છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.22

છુપ્ભ્_2,21.4 યસ્તદ્યથોક્તં સર્વાત્મકં સામ વેદ સ વેદ સર્વં;સ સર્વજ્ઞો ભવતીત્યર્થઃ ।
સર્વા દિશઃ સર્વદિક્સ્થા અસ્મા એવંવિદે બલિં ભોગં હરન્તિ પ્રાપયન્તીત્યર્થઃ ।
સર્વમસ્મિ ભવામીત્યેવમેતત્સામોપાસીત તસ્યૈતદેવ વ્રતમ્ ।
દ્બિરુક્તિઃ સામોપાસનસમાપ્ત્યર્પ્થા ॥4॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્યૈકવિંશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,22.1
વિનર્દિ સામ્નો વૃણે પશવ્યમ્ ઇત્ય્ અગ્નેર્ ઉદ્ગીથઃ ।
અનિરુક્તઃ પ્રજાપતેઃ ।
નિરુક્તઃ સોમસ્ય ।
મૃદુ શ્લક્ષ્ણં વાયોઃ ।
શ્લક્ષ્ણં બલવદ્ ઇન્દ્રસ્ય ।
ક્રૌઞ્ચં બૃહસ્પતેઃ ।
અપધ્વાન્તં વરુણસ્ય ।
તાન્ સર્વાન્ એવોપસેવેત ।
વારુણં ત્વ્ એવ વર્જયેત્

છુપ્ભ્_2,22.1 સામોપાસનપ્રસઙ્ગેન ગાનવિશેષાદિસમ્પદુદ્ગાતુરુપદિશ્યતે ।
ફલવિશેષસમ્બન્ધાત્ષ વિનર્દિ વિશિષ્ટો નર્દઃ સ્વરવિશેષ ઋષભકૂજિતસમો ઽસ્યાસ્તીતિ વિનર્દિ ગાનમિતિ વાક્યશેષઃ ।
તચ્ચ સામ્નઃ સમ્બન્ધિ પશુભ્યો હિતં પશવ્યમગ્નેરગ્નિદેવત્યં ચોદ્ગીથ ઉદ્ગાનમ્ ।
તદહમેવંવિશિષ્ટં વૃણે પ્રર્થય ઇતિ કશ્ચિદ્યજમાન ઉદ્ગાતા વા મન્યતે ।
અનિરુક્તો ઽમુકસમ ઇત્યવિશેષિતઃ પ્રજાપતેઃ પ્રજાપતિદેવત્યઃ સ ન ગાનવિશેષઃ ।
આનિરુક્ત્યાત્પ્રજાપતેર્નિરુક્તઃ સ્પષ્ટઃ સોમસ્ય, સોમદેવત્યઃ સ ઉદ્ગીથ ઇત્યર્થઃ ।
મૃદુ શ્લક્ષણં ચ ગાનં વાયોર્વાયુદેવત્યં તત્ ।
શ્લક્ષ્ણં બલવચ્ચ પ્રયત્નાધિક્યોપેતં ચેન્દ્રસ્યૈન્દ્રં તદ્ગાનમ્ ।
ક્રૌઞ્ચં ક્રૌઞ્ચપક્ષિનિનાદસમં બૃહસ્પતેર્બાર્હસ્પત્યં તત્ ।
અપધ્વાન્તં ભિન્નકાંસ્યસ્વરસમં વરુણસ્યૈતદ્ગાનમ્ ।
તાન્સર્વાનેવોપસેવેત પ્રયુઞ્જીત વારુણં ત્વેવૈકં વર્જયેત્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,22.2
અમૃતત્વં દેવેભ્ય આગાયાનીત્ય્ આગાયેત્ ।
સ્વધાં પિતૃભ્ય આશાં મનુષ્યેભ્યસ્ તૃણોદકં પશુભ્યઃ સ્વર્ગં લોકં યજમાનાયાન્નમ્ આત્મન આગાયાનીત્ય્ એતાનિ મનસા ધ્યાયન્ન્ અપ્રમત્તઃ સ્તુવીત

છુપ્ભ્_2,22.2 અમૃતત્વં દેવેભ્ય આગાયાનિ સાધયાનિ ।
સ્વધાં પિતૃભ્ય આગાયાન્યાશાં મનુષ્યેભ્ય આશાં પ્રાર્થનાં પ્રાર્થિતમિત્યેતત્ ।
તૃણોદકં પશુભ્યઃ સ્વર્ગં લોકં યજમાનાયાન્નમાત્મને મહ્યમાગાયાનીત્યેતાનિ મનસા ચિન્તયન્ધ્યાયન્નપ્રમત્તઃ સ્વરોષ્મવ્યઞ્જનાદિભ્યઃ સ્તુવીત ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,22.3
સર્વે સ્વરા ઇન્દ્રસ્યાત્માનઃ ।
સર્વ ઊષ્માણઃ પ્રજાપતેર્ આત્માનઃ ।
સર્વે સ્પર્શા મૃત્યોર્ આત્માનઃ ।
તં યદિ સ્વરેષૂપાલભેત ।
ઇન્દ્રં શરણં પ્રપન્નો ઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ વક્ષ્યતીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્

છુપ્ભ્_2,22.3 સર્વે સ્વરા અકારાદય ઇન્દ્રસ્ય બલકર્મણઃ પ્રાણસ્યાઽત્માનો દેહાવયવસ્થાનીયાઃ સર્વ ઊષ્માણઃ શષસહાદયઃ પ્રજાપતેર્વિરાજઃ કશ્યપસ્ય વાઽત્માનઃ ।
સર્વે સ્પર્શાઃ કાદયો વ્યઞ્જનાનિ મૃત્યોરાત્માનસ્તમેવંવિદમુદ્ગાતારં યદિ કશ્ચિત્સ્વરેષૂપાલભેત સ્વરસ્ત્વયા દુષ્ટઃ પ્રયુક્ત ઇત્યેવમુપાલબ્ધ ઇન્દ્રં પ્રાણમીશ્વરં શરણમાશ્રયં પ્રપન્નો ઽભૂવં સ્વરાન્ પ્રયુઞ્જાનો ઽહં સ ઇન્દ્રો યત્તવ વક્તવ્યં ત્વા ત્વાં પ્રતિ વક્ષ્યતિ સ એવ દેવ ઉત્તરં દાસ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,22.4
અથ યદ્ય્ એનમ્ ઊષ્માસૂપાલભેત ।
પ્રજાપતિં શરણં પ્રપન્નો ઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ પેક્ષ્યતીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્ ।
અથ યદ્ય્ એનં સ્પર્શેષૂપાલભેત ।
મૃત્યું શરણં પ્રપન્નો ઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ ધક્ષ્યતીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્

છુપ્ભ્_2,22.4 અથ યદ્યેનમૂષ્મસુ તથૈવોપાલભેત પ્રજાપતિં શરણં પ્રપન્નો ઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિપેક્ષ્યતિ સઞ્ચૂર્ણયિષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્ ।
અથ યદ્યેનં સ્પર્શેષૂપાલભેત મૃત્યું શરણં પ્રપન્નો ઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ ધક્ષ્યતિ ભસ્મીકરિષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,22.5
સર્વે સ્વરા ઘોષવન્તો બલવન્તો વક્તવ્યા ઇન્દ્રે બલં દદાનીતિ ।
સર્વ ઊષ્માણો ઽગ્રસ્તા અનિરસ્તા વિવૃતા વક્તવ્યાઃ પ્રજાપતેર્ આત્માનં પરિદદાનીતિ ।
સર્વે સ્પર્શા લેશેનાનભિનિહિતા વક્તવ્યા મૃત્યોર્ આત્માનં પરિહરાણીતિ