છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.7

છુપ્ભ્_1,6.8 તસ્યોદ્ગીથત્વં દેવસ્યાઽદિત્યાદીનામિવ વિવક્ષિતત્વાદાહ-તસ્યર્ક્ચ સામ ચ ગેષ્ણૌ પૃથિવ્યાદ્યુક્તલક્ષણે પર્વણી ।
સર્વાત્મા હિ દેવઃ ।
પરાપરલોકકામેશિતૃત્વાદુપપદ્યતે પૃથિવ્યગ્ન્યૃક્સામગેષ્ણત્વમ્ ।
સર્વયોનિત્વાચ્ચ ।
યત એવમુન્નામાચાસાવૃક્સામગેષ્ણશ્ચ તસ્માદૃક્સામગેષ્ણત્વપ્રાપ્તમુદ્ગીથત્વમુચ્યતે પરોક્ષેણ પરોક્ષપ્રિયત્વાદ્દેવસ્ય તસ્માદુદ્ગીથ ઇતિ ।
તસ્માત્તવેવ હેતોરુદં ગાયતીત્યુદ્ગાતા ।
યસ્માદ્ધ્યેતસ્ય યથોક્તસ્યોન્નામ્નો ગાતાસાવતો યુક્તોદ્ગાતેતિ નામપ્રસિદ્ધિરુદ્ગાતુઃ ।
સ એષ દેવ ઉન્નામા યે ચામુષ્માદાદિત્યાત્પરાઞ્ચઃ પરાગઞ્ચનાદૂર્ધ્વા લોકાસ્તેષાં લોકાનાં ચેષ્ટે ન કેવલમીશિતૃત્વમેવ ચશબ્દાદ્ધારયતિ ચ ।
"સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામુતેમામ્"ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણાત્ ।
કિઞ્ચ દેવકામાનામીષ્ટ ઇત્યેતદધિદૈવતં દેવતાવિષયં દેવસ્યોદ્ગીથસ્ય સ્વરૂપમુક્તમ્ ॥8॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધ્યાયસ્ય ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,7.1
અથાધ્યાત્મમ્ ।
વાગ્ એવર્ક્ ।
પ્રાણઃ સામ ।
તદ્ એતદ્ એતસ્યામ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
વાગ્ એવ સા ।
પ્રાણો ઽમઃ ।
તત્ સામ

છુપ્ભ્_1,7.1 અથાધુનાધ્યાત્મમુચ્યતે ।
વાગેવર્ક્પ્રાણઃ સામ ।
અધરોપરિસ્થાનત્વસામાન્યાત્ ।
પ્રાણો ઘ્રાણમુચ્યતે સહ વાયુના, વાગેવ સા પ્રાણો ઽમ ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,7.2
ચક્ષુર્ એવર્ક્ ।
આત્મા સામ ।
તદ્ એતદ્ એતસ્યામ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
ચક્ષુર્ એવ સા ।
આત્મામઃ ।
તત્ સામ

છુપ્ભ્_1,7.2 ચક્ષુરેવર્ગાત્મા સામ ।
આત્મેતિ ચ્છાયાત્મા તત્સ્થત્વાત્સામ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,7.3
શ્રોત્રમ્ એવર્ક્ ।
મનઃ સામ ।
તદ્ એતદ્ એતસ્યામ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
શ્રોત્રમ્ એવ સા ।
મનો ઽમઃ ।
તત્ સામ

છુપ્ભ્_1,7.3 શ્રોત્રમેવર્ઙ્મનઃ સામ, શ્રોત્રસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વાન્મનસઃ સામત્વમ્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,7.4
અથ યદ્ એતદ્ અક્ષ્નઃ શુક્લં ભાઃ સૈવર્ક્ ।
અથ યન્ નીલં પરઃકૃષ્ણં તત્ સામ ।
તદ્ એતદ્ એતસ્યામ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
અથ યદ્ એવૈતદ્ અક્ષ્ણઃ શુક્લં ભાઃ સૈવ સા ।
અથ યન્ નીલં પરઃકૃષ્ણં તદ્ અમઃ ।
તત્ સામ

છુપ્ભ્_1,7.4 અથ યદેતદક્ષ્ણઃ શુક્લં ભાઃ સૈવર્ક ।
અથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણમાદિત્ય ઇવ દૃક્શક્ત્યધિષ્ઠાનં તત્સામ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,7.5
અથ ય એષો ઽન્તર્ અક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતે સૈવર્ક્ ।
તત્ સામ ।
તદ્ ઉક્થમ્ ।
તદ્ યજુઃ ।
તદ્ બ્રહ્મ ।
તસ્ય એતસ્ય તદ્ એવ રૂપં યદ્ અમુષ્ય રૂપમ્ ।
યાવ્ અમુષ્ય ગેષ્ણૌ તૌ તૌ ગોષ્ણૌ ।
યન્ નામ તન્ નામ

છુપ્ભ્_1,7.5 અથ ય એષો ઽન્તરક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતે ।
પૂર્વવત્ ।
સૈવર્ગધ્યાત્મં વાગાદ્યા પૃથિવ્યાદ્યા ચાધિદૈવતમ્ ।
પ્રસિદ્ધા ચ ઋક્પાદબદ્ધાક્ષરાત્મિકા ।
તથા સામ ।
ઉક્થસાહચર્યાદ્વા સ્તોત્રં સામોક્થં શસ્ત્રમ્ ।
ઉક્થાદન્યત્ તથા યજુઃ સ્વાહાસ્વધાવષડાદિ સર્વમેવ વાગ્યજુસ્તત્સ એવ ।
સર્વાત્મકત્વાત્સર્વયોનિત્વાચ્ચેતિ હ્યવોચામ ।
ઋગાદિપ્રકરણાત્તદ્બ્રહ્મેતિ ત્રયો વેદાઃ ।
તસ્યૈતસ્ય ચાક્ષુષસ્ય પુરુષસ્ય તદેવ રૂપમતિદિશ્યતે ।
કિં તદ્યદમુષ્યાઽદિત્યપુરુષસ્ય ।
હિરણ્મય ઇત્યાદિ યદધિદૈવતમુક્તમ્ ।
યાવમુષ્ય ગેષ્ણૌ પર્વણી તાવેવાસ્યાપિ ચાક્ષુષસ્ય ગેષ્ણૌ ।
યચ્ચામુષ્ય નામોદિત્યુદ્ગીથ ઇતિ ચ તદેવાસ્ય નામ ।
સ્થાનભેદાદ્રૂપગિણનામાતિદેશાદીશિતૃત્વવિષયભેદવ્યપદેશાચ્ચાઽદિત્યચાક્ષુષયોર્ભેદ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અમુનાનેનૈવેત્યેકસ્યોભયાત્મપ્રાપ્ત્યનુપપત્તેઃ ।
દ્વિધાભાવેનોપપદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
વક્ષ્યતિ હિ સ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતીત્યાદિ ।
ન ।
ચેતનસ્યૈકસ્ય નિરવયવત્વાદ્દ્વિધાભાવાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદધ્યાત્માધિદૈવતયોરેકત્વમેવ ।
યત્તુ રૂપાદ્યતિદેશો ભેદકારણમવોચો ન તદ્ભેદાવગમાય ।
કિં તર્હિ સ્થાનભેદાદ્ભેદાશઙ્કા મા ભૂદિત્યેવમર્થમ્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,7.6
સ એષ યે ચૈતસ્માદ્ અર્વાઞ્ચો લોકાસ્ તેષાં ચેષ્ટે મનુષ્યકામાનાં ચેતિ ।
તદ્ ય ઇમે વીણાયાં ગાયન્ત્ય્ એતં તે ગાયન્તિ ।
તસ્માત્ તે ધનસનયઃ

છુપ્ભ્_1,7.6 સ એષ ચાક્ષુષઃ પુરુષો યે ચૈતસ્માદાધ્યાત્મિકાદાત્મનોર્ઽવાઞ્ચોર્ઽવાગ્ગતા લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે મનુષ્યસમ્બન્ધિનાં ચ કામાનામ્ ।
તત્સ્માદ્ય ઇમે વીણાયાં ગાયન્તિ ગાયકસ્ત એતમેવ ગાયન્તિ ।
યસ્માદીશ્વરં ગાયન્તિ તસ્માત્તે ધનસનયો ધનલાભયુક્તા ધનવન્ત ઉત્યર્થઃ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,7.7
અથ ય એતદ્ એવં વિદ્વાન્ સામ ગાયત્ય્ ઉભૌ સ ગાયતિ ।
સો ઽમુનૈવ સ એષ યે ચામુષ્માત્ પરાઞ્ચો લોકાસ્ તાંશ્ ચાપ્નોતિ દેવકામાંશ્ ચ

છુપ્ભ્_1,7.7 અથ ય એતદેવં વિદ્વાન્યથોક્તં દેવમુદ્ગીથં વિદ્વાન્સામ ગાયત્યુભૌ સ ગાયતિ ચાક્ષુષમાદિત્યં ચ ।
તસ્યૈવંવિદઃ ફલમુચ્યતેસો ઽમુનૈવાઽદિત્યેન સ એષ યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તાંશ્ચાઽપ્નોતિ આદિત્યાન્તર્ગતદેવો ભૂત્વેત્યર્થો દેવકામાંશ્ચ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,7.8-9
અથાનેનૈવ યે ચૈતસ્માદ્ અર્વાઞ્ચો લોકાસ્ તાંશ્ ચાપ્નોતિ મનુષ્યકામાંશ્ ચ ।
તસ્માદ્ ઉ હૈવંવિદ્ ઉદ્ગાતા બ્રૂયાત્

કં તે કામમ્ આગાયાનીતિ ।
એષ હ્ય્ એવ કામાગાનસ્યેષ્ટે ય એવં વિદ્વાન્ સામ ગાયતિ સામ ગાયતિ