છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.21

છુપ્ભ્_2,20.2 વિદ્વત્ફલમ્-એતાસામેવાગ્ન્યાદીનાં દેવતાનાં સલોકતાં સમાનલોકતાં સાર્ષ્ટિતાં સમાનર્દ્ધિત્વં સાયુજ્યં સમુગ્ભાવમેકદેહદેહિત્વમિત્યેતત્ ।
વાશબ્દો ઽત્ર લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ સલોકતાં વેત્યાદિ ।
ભાવનાવિશેષતઃ ફલવિશેષોપપત્તેઃ ।
ગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ ।
સમુચ્ચયાનુપપત્તેશ્ચ ।
બ્રાહ્મણાન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્ ।
"એતે વૈ દેવાઃ પ્રત્યક્ષં યદ્બ્રાહ્મણા"ઇતિ શ્રુતેર્બ્રાહ્મણનિન્દા દેવતાનિન્દૈવેતિ ॥2॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય વિંશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,21.1
ત્રયી વિદ્યા હિઙ્કારઃ ।
ત્રય ઇમે લોકાઃ સ પ્રસ્તાવઃ ।
અગ્નિર્ વાયુર્ આદિત્યઃ સ ઉદ્ગીથઃ ।
નક્ષત્રાણિ વયાંસિ મરીચયઃ સ પ્રતિહારઃ ।
સર્પા ગન્ધર્વાઃ પિતરસ્ તન્ નિધનમ્ ।
એતત્ સામ સર્વસ્મિન્ પ્રોતમ્

છુપ્ભ્_2,21.1 ત્રયી વિદ્યા હિઙ્કારઃ ।
અગ્ન્યાદિસામ્ન આનન્તર્યં ત્રયીવિદ્યાયા અગ્ન્યાદિકાર્યત્વશ્રુતેઃ ।
હિઙ્કારઃ પ્રાથમ્યાત્સર્વકર્તવ્યાનામ્ ।
ત્રય ઇમે લોકાસ્તત્કાર્યત્વાદનન્તરા ઇતિ પ્રસ્તાવઃ ।
અગ્ન્યાદીનામુદ્ગીથત્વં શ્રૈષ્ઠ્યાત્ ।
નક્ષત્રાદીનાં પ્રતિહૃતત્વાત્પ્રતિહારત્વમ્ ।
સર્પાદીનાં ધકારસામાન્યાન્નિધનત્વમેતત્સામ નામવિશ્ષાભાવાત્સામસમુદાયઃ સામશબ્દઃ સર્વસ્મિન્પ્રોતમ્ ।
ત્રયીવિદ્યાદિદૃષ્ટ્યા હિઙ્કારાદિસામભક્તય ઉપાસ્યાઃ ।
અતીતેષ્વપિ સામોપાસનેષુ યેષુ યેષુ પ્રોતં યદ્યત્સામ તદ્દૃષ્ટ્યા તદુપાસ્યમિતિ ।
કર્માઙ્ગનાં દૃષ્ટિવિશેષેણાજ્યસ્યેવ સંસ્કાર્યત્વાત્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,21.2
સ ય એવમ્ એતત્ સામ સર્વસ્મિન્ પ્રોતં વેદ સર્વં હ ભવતિ

છુપ્ભ્_2,21.2 સર્વવિષયસામવિદઃ ફલં-સર્વં હ ભવતિ સર્વેશ્વરો ભવતીત્યર્થઃ ।
નિરુપચરિતસર્વભાવે હિ દિક્સ્થેભ્યો બલિપ્રાપ્ત્યનુપપત્તિઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,21.3
તદ્ એષ શ્લોકઃ ।
યાનિ પઞ્ચધા ત્રીણિ ત્રીણિ ।
તેભ્યો ન જ્યાયઃ પરમ્ અન્યદ્ અસ્તિ

છુપ્ભ્_2,21.3 તદેતસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકો મન્ત્રો ઽપ્યસ્તિ ।
યાનિ પઞ્ચધા પઞ્ચપ્રકારેણ હિઙ્કારાદિવિભાગૈઃ પ્રોક્તાનિ ત્રીણિ ત્રીણિ ત્રયીવિદ્યાદીનિ તેભ્યઃ પઞ્ચત્રિકેભ્યો જ્યાયો મહત્તરં પરં ચ વ્યતિરિક્તમન્યદ્વસ્ત્વન્તરં નાસ્તિ ન વિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તત્રૈવ હિ સર્વસ્યાન્તભવિઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,21.4
યસ્ તદ્ વેદ સ વેદ સર્વમ્ ।
સર્વા દિશો બલિમ્ અસ્મૈ હરન્તિ ।
સર્વમ્ અસ્મીત્ય્ ઉપાસિત ।
તદ્ વ્રતં તદ્ વ્રતમ્