત્સિદ્ધં નિવૃત્તકર્મા ભિક્ષુક એવ બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ ।
યત્પુનરુક્તં સર્વેષાં જ્ઞાનવર્જિતાનાં પુણ્યલોકતેતિ ।
સત્યમેતત્ ।
યચ્ચોક્તં તપઃશબ્દેન પરિવ્રાડપ્યુક્ત ઇતિ ।
એતદસત્ ।
કસ્માત્ ।
પરિવ્રાજકસ્યૈવ બ્રહ્મસંસ્થતાસમ્ભવાત્ ।
સ એવ હ્યવશેષિત ઇત્યવોચામ ।
એકત્વવિજ્ઞાનવતો ઽગ્નિહોત્રાદિવત્તપોનિવૃત્તેશ્ચ ।
ભેદબુદ્ધિમત એવ હિ તપઃકર્તવ્યતા સ્યાત્ ।
એતેન કર્મચ્છિદ્રે બ્રહ્મસંસ્થતાસામર્થ્યં અપ્રતિષેધશ્ચ પ્રત્યુક્તઃ ।
તથા જ્ઞાનવાનેવ નિવૃત્તકર્મા પરિવ્રાડિતિ જ્ઞાનવૈયર્થ્યં પ્રત્યુક્તમ્ ।
યત્પુનરુક્તં યવવરાહાદિશબ્દવત્પરિવ્રાજકે ન રૂઢો બ્રહ્મસંસ્થશબ્દ ઇતિ તત્પરિહૃતમ્ ।
તસ્યૈવ બ્રહ્મસંસ્થતાસમ્ભવાન્નાન્યસ્યેતિ ।
યત્પુનરુક્તં રૂઢશબ્દા નિમિત્તં નોપાદદત ઇતિ ।
તન્ન ।
ગૃહસ્થતક્ષપરિવ્રાજકાદિશબ્દદર્શનાત્ ।
ગૃહસ્થિતિપારિવ્રાજ્યતક્ષણાદિનિમિત્તોપાદાના અપિ ગૃહસ્થપરિવ્રાજકાશ્રમિવિશેષે વિશિષ્ટજાતિમતિ ચ તક્ષેતિ રૂઢા દૃશ્યન્તે શબ્દાઃ ।
ન યત્ર યત્ર તાનિ નિમિત્તાનિ તત્ર તત્ર વર્તન્તે ।
પ્રસિદ્ધ્યભાવાત્ ।
તથેહાપિ બ્રહ્મસંસ્થશબ્દો નિવૃત્તસર્વકર્મતત્સાધનપરિવ્રાડેકવિષયે ઽત્યાશ્રમિણિ પરમહંસાખ્યે વૃત્ત ઇહ ભવિતુમર્હતિ ।
મુખ્યામૃતત્વફલશ્રવણાત્ ।
અતશ્ચેદમેવૈકં વેદોક્તં પારિવ્રાજ્યમ્ ।
ન યજ્ઞોપવીતત્રિદણ્ડકમણ્ડલ્વાદિપરિગ્રહ ઇતિ ।
"મુણ્ડો ઽપરિગ્રહો ઽસઙ્ગ"ઇતિ શ્રુતિઃ"અત્યાક્ષમિબ્યઃ પરમં પવિત્રમ્" ઇત્યાદિ ચ શ્વેતાશ્વતરીયે ।
"નિઃસ્તુતિર્નિર્નમસ્કાર"ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્યશ્ચ ।
"તસ્માત્કર્મ ન કુર્વન્તિ યતયઃ પારદર્શિનઃ" ।
"તસ્માદલિઙ્ગો ધર્મજ્ઞો ઽવ્યક્તલિઙ્ગ"ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્યશ્ચ ।
યત્તુ સાંખ્યૈઃ કર્મત્યાગો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
ક્રિયાકારકફલભેદબુદ્ધેઃ સત્યત્વાભ્યુપગમાત્ તન્મૃષા ।
યચ્ચ બૌદ્ધૈઃ શૂન્યતાભ્યુપગમાદકર્તૃત્વમભ્યુપગમ્યતે ।
તદપ્યસત્ ।
તદભ્યુપગન્તુઃ સત્ત્વાભ્યુપગમાત્ ।
યચ્ચાજ્ઞૈરલસતયાકર્તૃત્વાભ્યુપગમઃ સો ઽપ્યસન્, કારકબુદ્ધેરનિવર્તતત્વાત્પ્રમાણેન ।
તસ્માદ્વેદાન્તપ્રમાણજનિતૈકત્વપ્રત્યયવત એવ કર્મનિવૃત્તિલક્ષણં પારિવ્રાજ્યં બ્રહ્મસંસ્થત્વં ચેતિ સિદ્ધમ્ ।
એતેન ગૃહસ્થસ્યૈકત્વવિજ્ઞાને સતિ પારિવ્રાજ્યમર્થસિદ્ધમ્ ।
નન્વગ્ન્યુત્સાદનદોષભાક્સ્યાત્પરિવ્રજન્ ।
"વીરહા વા એષ દેવાનાં યો ઽગ્નિમુદ્વાસયતે"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન ।
વેદેનૈવોત્સાદિતત્વાત્ ઉત્સન્ન એવ હિ સ એકત્વદર્શને જાતે ।
અપાગાદગ્નેરગ્નિત્વમિતિ શ્રુતેઃ ।
અતો ન દોષભાગ્ગૃહસ્થઃ પરિવ્રજન્નિતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,23.2
પ્રજાપતિર્ લોકાન્ અભ્યતપત્ ।
તેભ્યો ઽભિતપ્તેભ્યસ્ ત્રયી વિદ્યા સંપ્રાસ્રવત્ ।
તામ્ અભ્યતપત્ ।
તસ્યા અભિતપ્તાયા એતાન્ય્ અક્ષરાણિ સંપ્રસ્ર્વન્ત ભૂર્ ભુવઃ સ્વર્ ઇતિ

છુપ્ભ્_2,23.2 યત્સંસ્થો ઽમૃતત્વમેતિ તન્નિરૂપણાર્થમાહ -પ્રજાપતિર્વિરાટ્ કશ્યપો વા લોકાનુદ્દિશ્ય તેષુ સારજિઘૃક્ષયાભ્યત પદભિતાપં કૃતવાન્ધ્યાનં તપઃ કૃતવાનિત્યર્થઃ ।
તેભ્યો ઽભિતપ્તેભ્યઃ સારભૂતા ત્રયી વિદ્યા સમ્પ્રાસ્રવત્પ્રજાપતેર્મનસિ પ્રત્યભાદિત્યર્થઃ ।
તામભ્યતપત્ ।
પૂર્વવત્ ।
તસ્યા અભિતપ્તાયા એતાન્યક્ષરાણિ સમ્પ્રાસ્રવન્ત ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિવ્યાહૃતયઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,23.3
તાન્ય્ અભ્યતપત્ ।
તેભ્યો ઽભિતપ્તેભ્ય ઓંકારઃ સંપ્રાસ્રવત્ ।
તદ્ યથા શઙ્કુના સર્વાણિ પર્ણાનિ સંતૃણ્ણાન્ય્ એવમ્ ઓંકારેણ સર્વા વાક્ સંતૃણ્ણા ।
ઓંકાર એવેદં સર્વમ્ ઓંકાર એવ ઇદં સર્વમ્