છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.2

છુપ્ભ્_2,1.4 અતઃ સ યઃ કશ્ચિત્સાધુ સામેતિ સાધુગુણવત્સામેત્યુપાસ્તે સમસ્તં સામ સાધુગુણવદ્વિદ્વાંસ્તસ્યૈતત્ફલમભ્યાશો હ ક્ષિપ્રં હ;યદિતિ ક્રિયાવિશેષણાર્થમેનમુપાસકં સાધવઃ શોભના ધર્માઃ શ્રુતિસ્મૃત્યવિરુદ્ધા આ ચ ગચ્છેયુરાગચ્છેયુશ્ચ ન કેવલમાગચ્છેયુરુપ ચ નમેયુરુપનમેયુશ્ચ ભોગ્યત્વેનોપતિષ્ઠેયુરિત્યર્થઃ ॥4॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,2.1
લોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત ।
પૃથિવી હિઙ્કારઃ ।
અગ્નિઃ પ્રસ્તાવઃ ।
અન્તરિક્ષમ્ ઉદ્ગીથઃ ।
આદિત્યઃ પ્રતિહારઃ ।
દ્યૌર્ નિધનમ્ ।
ઇત્ય્ ઊર્ધ્વેષુ

છુપ્ભ્_2,2.1 કાનિ પુનસ્તાનિ સાધુદૃષ્ટિવિશિષ્ટાનિ સમસ્તાનિ સામાન્યુપાસ્યાનીતિ ।
ઇમાનિ તાન્યુચ્યન્તે લોકેષુ પઞ્ચવિધમિત્યાદીનિ ।
નનુ લોકાદિદૃષ્ટ્યા તાન્યુપાસ્યાનિ સાધુદૃષ્ટ્યા ચેતિ વિરુદ્ધમ્ ।
ન ।
સાધ્વર્થસ્ય લોકાદિકાર્યેષુ કારણસ્યાનુગતત્વાત્ મૃદાદિવદ્ઘટાદિવિકારેષુ ।
સાધુશબ્દવાચ્યોર્ઽથો ધર્મો બ્રહ્મ વા સર્વથાપિ લોકાદિકાર્યેષ્વનુગતમ્ ।
અતો યથા યત્ર ઘટાદિદૃષ્ટિર્મૃદાદિદૃષ્ટ્યનુગતૈવ સા ।
તથા સાધુદૃષ્ટ્યનુગતૈવ લોકાદિદૃષ્ટિઃ ।
ધર્માદિકાર્યત્વાલ્લોકાદીનામ્ ।
યદ્યપિ કારણત્વમવિશિષ્ટં બ્રહ્મધર્મયોઃ, તથાપિ ધર્મ એવ સાધુશબ્દવાચ્ય ઇતિ યુક્તં"સાધુકારી સાધુર્ભવતી"તિ ધર્મવિષયે સાધુશબ્દપ્રયોગાત્ ।
નનુ લોકાદિકાર્યેષુ કારણસ્યાનુગતત્વાદર્થપ્રાપ્તૈવ તદ્દૃષ્ટિરિતિ સાધુ સામેત્યુપાસ્ત ઇતિ ન વક્તવ્યમ્ ।
ન ।
શાસ્રગમ્યત્વાત્તદ્દૃષ્ટેઃ ।
સર્વત્ર હિ શાસ્રપ્રાપિતા એવ ધર્મા ઉપાસ્યા ન વિદ્યમાના અપ્યશાસ્રીયાઃ ।
લોકેષુ પૃથિવ્યાદિષુ પઞ્ચવિધં પઞ્ચભક્તિભેદેન પઞ્ચપ્રકારં સાધુસમસ્તં સામોપાસીત ।
કથમ્ ।
પૃથિવો હિઙ્કારઃ ।
લોકેષ્વિતિ યા સપ્તમી તાં પ્રથમાત્વેન વિ
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,2.2
અથાવૃત્તેષુ ।
દ્યૌર્ હિઙ્કારઃ ।
આદિત્યઃ પ્રસ્તાવઃ ।
અન્તરિક્ષમ્ ઉદ્ગીથઃ ।
અગ્નિઃ પ્રતિહારઃ ।
પૃથિવી નિધનમ્

છુપ્ભ્_2,2.2 અથાઽવૃત્તેષ્વવાઙ્મુખેષુ પઞ્ચવિધમુચ્યતે સામોપાસનમ્ ।
ગત્યાગતિવિશિષ્ટા હિ લોકાઃ ।
યથા તે તથાદૃષ્ટ્યૈવ સામોપાસનં વિધીયતે યતો ઽત આવૃત્તેષુ લોકેષુ ।
દ્યૌર્હિઙ્કારઃ પ્રાથમ્યાત્ ।
આદિત્યઃ પ્રસ્તાવઃ ।
ઉદિતે હ્યાદિત્યે પ્રસ્તૂયન્તે કર્માણિ પ્રાણિનામ્ ।
અન્તરિક્ષમુદ્ગીથઃ પૂર્વવત્ ।
અગ્નિઃ પ્રતિહારઃ ।
પ્રાણિભિઃ પ્રતિહરણાદગ્નેઃ ।
પૃથિવી નિધનમ્ ।
તત આગતાનામિહ નિધનાત્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,2.3
કલ્પન્તે હાસ્મૈ લોકા ઊર્ધ્વાશ્ ચાવૃત્તશ્ ચ ય એતદ્ એવં વિદ્વાંલ્ લોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તે