છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.1

છુપ્ભ્_1,13.4 દુગ્ધે ઽસ્મૈ વાગ્દોહમિત્યાદ્યુક્તાર્થમ્ ।
ય એતામેવં યથોક્તલક્ષણાં સામ્નાં સામાવયવસ્તોભાક્ષરવિષયામુપનિષદં દર્શનં વેદ તસ્યૈતદ્યથોક્તં ફલમિત્યર્થઃ ।
દ્વિરભ્યાસો ઽધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ।
સામાવયવવિષયોપાસનાવિશેષપરિમાપ્ત્યર્થો વેતિ ॥4 ॥ ॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધ્યાયસ્ય ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદ્બ્રાહ્મણે પ્રથમોધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
અથ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
ઓં
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,1.1
સમસ્તસ્ય ખલુ સામ્ન ઉપાસનં સાધુ ।
યત્ ખલુ સાધુ તત્ સામેત્ય્ આચક્ષતે ।
યદ્ અસાધુ તદ્ અસામેતિ

છુપ્ભ્_2,1.1
"ઓમિત્યેતદક્ષરમ્" ઇત્યાદિના સામાવયવવિષયમુપાસનમનેકફલમુપદિષ્ટમ્ ।
અનન્તરં ચ સ્તોભાક્ષરવિષયમુપાસનમુક્તમ્ ।
સર્વથાપિ સામૈકદેશસમ્બદ્ધમેવ તદિત્યથેદાનીં સમસ્તે સામ્નિ સમસ્તસામવિષયાણ્યુપાસનાનિ વક્ષ્યામીત્યારભતે શ્રુતિઃ ।
યુક્તં હ્યેકદેશોપાસનાનન્તરમેકદેશિવિષયમુપાસનમુચ્યત ઇતિ ।
સમસ્તસ્ય સર્વાવયવવિશિષ્ટસ્ય પાઞ્ચભક્તિકસ્ય સાપ્તભક્તિકસ્ય ચેત્યર્થઃ ।
ખલ્વિતિ વાક્યાલઙ્કારાર્થઃ ।
સામ્ન ઉપાસનં સાધુ ।
સમસ્તે સામ્નિ સાધુદૃષ્ટિવિધિપરત્વાન્ન પૂર્વોક્તોપાસનનિન્દાર્થત્વં સાધુશબ્દઃ શોભનવાચી ।
કથમવગમ્યત ઇત્યાહ-યત્ખલુ લોકે સાધુ શોભનમનવદ્યં પ્રસિદ્ધં તત્સામેત્યાચક્ષતે કુશલાઃ ।
યદસાધુ વિપરીતં તદસામેતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,1.2
તદ્ ઉતાપ્ય્ આહુઃ ।
સામ્નૈનમ્ ઉપાગાદ્ ઇતિ સાધુનૈનમ્ ઉપાગાદ્ ઇત્ય્ એવ તદ્ આહુઃ ।
અસામ્નૈનમ્ ઉપાગાદ્ ઇત્ય્ એવ તદ્ આહુઃ

છુપ્ભ્_2,1.2 તત્તત્રૈવ સાધ્વસાધુવિવેકકરણ ઉતાપ્યાહુઃ-સામ્નૈનં રાજાનં સામન્તં ચોપાગાદુપગતવાન્ ।
કો ઽસૌ યતો ઽસાધુત્વપ્રાપ્ત્યાશઙ્કા?સ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
શોભનાભિપ્રાયેણ સાધુનૈનમુપાગાદિત્યેવ તત્તત્રાઽહુર્લૌકિકા બન્ધનાદ્યસાધુકાર્યમપશ્યન્તઃ ।
યત્ર પુનર્વિપર્યયો બન્ધનાદ્યસાધુકાર્યં પશ્યન્તિ તત્રાસામ્નૈનમુપાગાદિત્યસાધુનૈનમુપાગાદિત્યેવ તદાહુઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,1.3
અથોતાપ્ય્ આહુઃ ।
સામ નો બતેતિ યત્ સાધુ ભવતિ સાધુ બતેત્ય્ એવ તદ્ આહુઃ ।
અસામ નો બતેતિ યદ્ અસાધુ ભવત્ય્ અસાધુ બતેત્ય્ એવ તદ્ આહુઃ

છુપ્ભ્_2,1.3 અથોતાપ્યાહુઃ સ્વસંવેદ્યં સામ નો ઽસ્માકં બતેત્યનુકમ્પયતઃ સંવૃત્તમિત્યાહુઃ ।
એતત્તૈરુક્તં ભવતિ યત્સાધુ ભવતિ સાધુ વતેત્યેવ તદાહુઃ ।
વિપર્યયે જાતે ઽસામ નો બતેતિ ।
યદસાધુ ભવત્યસાધુ બતેત્યેવ તદાહુઃ તસ્માત્સામસાધુશબ્દયોરેકાર્થત્વં સિદ્ધમ્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 2,1.4
સ ય એતદ્ એવં વિદ્વાન્ સાધુ સામેત્ય્ ઉપાસ્તે ઽભ્યાશો હ યદ્ એનં સાધવો ધર્મા આ ચ ગચ્છેયુર્ ઉપ ચ નમેયુઃ