છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.2

છુપ્ભ્_1,1.10 તત્રાક્ષરવિજ્ઞાનવતઃ કર્મ કર્તવ્યમિતિ સ્થિતમાભિપતિ-તેનાભરેણોભૌ યશ્ચૈતદક્ષરમેવં વ્યાખ્યાતં વેદ યશ્ચ કર્મમાત્રવિદક્ષરયાથાત્મ્યં ન વેદ તાવુભૌ કુરુતઃ કર્મ ।
તયોશ્ચ કર્મસામર્થ્યાદેવ ફલં સ્યાત્કિં તત્રાક્ષરયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનેનેતિ ।
દૃષ્ટં હિ લોકે હરીતકીં ભક્ષયતોસ્તદ્રસાભિજ્ઞેતરયોર્વિરેચનમ્ ।
નૈવમ્ ।
યસ્માન્નાના તુ વિદ્યા ચાવિદ્યા ચ ભિન્ને હિ વિદ્યાવિદ્યે ।
તુશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
નોઙ્કારસ્ય કર્માઙ્ગત્વમાત્રવિજ્ઞાનમેવ રસતમાપ્તિસમૃદ્ધિગુણવદ્વિજ્ઞાનં કિં તર્હિ તતો ઽભ્યધિકમ્ ।
તસ્માત્તદઙ્ગાધિક્યાત્ફલાધિક્યં યુક્તમિત્યભિપ્રાયઃ ।
દૃષ્ટં હિ લોકે વણિક્શબરયોઃ પદ્મરાગાદિમણિવિક્રયે વણિજો વિજ્ઞાનાધિક્યાત્ફલાધિક્યમ્ ।
તસ્માદ્યદેવ વિદ્યયા વિજ્ઞાનેન યુક્તઃ સન્કરોતિ કર્મશ્રદ્ધયા શ્રદ્દધાનશ્ચ સન્નુપનિષદા યોગેન યુક્તશ્ચેત્યર્થઃ ।
તદેવ કર્મ વીર્યવત્તરમવિદ્વત્કર્મણો ઽધિકફલં ભવતીતિ ।
વિદ્વત્કર્મણો વીર્યવત્તર[ત્વટવચનાદવિદુષો ઽપિ કર્મ વાર્યદેવ ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ।
ન ચાવિદુષઃ કર્મણ્યનધિકારઃ ।
ઔષસ્ત્યે કાણ્ડે ઽવિદુષામપ્યાર્વિજ્યદર્શનાત્ ।
રસતમાપ્તિસમૃદ્ધિગુણવદક્ષરમિત્યેકમુપાસનમ્ ।
મધ્યે પ્રયત્નાન્તરાદર્શનાત્ ।
અનેકૈર્હિ વિશેષણૈરનેકધોપાસ્યત્વાત્ખલ્વેતસ્યૈવ પ્રકૃતસ્યોદ્ગીથાખ્યસ્યાક્ષરસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભવતિ ॥10॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય પ્રથમ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,2.1
દેવાસુરા હ વૈ યત્ર સંયેતિરે ।
ઉભયે પ્રાજાપત્યાસ્ તદ્ ધ દેવા ઉદ્ગીથમ્ આજહ્રુર્ અનેનૈનાન્ અભિભવિષ્યામ ઇતિ

છુપ્ભ્_1,2.1 દેવાસુરા દેવાશ્ચાસુરાશ્ચ ।
દેવા દીવ્યતેર્દ્યેતનાર્થસ્ય શાસ્ત્રોદ્ભાસિતા ઇન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
અશિરાસ્તદ્વિરીતાઃ સ્વેષ્વેવાસુષુ વિષ્વગ્વિષયાસુ પ્રાણનક્રિયાસુ રમણાત્સ્વાભાવિક્યસ્તમ આત્મિકા ઇન્દ્રિયવૃત્તય એવ ।
હ વા ઇતિ પૂર્વવૃત્તોદ્ભાસકૌ નિપાતૌ ।
યત્ર યસ્મિન્નિમિત્ત ઇતરેતરવિષયાપહારલક્ષણે સંયેતિરે ।
સમ્પૂર્વસ્ય યતતેઃ સંગ્રામાર્થત્વમિતિ સંગ્રામં કૃતવન્ત ઉત્યર્થઃ ।
શાસ્રીયપ્રકાશવૃત્તયભિભવનાય પ્રવૃત્તાઃ સ્વાભાવિક્યસ્તમોરૂપા ઇન્દ્રિયવૃત્તયો ઽસુરાઃ ।
તથા તદ્વિપરીતાઃ શાસ્રાર્થવિષયવિવેકજ્યોતિરાત્માનો દેવા સ્વાભાવિકતમોરૂપાસુરાભિભવનાય પ્રવૃત્તા ઇત્યન્યોન્યાભિભવોદ્ભવરૂપઃ સંગ્રામ ઇવ સર્વપ્રાણિષુ પ્રતિદેહં દેવાસુરસઙ્ગ્રામો ઽનાદિકાલપ્રવૃત્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
સ ઇહશ્રુત્યાઽખ્યાયિકારૂપેણ ધર્માધર્મોત્પત્તિવિવેકવિજ્ઞાનાય કથ્યતે પ્રાણવિશુદ્ધિવિજ્ઞાનવિધિપરતયા ।
અત ઉભયે ઽપિ દેવાસુરાઃ પ્રજાપતેરપત્યાનીતિ પ્રાજાપત્યાઃ ।
પ્રજાપતિઃ કર્મજ્ઞાનાધિકૃતઃ પુરુષઃ ।
"પુરુષ એવોક્થમયમેવ મહાન્પ્રજાપતિઃ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
તસ્ય હિ શાસ્રીયાઃ સ્વાભાવિક્યશ્ચ કરણવૃત્તયો વિરુદ્ધા અપત્યાનીવ તદુદ્ભવત્વાત્ ।
તત્તત્રોત્કર્ષાપકર્ષલક્ષણનિમિત્તે હ દેવા ઉદ્ગીથભક્ત્યુપલક્ષિતમૌદ્ગાત્રં કર્માઽજહ્રુરાહૃતવન્તઃ ।
તસ્યાપિ કેવલસ્યાઽહરણાસમ્ભવાજ્જોતિષ્ટોમાદ્યાહૃતવન્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તત્કિમર્થમાજહ્રુરિત્યુચ્યતે અનેન કર્મણૈનાનસુરાનભિભવિષ્યામ ઇત્યેવમભિપ્રાયાઃ સન્તઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,2.2
તે હ નાસિક્યં પ્રાણમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસાં ચક્રિરે ।
તં હ અસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુઃ ।
તસ્માત્ તેનોભયં જિઘ્રતિ સુરભિ ચ દુર્ગન્ધિ ચ ।
પાપ્મના હ્ય્ એષ વિદ્ધઃ

છુપ્ભ્_1,2.2 યદા ચ તદુદ્ગીથં કર્માઽજિહીર્ષવસ્તદા-તે હ દેવા નાસિક્યં નાસિકાયાં ભવં ચેતનાવન્તં ઘ્રાણં પ્રાણમુદ્ગીથકર્તારમુદ્ગીથભક્ત્યોપાસાંચક્રિરેઝ્રુપાસનણ્ટકૃતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
નાસિક્યપ્રાણમદૃષ્ટ્યોદ્ગીથાખ્યમક્ષરમોઙ્કારમુપાસાંચક્રિર ઇત્યર્થઃ ।
એવં હિ પ્રકૃતાર્થપરિત્યાગો ઽપ્રકૃતાર્થોપાદાનં ચ ન કૃતં સ્યાત્ ।
ખલ્વેતસ્યૈવાક્ષરસ્યેત્યોઙ્કારમુપાસાંચક્રિર ઇત્યર્થઃ ।
એવં હિ પ્રકૃતાર્થપરિત્યાગો ઽપ્રકૃતાર્થોપાદાનં ચ ન કૃતં સ્યાત્ ।
ખલ્વેતસ્યૈવાક્ષરસ્યેત્યોઙ્કારો હ્યાપાસ્યતયા પ્રકૃતઃ ।
નનૂદ્ગીથોપલક્ષિતં કર્માઽહૃતવન્ત ઇત્યવોચ ઇદાનીમેવ;કથં નાસિક્યપ્રાણદૃષ્ટ્યોઙ્કારમુપાસાંચક્રિર ઇત્યાત્થ ।
નૈષ દોષઃ ।
ઉદ્ગીથકર્મણ્યેવ હિ તત્કર્તૃપ્રાણદેવતાદૃષ્ટ્યોદ્ગીથભક્ત્યવયવશ્ચોઙ્કાર ઉપાસ્યત્વેન વિવક્ષિતો ન સ્વતન્ત્રો ઽતસ્તાદર્થ્યેન કર્માઽહૃતવન્ત ઇતિ યુક્તમેવોક્તમ્ ।
તમેવં દેવૈર્વૃતમુદ્ગાતારં હાસુરાઃ સ્વાભાવિકતમ આત્માનો જ્યોતીરૂપં નાસિક્યં પ્રાણં દેવં સ્વોત્થેન પાપ્મનાધર્માસઙ્ગરૂપેણ વિવિધુર્વિદ્ધવન્તઃ સંસર્ગ કૃતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
સ હિ નાસિક્યઃ પ્રાણઃ કલ્યાણગન્ધગ્રહણાભિમાનાસઙ્ગાભિભૂતવિવેકવિજ્ઞાનો બભૂવ ।
સ તેન દોષેણ પાપ્મસંસર્ગી બભૂવ ।
તદિદમુક્તમસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુરિતિ ।
યસ્માદાસુરેણ પાપ્મના વિદ્ધસ્તસ્માત્તેન પાપ્મના પ્રેરિતો ઘ્રાણઃ પ્રાણો દુર્ગન્ધિગ્રાહકઃ પ્રાણિનામ્ ।
અતસ્તેનોભયં જિઘ્રતિ લોકઃ સુરભિ ચ દુર્ગન્ધિ ચ ।
પાપ્મના હ્યેષ યસ્માદ્વિદ્ધઃ ।
ઉભયગ્રહણમવિવક્ષિતમ્ ।
યસ્યોભયં હવિરાર્તિમાર્છતીતિ યદ્વત્ ।
યદેવેદમપ્રતિરૂપં જિઘ્રતીતિ સમાનપ્રકરણશ્રુતેઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,2.3-6
અથ હ વાચમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસાં ચક્રિરે ।
તાં હાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુઃ ।
તસ્માત્ તયોભયં વદતિ સત્યં ચાનૃતં ચ ।
પાપ્મના હ્ય્ એષા વિદ્ધા

અથ હ ચક્ષુર્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસાં ચક્રિરે ।
તદ્ ધાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુઃ ।
તસ્માત્ તેનોભયં પશ્યતિ દર્શનીયં ચાદર્શનીયં ચ ।
પાપ્મના હ્ય્ એતદ્ વિદ્ધમ્

અથ હ શ્રોત્રમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસાં ચક્રિરે ।
તદ્ ધાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુઃ ।
તસ્માત્ તેનોભયં શૃણોતિ શ્રવણીયં ચાશ્રવણીયં ચ ।
પાપ્મના હ્ય્ એતદ્ વિદ્ધમ્

અથ હ મન ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસાં ચક્રિરે ।
તદ્ ધાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુઃ ।
તસ્માત્ તેનોભયં સંકલ્પયતે સંકલ્પનીયં ચ ।
પાપ્મના હ્ય્ એતદ્ વિદ્ધમ્

છુપ્ભ્_1,2.3-6 મુખ્યપ્રાણસ્યોપાસ્યત્વાય તદ્વિશુદ્ધત્વાનુભવાર્થો ઽયં વિચારઃ શ્રુત્યા પ્રવર્તિતઃ ।
અતશ્ચક્ષુરાદિદેવતાઃ ક્રમેણ વિચાર્યાઽસુરેણ પાપ્મના વિદ્ધા ઇત્યપોહ્યન્તે ।
સમાનમન્યત્, અથ હ વાચં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મન ઇત્યાદિ ।
અનુક્તા અપ્યન્યાસ્ત્વગ્રસમાદિદેવતા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
"એવમુ ખલ્વેતા દેવતાઃ પાપ્મભિઃ" ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ॥3-6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,2.7
અથ હ ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્ તમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસાં ચક્રિરે ।
તં હાસુરા ઋત્વા વિદધ્વંસુર્ યથાશ્માનમ્ આખણમ્ ઋત્વા વિધ્વંસેતૈવમ્

છુપ્ભ્_1,2.7 આસુરેણ વિદ્ધત્વાદ્ઘ્રાણાદિદેવતા અપોહ્યાથાનન્તરં ય એવાયં પ્રસિદ્ધો મુખે ભવો મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસાઞ્ચક્રિરે તં હાસુરાઃ પૂર્વવદૃત્વા પ્રાપ્ય વિદધ્વંસુર્વિનષ્ટા અભિપ્રાયમાત્રેણ ।
અકૃત્વા કિઞ્ચિદપિ પ્રાણસ્ય ।
કથં વિનષ્ટા ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-યથા લોકે ઽશ્માનમાખણં ન શક્યતે ખનિતું કુદ્દાલાદિભિરપિ ભેત્તું ન શક્યો ઽખણ એવાઽખણસ્તમૃત્વા સામર્થ્યાલ્લોષ્ટઃ પાંસુપિણ્ડઃ ક્ષુત્યન્તરાચ્ચાશ્મનિ ક્ષિપ્તો ઽશ્મભેદનાભિપ્રાયેણ તસ્યાશ્મનઃ કિઞ્ચિદપ્યકૃત્વા સ્વયં વિધ્વંસેત વિદીર્યેતૈવં વિદધ્વંસુરિત્યર્થઃ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,2.8
એવં યથાશ્માનમ્ આખણમ્ ઋત્વા વિધ્વંસત એવં હૈવ સ વિધ્વંસતે ય એવંવિદિ પાપં કામયતે યશ્ ચૈનમ્ અભિદાસતિ ।
સ એષો ઽશ્માખણઃ

છુપ્ભ્_1,2.8 એવં વિશુદ્ધો ઽસુરૈરધર્ષિતત્વાત્પ્રાણ ઇતિ એવંવિદઃ પ્રાણાત્મભૂતસ્યેદં ફલમાહ-યથાશ્માનમિતિ ।
એષ એવ દૃષ્ટાન્તઃ ।
એવં હૈવ સ વિધ્વંસતે વિનશ્યતિ ।
કો ઽસાવિત્યાહ-ય એવંવિદિ યથોક્તપ્રાણવિદિ પાપં તદનર્હં કર્તુ કામયત ઇચ્છતિ યશ્ચાપ્યેનમભિદાસતિ હિનસ્તિ પ્રાણવિદં પ્રત્યાક્રોશતાડનાદિ પ્રયુઙ્ક્તે સો ઽપ્યેવમેવ વિધ્વંસત ઇત્યર્થઃ ।
યસ્માત્સ એષ પ્રાણવિત્પ્રાણભૂતત્વાદશ્માખણ ઇવાશ્માખણો ઽધર્ષણીય ઇત્યર્થઃ ।
નનુ નાસિક્યો ઽપિ પ્રાણો વાય્વાત્મા યથા મુખ્યસ્તત્ર નાસિક્યઃ પ્રાણઃ પાપ્મના વિદ્ધઃ પ્રાણ એવ સન્ન મુખ્યઃ કથમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
નાસિક્યસ્તુ સ્થાનકરણવૈગુણ્યાદ્વિદ્ધો વાય્વાત્માપિ સન્મુખ્યઃ સ્થાનદેવતાબલીયસ્ત્વાન્ન વિદ્ધ ઇતિ યુક્તમ્ ।
યથા વાસ્યાદયઃ શિક્ષાવત્પુરુષાશ્રયાઃ કાર્યવિશેષં કુર્વન્તિ નાન્યહસ્તગતાસ્તદ્વદ્દોષવદ્ઘ્રાણસચિવત્વાદ્વિદ્ધા ઘ્રાણદેવતા ન મુખ્યઃ ॥8 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,2.9
નૈવૈતેન સુરભિ ન દુર્ગન્ધિ વિજાનાતિ ।
અપહતપાપ્મા હ્ય્ એષઃ ।
તેન યદ્ અશ્નાતિ યત્ પિબતિ તેનેતરાન્ પ્રાણાન્ અવતિ ।
એતમ્ ઉ એવાન્તતો ઽવિત્ત્વોત્ક્રામતિ ।
વ્યાદદાત્ય્ એવાન્તત ઇતિ

છુપ્ભ્_1,2.9 યસ્માન્ન વિદ્ધો ઽસુરૈર્મુખ્યસ્તસ્માન્નૈવૈતેન સુરભિ દુર્ગન્ધિ વા વિજાનાતિ ઘ્રાણેનૈવ તદુભયં વિજાનાતિ લોકઃ ।
અતશ્ચ પાપ્મકાર્યાદર્શનાદપહતપાપ્માપહતો વિનાશિતો ઽપનીતઃ પાપ્મા યસ્માત્સો ઽયમપહતપાપ્મા હ્યેષ વિશુદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
યસ્માચ્ચાઽત્મમ્ભરયઃ કલ્યાણાદ્યાસઙ્ગવત્ત્વાદ્ઘ્રાણાદયો ન તથાઽત્મમ્ભરિર્મુખ્યઃ કિં તર્હિ સર્વાર્થઃ ।
કથમિતિ, ઉચ્યતે-તેન મુખ્યેન યદશ્નાતિ યત્પિબતિ લોકસ્તેનાશિતેન પીતેન ચોતરાન્ઘ્રાણાદીનવતિ પાલયતિ ।
તેન હિ તેષાં સ્થિતિર્ભવતીત્યર્થઃ ।
અતઃ સર્વમ્ભરઃ પ્રાણો ઽતો વિશુદ્ધઃ ।
કથં પુનર્મુખ્યાશિતપીતાભ્યાં સ્થિતિરેષાં ગમ્યત ઇતિ, ઉચ્યતે-એતં (તમુ એવ) મુખ્યં પ્રાણં મુખ્યપ્રાણસ્ય વૃત્તિમન્નપાને ઇત્યર્થઃ ।
અન્તતો ઽન્તે મરણકાલે ઽવિત્ત્વાલબ્ધ્વોત્-ક્રામતિ ।
ઘ્રાણાદિપ્રાણસમુદાય ઇત્યર્થઃ ।
અપ્રાણો હિ ન શક્નોત્યશિતું પાતું વા ।
તેન તદોત્ક્રાન્તિઃ પ્રસિદ્ધા ઘ્રાણાદિકલાપસ્ય ।
દૃશ્યતે હ્યુત્ક્રાન્તૌ પ્રાણસ્યાશિશિષા ।
અતો વ્યાદદાત્યેવાઽસ્યવિદારણં કરોતીત્યર્થઃ ।
તદ્ધ્યન્નાલાભ ઉત્ક્રાન્તસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥9 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,2.10
તં હાઙ્ગિરા ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસાં ચક્રે ।
એતમ્ ઉ એવાઙ્ગિરસં મન્યન્તે ઽઙ્ગાનાં યદ્ રસઃ

છુપ્ભ્_1,2.10 તં હાઙ્ગિરાસ્તં મુખ્યં પ્રાણં હાઙ્ગિરા ઇત્યેવઙ્ગુણમુદ્ગીથમુયાસાઞ્ચક્રે બક ઇત્યેવ સમ્બન્ધં કૃતવન્તઃ કેચિત્ ।
એતમુ એવાઽઙ્ગિરસં બૃહસ્પતિમયાસ્યં પ્રાણં મન્યન્ત ઇતિ ચનાત્ ।
ભવત્યેવં યથાશ્રુતાસમ્ભવે, સમ્ભવતિ તુ યથાશ્રુતમૃષિચોદનાયામપિ શ્રુત્યન્તરવત્ ।
તસ્માચ્છતર્ચિન ઇત્યાચક્ષત એતમેવ સન્તમૃષિમપિ ।
તથા માધ્યમા ગૃત્સમદો વિશ્વામિત્રો વામદેવો ઽત્રિરિત્યાદિ ઋષીનેવ પ્રાણમાપાદયતિ શ્રુતિઃ ।
તથૈતાનપ્યૃષીન્પ્રાણોપાસકાનઙ્ગિરોબૃહસ્પત્યયાસ્યાન્પ્રાણં કરોત્યભેદવિજ્ઞાનાય ।
"પ્રાણો હ પિતા પ્રાણો માતા"ઇત્યાદિવચ્ચ ।
તસ્માદૃષિરઙ્ગિરા નામ પ્રાણ એવ સન્નાત્માનમઙ્ગિરસં પ્રાણમુદ્ગીથમુપાસાઞ્ચક્ર ઇત્યેતત્ ।
યદ્યસ્માત્સો ઽઙ્ગાનાં પ્રાણઃ સન્રસસ્તેનાસાવાઙ્ગિરસઃ ॥10 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,2.11-12
તેન તં હ બૃહસ્પતિર્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસાં ચક્રે ।
એતમ્ ઉ એવ બૃહસ્પતિં મન્યન્તે ।
વાગ્ ઘિ બૃહતી તસ્યા એષપતિઃ

તેન તં હાયાસ્ય ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસાં ચક્રે ।
એતમ્ ઉ એવાયાસ્યં મન્યન્તે ।
આસ્યાદ્ યદ્ અયતે

છુપ્ભ્_1,2.11,12 તથા વાચો બૃહત્યાઃ પતિસ્તેનાસૌ બૃહસ્પતિઃ ।
યથા યદ્યસ્માદાસ્યાદયતે નિર્ગચ્છતિ તેનાઽયાસ્ય ઋષિઃ પ્રાણ એવ સન્નિત્યર્થઃ તથાન્યો ઽપ્યુપાસક આત્માનમેવાઽઙ્ગિરસાદિગુણં પ્રાણમુદ્ગીથમુપાસીતેત્યર્થઃ ॥11-12 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,2.13
તેન તં હ બકો દાલ્ભ્યો વિદાં ચકાર ।
સ હ નૈમિશીયાનામ્ ઉદ્ગાતા બભૂવ ।
સ હ સ્મૈભ્યઃ કામાન્ આગાયતિ

છુપ્ભ્_1,2.13 ન કેવલમઙ્ગિરઃપ્રભૃતયઃ ઉપાસાઞ્ચક્રિરે ।
તં હ બકો નામ દલ્ભ્યસ્યાપત્યં દાલ્ભ્યો વિદાઞ્ચકાર યથાદર્શિતં પ્રાણં વિજ્ઞાતવાન્ ।
વિદિત્વા ચ સ હ નૈમિશીયાનાં સત્ત્રિણામુદ્ગાતા બભૂવ ।
સ ચ પ્રાણવિજ્ઞાનસામર્થ્યાદેભ્યો નૈમિશીયેભ્યઃ કામાનાગાયતિ સ્મ હાઽગીતવાન્કિલેત્યર્થઃ ॥13 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,2.14
આગાતા હ વૈ કામાનાં ભવતિ ય એતદ્ એવં વિદ્વાન્ અક્ષરમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસ્તે ।
ઇત્ય્ અધ્યાત્મમ્