છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.5

છુપ્ભ્_1,4.5 સ યો ઽન્યો ઽપિ દેવવદેવૈતદક્ષરમેવમમૃતમભયગુણં વિદ્વાન્પ્રણૌતિ સ્તૌતિ ।
ઉપાસનમેવાત્ર સ્તુતિરભિપ્રેતા ।
સ તથૈવૈતદેવાક્ષરં સ્વરમમૃતમભયં પ્રવિશતિ ।
તત્પ્રવિશ્ય ચ રાજકુલં પ્રવિષ્ટાનામિવ રાજ્ઞો ઽન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગતાવન્ન વિશિષ્ટસ્તદમૃતો ભવતિ ન ન્યૂનતા નાપ્યધિકતામૃતત્વ ઇત્યર્થઃ ॥5॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,5.1
અથ ખલુ ય ઉદ્ગીથઃ સ પ્રણવો યઃ પ્રણવઃ સ ઉદ્ગીથ ઇતિ ।
અસૌ વા આદિત્ય ઉદ્ગીથ એષ પ્રણવઃ ।
ઓમ્ ઇતિ હ્ય્ એષ સ્વરન્ન્ એતિ

છુપ્ભ્_1,5.1 પ્રાણાદિત્યદૃષ્ટિવિશિષ્ટસ્યોદ્ગીથસ્યોપાસનમુક્તમેવાનૂદ્ય પ્રણવોદ્ગીથયોરેકત્વં કૃત્વા તસ્મિન્પ્રાણરશ્મિભેદગુણવિશિષ્ટદૃષ્ટ્યાક્ષરસ્યોપાસનમનેકપુત્રફલમિદાનીં વક્તવ્યમિત્યારભ્યતે-અથ ખલુ ય ઉદ્ગીથઃ સ પ્રણવો બહ્વૃચાનાં યશ્ચ પ્રણવસ્તેષાં સ એવ ચ્છાન્દોગ્ય ઉદ્ગીથશબ્દવાચ્યઃ ।
અસૌ વા આદિત્ય ઉદ્ગીથ એષ પ્રણવશબ્દવાચ્યો ઽપિ સ એવ બહ્વૃચાનાં નાન્યઃ ।
ઉદ્ગીથ આદિત્યઃ કથમ્ ।
ઉદ્ગીથાખ્યમક્ષરમોમિત્યેતદેષ હિ યસ્માત્સ્વરન્નુચ્ચારયન્નનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનામ્ ।
અથવા સ્વરન્ગચ્છન્નૈતિ ।
અતો ઽસાવુદ્ગીથઃ સવિતા ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,5.2
એતમ્ ઉ એવાહમ્ અભ્યગાસિષં તસ્માન્ મમ ત્વમ્ એકો ઽસીતિ હ કૌષીતકિઃ પુત્રમ્ ઉવાચ ।
રશ્મીંસ્ ત્વં પર્યાવર્તયાત્ ।
બહવો વૈ તે ભવિષ્યન્તિ ।
ઇત્ય્ અધિદૈવતમ્

છુપ્ભ્_1,5.2 તમેતમુ એવાહમભ્યગાસિષમાભિમુખ્યેન ગીતવાનસ્મ્યાદિત્યરશ્મ્યભેદં કૃત્વા ધ્યાનં કૃતવાનસ્મીત્યર્થઃ ।
તેન તસ્માત્કારણાન્મમ ત્વમેકો ઽસિ પુત્ર ઇતિ હ કૌષીતકિઃ કુષીતકસ્યાપત્યં કૌષીતકિઃ પુત્રમુવાચોક્તવાન્ ।
અતો રશ્મીનાદિત્યં ચ ભેદેન ત્વં પર્યાવર્તયાત્પર્યાવર્તયેત્યર્થઃ ।
ત્વંયોગાત્ ।
એવં બહવો વૈ તે તવ પુત્રા ભવિષ્યન્તીત્યધિ દૈવતમ્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,5.3
અથાધ્યાત્મમ્ ।
ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્ તમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસિત ।
ઓમ્ ઇતિ હ્ય્ એષ સ્વરન્ન્ એતિ

છુપ્ભ્_1,5.3 અથાનન્તરમધ્યાત્મમુચ્યતે ।
ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસીતેત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
તથોમિતિ હ્યેષ પ્રાણો ઽપિ સ્વરન્નેત્યોમિતિ હ્યનુજ્ઞાં કુર્વન્નિવ વાગાદિપ્રવૃત્ત્યર્થમેતોત્યર્થઃ ।
ન હિ મરણકાલે મુમૂર્ષોઃ સમીપસ્થાઃ પ્રાણસ્યોઙ્કારણં શૃણ્વન્તીતિ ।
એતત્સામાન્યાદાદિત્યે ઽપ્યોઙ્કરણમનુજ્ઞામાત્રં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,5.4
એતમ્ ઉ એવાહમ્ અભ્યગાસિષં તસ્માન્ મમ ત્વમ્ એકો ઽસીતિ હ કૌષીતકિઃ પુત્રમ્ ઉવાચ ।
પ્રાણાંસ્ ત્વં ભૂમાનમ્ અભિગાયતાદ્ બહવો વૈ મે ભવિષ્યન્તીતિ

છુપ્ભ્_1,5.4 એતમુ એવાહમભ્યગાસિષિત્યાદિ પૂર્વવદેવ ।
અતો વાગાદીન્મુખ્યં ચ પ્રાણં ભેદગુણવિશિષ્ટગુદ્ગીથં પશ્યન્ભૂમાનં મનસાભિગાયતાત્ ।
પૂર્વવદાવર્તયેત્યર્થઃ ।
બહવો વૈ મે મમ પુત્રા ભવિષ્યન્તીત્યેવમભિપ્રાયઃ સન્નિત્યર્થઃ ।
પ્રાણાદિત્યૈકત્વોદ્ગીથદૃષ્ટેરેકપુત્રત્વફલદોષેણાપોદિતત્વાદ્રશ્મિપ્રાણભેદદૃષ્ટેઃ કર્તવ્યતા ચોદ્યતે ઽસ્મિન્કાણ્ડે બહુપુત્રફલત્વાર્થમ્ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,5.5
અથ ખલુ ય ઉદ્ગીથઃ સ પ્રણવો યઃ પ્રણવઃ સ ઉદ્ગીથ ઇતિ ।
હોતૃષદનાદ્ ધ એવાપિ દુરુદ્ગીથમ્ અનુસમાહરતીત્ય્ અનુસમાહરતીતિ