છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.4

છુપ્ભ્_1,3.12 આત્માનમુદ્ગાતા સ્વં રૂપં ગોત્રનામાદિભિઃ સામાદીન્ક્રમેણ સ્વં ચાઽત્માનમન્તતો ઽન્ત ઉપસૃત્ય સ્તુવીત ।
કામં ધ્યાયન્નપ્રમત્તઃ સ્વરોષ્મવ્યઞ્જનાદિભ્યઃ પ્રમાદમકુર્વંસ્તતો ઽભ્યાશઃ ક્ષિપ્રમેવ હ યદ્યત્રાસ્મા એવંવિદે સ કામઃ સમૃધ્યેત સમૃદ્ધિં ગચ્છેત્ ।
કો ઽસૌ, યત્કામો યઃ કામો ઽસ્ય સો ઽયં યત્કામઃ સન્સ્તુવીતેતિ ।
દ્વિરુક્તિકાદરાર્થા ॥12॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,4.1
ઓમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અક્ષરમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસીત ।
ઓમ્ ઇતિ હ્ય્ ઉદ્ગાયતિ ।
તસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્

છુપ્ભ્_1,4.1 ઓમિત્યેતદિત્યાદિપ્રકૃતસ્યાક્ષરસ્ય પુનરુપાદાનમુદ્ગીથાક્ષરાદ્યુપાસનાન્તરિતત્વાદન્યત્ર પ્રસઙ્ગો મા ભૂદિત્યેવમર્થમ્ ।
પ્રકૃતસ્યૈવાક્ષરસ્યામૃતાભયગુણવિશિષ્ટસ્યોપાસનં વિધાતવ્યમિત્યારમ્ભઃ ।
ઓમિત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,4.2
દેવા વૈ મૃત્યોર્ બિભ્યતસ્ ત્રયીં વિદ્યાં પ્રાવિશન્ ।
તે છન્દોભિર્ અચ્છાદયન્ ।
યદ્ એભિર્ અચ્છાદયંસ્ તચ્ છન્દસાં છન્દસ્ત્વમ્

છુપ્ભ્_1,4.2 દેવા વૈ મૃત્યોર્મારકાદ્વિભ્યતઃ કિં કૃતવન્ત ઇત્યુચ્યતે ।
ત્રયીં વિદ્યાં ત્રયીવિહિતં કર્મ પ્રાવિશન્પ્રવિષ્ટવન્તો વૈદિકં કર્મ પ્રારબ્ધવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તન્મૃત્યોસ્રાણં મન્યમાનાઃ ।
કિઞ્ચ તે કર્મણ્યવિનિયુક્તૈશ્છન્દોભિર્મન્ત્રૈર્જપહોમાદિ કુર્વન્ત આત્માનં કર્માન્તરેષ્વચ્છાદયંશ્છાદિતવન્તઃ ।
યદ્યસ્માદેભિર્મન્ત્રૈરચ્છાદયંસ્તત્તસ્માચ્છન્દસાં મન્ત્રાણાં છાદનાચ્છન્દસ્ત્વં પ્રસિદ્ધમેવ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,4.3
તાન્ ઉ તત્ર મૃત્યુર્ યથા મત્સ્યમ્ ઉદકે પરિપશ્યેદ્ એવં પર્યપશ્યદ્ ઋચિ સામ્નિ યજુષિ ।
તે નુ વિત્ત્વોર્ધ્વા ઋચઃ સામ્નો યજુષઃ સ્વરમ્ એવ પ્રાવિશન્

છુપ્ભ્_1,4.3 તાંસ્તત્ર દેવાન્કર્મપરાન્મૃત્યુર્યથા લોકે મત્સ્યઘાતકો મત્સ્યમુદકે નાતિગમ્ભીરે પરિપશ્યેદ્બડિશોદકસ્રાવોપાયસાધ્યં મન્યમાન એવં પર્યપશ્યદ્દૃષ્ટવાન્મૃત્યુઃ કર્મક્ષયોપાયેન સાધ્યાન્દેવાન્મેન ઇત્યર્થઃ ।
ક્વાસૌ દેવાન્દદર્શેત્યુચ્યતે-ઋચિ સામ્નિ યજુષિ ।
ઋગ્યજુઃસામસમ્બન્ધિકર્મણીત્યર્થઃ ।
તે નુ દેવા વૈદિકેન કર્મણા સંસ્કૃતાઃ શુદ્ધાત્માનઃ સન્તો મૃત્યોશ્ચિકીર્ષિતં વિદિતવન્તઃ ।
વિદિત્વા ચ ત ઊર્ધ્વા વ્યાવૃત્તાઃ કર્મભ્ય ઋચઃ સામ્નો યજુષ ઋગ્યજુઃસામસમ્બદ્ધાત્કર્મણો ઽભ્યુત્થાયેત્યર્થઃ ।
તેન કર્મણા મૃત્યુભયાપગમં પ્રતિ નિરાશાસ્તદપાસ્યામૃતાભયગુણમક્ષરં સ્વરં સ્વરશબ્દિતં પ્રાવિશન્નેવ પ્રવિષ્ટવન્તઃ ।
ઓઙ્કારોપાસનપરાઃ સંવૃત્તાઃ ।
એવશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ સન્સમુચ્ચયપ્રતિષેધાર્થઃ ।
તદુપાસનપરાઃ સંવૃત્તા ઇત્યર્થઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,4.4
યદા વા ઋચમ્ આપ્નોત્ય્ ઓમ્ ઇત્ય્ એવાતિસ્વરતિ એવં સામૈવં યજુઃ ।
એષ ઉ સ્વરો યદ્ એતદ્ અક્ષરમ્ એતદ્ અમૃતમ્ અભયમ્ ।
તત્ પ્રવિશ્ય દેવા અમૃતા અભવન્

છુપ્ભ્_1,4.4 કથં પુનઃ સ્વરશબ્દવાચ્યત્વમક્ષરસ્યેત્યુચ્યતે-યદા વા ઋચમાપ્નોત્યોમિત્યેવાતિસ્વરત્યેવં સામૈવં યજુઃ ।
એષ ઉ સ્વરઃ ।
કો ઽસૌ યદેતદક્ષરમેતદમૃતમભયં તત્પ્રવિશ્ય યથાગુણમેવામૃતા અભયાશ્ચાભવન્દેવાઃ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,4.5
સ ય એતદ્ એવં વિદ્વાન્ અક્ષરં પ્રણૌત્ય્ એતદ્ એવાક્ષરં સ્વરમ્ અમૃતમ્ અભયં પ્રવિશતિ ।
તત્ પ્રવિશ્ય યદ્ અમૃતા દેવાસ્ તદ્ અમૃતો ભવતિ