છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.6

છુપ્ભ્_1,5.5 અથ ખલુ ય ઉદ્ગીથ ઇત્યાદિપ્રણવોદ્ગીથૈકત્વદર્શનમપક્તં તસ્યૈતત્ફલમાહર્તું શક્યમ્ ।
કિં તદ્ધૈવાપિ દુરુદ્ગીતં દુષ્ટમુદ્ગીતમુદ્ગાનં કૃતમુદ્ગાત્રા સ્વકર્મણિ ક્ષતં કૃતમિત્યર્થઃ ।
તદનુસમાહરત્યનુસન્ધત્ત ઇત્યર્થઃ ।
ચિકિત્સયેવ ધાતુવૈષમ્યસમીકરણમિતિ ॥5॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,6.1
ઇયમ્ એવર્ક્ ।
અગ્નિઃ સામ ।
તદ્ એતદ્ એતસ્યામ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
ઇયમ્ એવ સા ।
અગ્નિર્ અમઃ ।
તત્ સામ

છુપ્ભ્_1,6.1 અથેદાનીં સર્વફલસમ્પત્ત્યર્થમુદ્ગીથસ્યોપાસનાન્તરં વિધિત્સ્યતે-ઇયમેવ પૃથિવ્યૃક્ ।
ઋચિ પૃથિવીદૃષ્ટિઃ કાર્યા ।
તથાગ્નિઃ સામ ।
સામ્ન્યગ્નિદૃષ્ટિઃ ।
કથં પૃથિવ્યગ્ન્યોર્ ઋક્સામત્વમિતિ ।
ઉચ્યતે ।
તદેતત્તદેતદગ્ન્યાખ્યં સામૈતસ્યાં પૃથિવ્યામૃચ્યધ્યૂઢમધિગતમુપરિભાવેન સ્થિતમિત્યર્થઃ ।
ઋચીવ સામ ।
તસ્માદત એવ કારણાદૃચ્યધ્યૂઢમેવ સામ ગીયત ઇદાનીમપિ સામગૈઃ ।
યથા ચ ઋક્સામની નાત્યન્તં ભિન્ને અન્યોન્યં તથૈતૌ પૃથિવ્યગ્નિદ્વયં સામૈકશબ્દાભિધેયત્વમાપન્નં સામ ।
તસ્માન્નાન્યોન્યં ભિન્નં પૃથિવ્યગ્નિદ્વયં નિત્યસંશ્લિષ્ટમૃક્સામની ઇવ ।
તસ્માચ્ચ પૃથિવ્યગ્ન્યોર્ ઋક્સામત્વમિત્યર્થઃ ।
સામાક્ષરયોઃ પૃથિવ્યગ્નિદૃષ્ટિવિધાનાર્થમિયમેવ સાગ્નિરમ ઇતિ કેચિત્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,6.2-3
અન્તરિક્ષમ્ એવર્ક્ ।
વાયુઃ સામ ।
તદ્ એતદ્ એતસ્યામ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
અન્તરિક્ષમ્ એવ સા ।
વાયુર્ અમઃ ।
તત્ સામ

દ્યૌર્ એવર્ક્ ।
આદિત્યઃ સામ ।
તદ્ એતદ્ એતસ્યામ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
દ્યૌર્ એવ સા ।
આદિત્યો ઽમઃ ।
તત્ સામ

છુપ્ભ્_1,6.2,3 અન્તરિક્ષમેવર્ગ્વાયુઃ સામેત્યાદિ પૂર્વવત્ ॥2-3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,6.4
નક્ષત્રાન્ય્ એવર્ક્ ।
ચન્દ્રમાઃ સામ ।
તદ્ એતદ્ એતસ્યામ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
નક્ષત્રાણ્ય્ એવ સા ।
ચન્દ્રમા અમઃ ।
તત્ સામ

છુપ્ભ્_1,6.4 નક્ષત્રાણામધિપતિશ્ચન્દ્રમા અતઃ સ સામ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,6.5
અથ યદ્ એતદ્ આદિત્યસ્ય શુક્લં ભાઃ સૈવર્ક્ ।
અથ યન્ નીલં પરઃકૃષ્ણં તત્ સામ ।
તદ્ એતદ્ એતસ્યામ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ।
તસ્મદ્ ઋચ્ય્ અધ્યૂઢં સામ ગીયતે

છુપ્ભ્_1,6.5 અથ યદેતદાદિત્યસ્ય શુક્લં ભાઃ શુક્લા દીપ્તિઃ સૈવર્ક ।
અથ યદાદિત્યે નીલં પરઃ કૃષ્ણં પરો ઽતિશયેન કાર્ષ્ણ્યં તત્સામ ।
તદ્ધ્યેકાન્તસમાહિતદૃષ્ટેર્દૃશ્યતે ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,6.6
અથ યદ્ એવૈતદ્ આદિત્યસ્ય શુક્લં ભાઃ સૈવ સા ।
અથ યન્ નીલં પરઃકૃષ્ણં તદ્ અમઃ ।
તત્ સામ ।
અથ ય એષો ઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતે હિરણ્યશ્મશ્રુર્ હિરણ્યકેશ આ પ્રણખાત્ સર્વ એવ સુવર્નઃ

છુપ્ભ્_1,6.6 તે એવૈતે ભાઃ શુક્લકૃષ્ણત્વે સા ચામશ્ચ સામ ।
અથ ય એષો ઽન્તરાદિત્યે આદિત્યસ્યાન્તર્મધ્યે હિરણ્મયો હિરણ્મય ઇવ હિરણ્મયઃ ।
ન હિ સુવર્ણવિકારત્વં દેવસ્ય સમ્ભવતિ ।
ઋક્સામગેષ્ણત્વાપહતપાપ્મત્વાસમ્ભવાત્ ।
ન હિ સૌવર્ણે ઽચેતને પાપ્માદિપ્રાપ્તિરસ્તિ યેન પ્રતિષિધ્યેત ।
ચાક્ષુષે ચાગ્રહણાત્ ।
અતો લુપ્તોપમ એવ હિરણ્મયશબ્દો જ્યોતિર્મય ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્તરેષવપિ સમાના યોજના ।
પુરુષઃ પુરિ શયનાત્પૂરયતિ વા સ્વેનાઽત્મના જગદિતિ ।
દૃશ્યતે નિવૃત્તચક્ષુર્ભિઃ સમાહિતચેતોભિર્બ્રહ્મચર્યાદિસાધનાપેક્ષમ્ ।
તેજસ્વિનો ઽપિ શ્મશ્રુકેશાદયઃ કૃષ્ણાઃ સ્યુરિત્યતો વિશિનષ્ટિ-હિરણ્યશ્મશ્રુર્હિરણ્યકેશ ઇતિ ।
જ્યોતિર્મયાન્યેવાસ્ય શ્મશ્રૂણિ કેશાશ્ચેત્યર્થઃ ।
આપ્રણખાત્પ્રણખો નખાગ્રં નખાગ્રેણ સહ સર્વઃ સુવર્ણ ઇવ ભારૂપ ઇત્યર્થઃ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,6.7
તસ્ય યથા કપ્યાસં પુણ્ડરીકમ્ એવમ્ અક્ષિણી ।
તસ્યોદ્ ઇતિ નામ ।
સ એષ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય ઉદિતઃ ।
ઉદેતિ હ વૈ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યો ય એવં વેદ

છુપ્ભ્_1,6.7 તસ્યૈવં સર્વતઃ સુવર્ણવર્ણસ્યાપ્યક્ષ્ણોર્વશેષઃ ।
કથં?તસ્ય યથા કપેર્મર્કટસ્યાઽસઃ કપ્યાસઃ ।
આસેરુપવેશનાર્થસ્ય કરણે ઘઞ્ ।
કપિપૃષ્ઠાન્તો યેનોપવિશતિ ।
કપ્યાસ ઇવ પુણ્ડરીકમત્યન્તતેજસ્વ્યેવમસ્ય દેવસ્યાક્ષિણી ।
ઉપમિતોપમાનત્વાન્ન હીનોપમા ।
તસ્યૈવઙ્ગુણવિશિષ્ટસ્ય ગૌણમિદં નામોદિતિ ।
કથં ગૌણત્વમ્ ।
સ એષ દેવઃ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યઃ પાપ્મના સહ તત્કાર્યેભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ય આત્માપહતપાપ્મેત્યાદિ વક્ષ્યતિ ।
ઉદિત ઉદ્ ઇત ઉદ્ગત ઇત્યર્થઃ ।
અતો ઽસાવુન્નામા ।
તમેવઙ્ગુણસમ્પન્નમુન્નામાનં યથોક્તેન પ્રકારેણ યો વેદ સો ઽપ્યેવમેવોદેત્યુદ્ગચ્છતિ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યઃ ।
હ વા ઇત્યવધારણાર્થૌ નિપાતૌ ।
ઉદેત્યેવેત્યર્થઃ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,6.8
તસ્યર્ક્ ચ સામ ચ ગેષ્ણૌ ।
તસ્માદ્ ઉદ્ગીથઃ ।
તસ્માત્ ત્વ્ એવ ઉદ્ગાતા ।
એતસ્ય હિ ગાતા ।
સ એષ યે ચામુષ્માત્ પરાઞ્ચો લોકાસ્ તેષાં ચેષ્ટ દેવકામાનાં ચ ।
ઇત્ય્ અધિદૈવતમ્