છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.1

ઓં
સામવેદીયા
છાન્દોગ્યોપનિષત્
અથ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ સર્વાણિ, સર્વં બ્રહ્મૌપનિષદં માહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદનિરાકરણમસ્ત્વનિરાકરણં મે ઽસ્તુ, તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ ॥
ઓં શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ
શ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતં ભાષ્યમ્ ઉપોદ્ઘાતઃ-
"ઓમિત્યેતદક્ષરમ્" ઇત્યાદ્યષ્ટાધ્યાયી છાન્દોગ્યોપનિષત્ ।
તસ્યાઃ સંક્ષેપતોર્ઽથજિજ્ઞાસુભ્ય ઋજુવિવરણમલ્પગ્રન્થશ્રીમન્નરેન્દ્રપુરીયતીન્દ્રવિરચિતં છાન્દોગ્યોપનિષદ્ભાષ્યટિપ્પણમિદમારભ્યતે ।
તત્ર સમ્બન્ધઃ- સમસ્તં કર્માધિગતં પ્રાણાદિદેવતાવિજ્ઞાનસહિતમર્ચિરાદિમાર્ગેણ બ્રહ્મલોકપ્રતિપત્તિકારણમ્ ।
કેવલં ચ ધૂમાદિમાર્ગેણ ચન્દ્રલોકપ્રતિપત્તિકારણમ્ ।
સ્વભાવપ્રવૃત્તાનાં ચ માર્ગદ્વયપરિભ્રષ્ટાનાં કષ્ટાધોગતિરુક્તા ।
ન ચોભયોર્માર્ગયોરન્યતરસ્મિન્નપિ માર્ગે આત્યન્તિકી પુરુષાર્થસિદ્ધિરિત્યતઃ કર્મનિરપેક્ષમદ્વૈતાત્મવિજ્ઞાનં સંસારગતિત્રયહેતૂપમર્દેન વક્તવ્યમિત્યુપનિષદારભ્યતે ।
ન ચાદ્વૈતાત્મવિજ્ઞાનાદન્યત્રાઽત્યન્તિકી નિઃશ્રેયસપ્રાપ્તિઃ ।
વક્ષ્યતિ હિ-"અથ યે ઽમ્યથાતો વિદુરન્યરાજાનસ્તે ક્ષય્યલોકા ભવન્તિ" ।
વિપર્યયે ચ"સ સ્વરાડ્ભવતિ"ઇતિ ।
તથા દ્વૈતવિષયાનૃતાભિસન્ધસ્ય બન્ધનં તસ્કરસ્યેવ તપ્તપરશુગ્રહણે બન્ધદાહભાવઃ, સંસારદુઃખપ્રાપ્તિશ્ચેત્યુક્ત્વાદ્વૈતાત્મસત્યાભિસન્ધસ્યાતસ્કરસ્યેવ તપ્તપરશુગ્રહણે બન્ધદાહાભાવઃ સંસારદુઃખનિવૃત્તિર્મોક્ષશ્ચેતિ ।
અત એવ ન કર્મસહભાવ્.દ્વૈતાત્મદર્શનમ્ ।
ક્રિયાકારકફલભેદોપમર્દેન"સદેકમેવાદ્વિતીયમ્" "આત્મૈવેદં સર્વમ્" ઇત્યેવમાદિવાક્યજનિતસ્ય બાધકપ્રત્યયાનુપપત્તેઃ ।
કર્મવિધિપ્રત્યય ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
કર્તૃભોક્તૃસ્વભાવવિજ્ઞાનવતસ્તજ્જનિતકર્મફલરાગદ્વેષાદિદોષવતશ્ચ કર્મવિધાનાત્ ।
અધિગતસકલવેદાર્થસ્ય કર્મવિધાનાદદ્વૈતજ્ઞાનવતો ઽપિ કર્મેતિ ચેત્ ।
ન ।
કર્માધિકૃતવિષયસ્ય કર્તૃભોક્ત્રાદિજ્ઞાનસ્ય સ્વાભાવિકસ્ય"સદેકમેવાદ્વિતીયમ્""આત્મૈવેદં સર્વમ્" ઇત્યનેનોપમર્દિતત્વાત્ ।
તસ્માદવિદ્યાદિદોષવત એવ કર્માણિ વિધીયન્તે ।
નાદ્વૈતજ્ઞાનવતઃ ।
અત એવ હિ વક્ષ્યતિ-"સર્વ એતે પુણ્યલોકા ભવન્તિ ।
બ્રહ્મસસ્થો ઽમૃતત્વમેતિ"ઇતિ ।
તત્રૈતસ્મિન્નદ્વૈતવિદ્યાપ્રકરણે ઽભ્યુદયસાધનાન્યુપાસનાન્યુચ્યન્તે કૈવલ્યસન્નિકૃષ્ટફલાનિ ।
ચાદ્વૈતાદીષદ્વીકૃતબ્રહ્મવિષયાણિ ઇત્યાદીનિ કર્મસમૃદ્ધિફલાનિ ચ કર્માઙ્ગસમ્બન્ધીનિ ।
રહસ્યસામાન્યાન્મનોવૃત્તિસામાન્યાચ્ચ યથાદ્વૈતજ્ઞાનં મનોવૃત્તિમાત્રં તથાન્યાન્યપ્યુપાસનાનિ મનોવૃત્તિરૂપાણીત્યસ્તિ હિ સામાન્યમ્ ।
કસ્તર્હ્યદ્વૈતજ્ઞાનસ્યોપાસનાનાં ચ વિશેષઃ ।
ઉચ્યતે ।
સ્વાભાવિકસ્યાઽત્મન્યક્રિયે ઽધ્યારોપિતસ્ય કર્ત્રાદિકારકક્રિયાફલભેદવિજ્ઞાનસ્ય નિવર્તકમદ્વૈતવિજ્ઞાનમ્ ।
રજ્જ્વાદાવિવ સર્પાદ્યધ્યારોપલક્ષણજ્ઞાનસ્ય રજ્જ્વાદિસ્વરૂપનિશ્ચયઃ પ્રકાશનિમિત્તઃ ।
ઉપાસનં તુ યથાશાસ્ત્રસમર્પિતં કિઞ્ચિદાલમ્બનમુપાદાય તસ્મિન્સમાનચિત્તવૃત્તિસન્તાનકરણં તદ્વિલક્ષણપ્રત્યયાનન્તરિતમિતિ વિશેષઃ ।
તાન્યેતાન્યુપાસનાનિ સત્ત્વશુદ્ધિકરત્વેન વસ્તુતત્ત્વાવભાસકત્વાદદ્વૈતજ્ઞાનોપકારકાણ્યાલમ્બનવિષયત્વાત્ સુસાધ્યાનિ ચેતિ પૂર્વમુપન્યસ્યન્તે ।
તત્ર કર્માભ્યાસસ્ય દૃઢીકૃતત્વાત્કર્મપરિત્યાગેનોપાસન એવ દુઃખં ચેતઃ સમર્પણં કર્તૃમિતિ કર્માઙ્ગવિષયમેવ તાવદાદાવુપાસનમુપન્યસ્યતે ।
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,1.1
ઓમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અક્ષરમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસીત ।
ઓમ્ ઇતિ હ્ય્ ઉદ્ગાયતિ ।
તસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્

છુપ્ભ્_1,1.1 ઇત્યુપોદ્ઘાતભાષ્યમ્- ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીત ।
ઓમિત્યેતદક્ષરં પરમાત્મનો ઽભિધાનં નેદિષ્ઠમ્ ।
તસ્મિન્હિ પ્રયુજ્યમાને સ પ્રસીદતિ પ્રિયનામગ્રહણ ઇવ લોકઃ ।
તદિહેતિપરં પ્રયુક્તમભિધાયકત્વાદ્વ્યાવર્તિતં શબ્દસ્વરૂપમાત્રં પ્રતીયતે ।
તથા ચાર્ચાદિવત્પરસ્યાઽત્મનઃ પ્રતીકં સમ્પદ્યતે ।
એવં નામત્વેન પ્રતીકત્વેન ચ પરમાત્મોપાસનસાધનં શ્રેષ્ઠમિતિ સર્વવેદાન્તેષ્વગતમ્ ।
જપકર્મસ્વાધ્યાયાદ્યન્તેષુ ચ બહુશઃ પ્રયોગાત્પ્રસિદ્ધમસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યમ્ ।
અતસ્તદેતક્ષરં વર્ણાત્મકમુદ્ગીથભક્ત્યવયવત્વાદુદ્ગીથશબ્દવાચ્યમુપાસીત ।
કર્માઙ્ગાવયવભૂત ઓઙ્કારે પરમાત્મપ્રતીકે દૃઢામૈકાગ્ર્યલક્ષણાં મતિં સન્તનુયાત્ ।
સ્વયમેવ શ્રુતિરોઙ્કારસ્યોદ્ગીથશબ્દવાચ્યત્વે હેતુમાહ-ઓમિતિ હ્યુદ્ગાયતિ ।
ઓમિત્યારભ્ય હિ યસ્માદુદ્ગાયત્યત ઉદ્ગીથ ઓઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યોપવ્યાખ્યાનં તસ્યાક્ષરસ્યોપવ્યાખ્યાનમેવમુપાસનમેવંવિભૂત્યેવંફલમિત્યાદિકથનમુપવ્યાખ્યાનમ્ ।
પ્રવર્તત ઇતિ વાક્યશેષઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,1.2
એષાં ભૂતાનાં પૃથિવી રસઃ ।
પૃથિવ્યા આપો રસઃ ।
અપામ્ ઓષધયો રસઃ ।
ઓષધીનાં પુરુષો રસઃ ।
પુરુષસ્ય વાગ્ રસઃ ।
વાચ ઋગ્ રસઃ ।
ઋચઃ સામ રસઃ ।
સામ્ન ઉદ્ગીથો રસઃ

છુપ્ભ્_1,1.2 એષાં ચરાચરાણાં ભૂતાનાં પૃથિવી રસો ગતિઃ પરાયણમવષ્ટમ્ભઃ ।
પૃથિવ્યા આપો રસો ઽપ્સુ હ્યોતા ચ પ્રોતા ચ પૃથિવ્યતસ્તા રસઃ પૃથિવ્યાઃ ।
અપામોષધયો રસો ઽપ્પરિણામત્વાદોષધીનામ્ ।
તાસાં પુરુષો રસો ઽન્નપરિણામત્વાત્ પુરુષસ્ય ।
તસ્યાપિ પુરુષસ્ય વાગ્રસઃ ।
પુરુષાવયવાનાં હિ વાક્સારિષ્ઠા ।
અતો વાક્પુરુષસ્ય રસ ઉચ્યતે ।
તસ્યા અપિ વાચ ઋગ્રસઃ સારતરા ।
ઋચઃ સામ રસઃ સારતરમ્ ।
તસ્યાપિ સામ્ન ઉદ્ગીથઃ પ્રકૃતત્વાદોઙ્કારઃ સારતરઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,1.3
સ એષ રસાનાં રસતમઃ પરમઃ પરાર્ધ્યો ઽષ્ટમો યદુદ્ગીથઃ

છુપ્ભ્_1,1.3 એવં સ એષ ઉદ્ગીથાખ્ય ઓઙ્કારો ભૂતાદીનામુત્તરોત્તરરસાનામતિશયેન રસો રસતમઃ ।
પરમઃ પરમાત્મપ્રતીકત્વાત્ ।
પરાર્ધ્યોર્ઽધં સ્થાનં, પરં ચ તદર્ધં ચ પરાર્ધં તદર્હતીતિ પરાર્ધ્યઃ પરમાત્મસ્થાનાર્હઃ પરમાત્મવદુપાસ્યત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
અષ્ટમઃ પૃથિવ્યાદિરસસંખ્યાયાં યદુદ્ગીથો ય ઉદ્ગીથઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,1.4
કતમા કતમ ર્ક્ કતમત્ કતમત્ સામ કતમઃ કતમ ઉદ્ગીથ ઇતિ વિમૃષ્ટં ભવતિ

છુપ્ભ્_1,1.4 વાચ ઋગ્રસ ઇત્યુક્તમ્ ।
કતમા સર્ક્કતમત્તત્સામ કતમો વા સ ઉદ્ગીથઃ ।
કતમા કતમેતિ વીપ્સાઽદરાર્થા ।
નનુ"વા બહૂનાં જાતિપરિપ્રશ્ને ડતમચ્" ।
ન હ્યત્ર ઋગ્જાતિબહુત્વં કથં ડતમચ્પ્રયોગઃ ।
નૈષ દોષઃ ।
જાતૌ પરિપ્રશ્નો જાતિપરિપ્રશ્ન ઇત્યેતસ્મિન્વિગ્રહે જાતાવૃગ્વ્યક્તીનાં બહુત્વોપપત્તેઃ ।
ન તુ જાતેઃ પરિપ્રશ્ન ઇતિ વિગૃહ્યતે ।
નનુ જાતેઃ પરિપ્રશ્ન ઇત્યસ્મિન્વિગ્રહે કતમઃ કઠ ઇત્યાદ્યુદાહરણમુપપન્નં જાતૌ પરિપ્રશ્ન ઇત્યત્ર તુ ન યુજ્યતે ।
તત્રાપિ કઠાદિજાતાવેવ વ્યક્તિબહિત્વાભિપ્રાયેણ પરિપ્રશ્ન ઇત્યદોષઃ ।
યદિ જાતેઃ પરિપ્રશ્નઃ સ્યાત્કતમા કતમર્ગિત્યાદાવુપસંખ્યાનં કર્તવ્યં સ્યાદ્વિમૃષ્ટં ભવતિ વિમર્શઃ કૃતો ભવતિ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,1.5
વાગ્ એવર્ક્ ।
પ્રાણઃ સામ ।
ઓમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અક્ષરમ્ ઉદ્ગીથઃ ।
તદ્ વા એતન્ મિથુનં યદ્ વાક્ ચ પ્રાણશ્ ચર્ક્ ચ સામ ચ

છુપ્ભ્_1,1.5 વિમર્શે હિ કૃતે સતિ પ્રતિવચનોક્તિરુપપન્ના વાગેવર્ક્પ્રાણઃ સામેતિ ।
વાગૃચોરેકત્વે ઽપિ નાષ્ટમત્વવ્યાઘાતઃ પૂર્વસ્માદ્વાક્યાન્તરત્વાદાપ્તિગુણસિદ્ધય ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથ ઇતિ ।
વાક્પ્રાણાવૃક્સામયોની ઇતિ વાગેવર્ક્પ્રાણઃ સામેત્યુચ્યતે ।
યથાક્રમમૃક્સામયોન્યોર્વાક્પ્રાણયોર્ગ્રહણે હિ સર્વાસામૃચાં સર્વેષાં ચ સામ્નામવરોધઃ કૃતઃ સ્યાત્ ।
સર્વર્ક્સામાવરોધે ચર્ક્સામસાધ્યાનાં ચ સર્વકર્મણામવરોધઃ કૃતઃ સ્યાત્ ।
તદવરોધે ચ સર્વે કામા અવરુદ્ધાઃ સ્યુઃ ।
ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથ ઇતિ ભક્ત્યાશઙ્કા વિનર્ત્યતે ।
તદ્વા એતદિતિ મિથુનં નિર્દિશ્યતે ।
કિં તન્મિથુનમિત્યાહ યદ્વાક્ચ પ્રાણશ્ચ સર્વઋક્સામકારણભૂતૌ મિથુનમ્ ।
ઋક્વ સામ ચેતિ ઋક્સામકારણાવૃક્સામશબ્દોક્તાવિત્યર્થઃ ।
ન તુ સ્વતન્ત્રમૃક્ચ સામ ચ મિથુનમ્ ।
અન્યથા હિ વાક્ચ પ્રાણશ્ચેત્યેકં મિથુનમૃક્સામ ચાપરં મિથુનમિતિ દ્વે મિથુને સ્યાતામ્ ।
તથા ચ તદેતન્મિથુનમિત્યેકવચનનિર્દેષો ઽનુપપન્નઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદૃક્સામયોન્યોર્વાક્પ્રાણયોરેવ મિથુનત્વમ્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,1.6
તદ્ એતન્ મિથુનમ્ ઓમ્ ઇત્ય્ એતસ્મિન્ન્ અક્ષરે સંસૃજ્યતે ।
યદા વૈ મિથુનૌ સમાગચ્છત આપયતો વૈ તાવ્ અન્યો ઽન્યસ્ય કામમ્

છુપ્ભ્_1,1.6 તદેતદેવંલક્ષણં મિથુનમોમિત્યેતસ્મિન્નક્ષરે સંસૃજ્યતે ।
એવં સર્વકામાવાપ્તિગુણવિશિષ્ટં મિથુનમોઙ્કારે સંસૃષ્ટં વિદ્યત ઇત્યોઙ્કારસ્ય સર્વકામાવાપ્તિગુણવત્ત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
વાઙ્મયત્વમોઙ્કારસ્ય પ્રાણનિષ્પાદ્યત્વં ચ મિથુનેન સંસૃષ્ટત્વં મિથુનસ્ય કામાપયિતૃત્વં પ્રસિદ્ધમિતિ દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે ।
યથા લોકે મિથુનૌ મિથુનાવયવૌ સ્ત્રીપુંસૌ યદા સમાગચ્છતો ગ્રામ્યધર્મતયા સંયુજ્યેયાનાં તદાઽપયતઃ પ્રાપયતો ઽન્યોન્યસ્યેતરેતરસ્ય તૌ કામમ્ ।
તથા ચ સ્વાત્માનુપ્રવિષ્ટેન મિથુનેન સર્વકામાપ્તિગુણવત્ત્વમોઙ્કારસ્ય સિદ્ધમિત્યભિપ્રાયઃ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,1.7
આપયિતા હ વૈ કામાનાં ભવતિ ય એતદ્ એવં વિદ્વાન્ અક્ષરમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસ્તે

છુપ્ભ્_1,1.7 તદુપાસકો ઽપ્યુદ્ગાતા તદ્ધર્મા ભવતીત્યાહ-આપયિતા હ વૈ કામાનાં યજમાનસ્ય ભવતિ ય એતદક્ષરમેવમાપ્તિગુણવદુદ્ગીથમુપાસ્તે તસ્યૈતદ્યથોક્તં ફલમિત્યર્થઃ ।
"તં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિ"ઇતિ શ્રુતેઃ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,1.8
તદ્ વા એતદ્ અનુજ્ઞાક્ષરમ્ ।
યદ્ ધિ કિંચાનુજાનાત્ય્ ઓમ્ ઇત્ય્ એવ તદ્ આહ ।
એષો એવ સમૃદ્ધિર્ યદ્ અનુજ્ઞા ।
સમર્ધયિતા હ વૈ કામાનાં ભવતિ ય એતદ્ એવં વિદ્વાન્ અક્ષરમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસ્તે

છુપ્ભ્_1,1.8 સમૃદ્ધિગુણવાંશ્ચોઙ્કારઃ ।
કથમ્-તદ્વા એતત્પ્રકૃમનુજ્ઞાક્ષરમનુજ્ઞા ચ સાક્ષરં ચ તત્ ।
અનુજ્ઞાનુમતિરોઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
કથમનુજ્ઞેત્યાહ શ્રુતિરેવ ।
યદ્ધિ કિઞ્ચ યત્કિઞ્ચ લોકે જ્ઞાનં ધનં વાનુજાનાતિ વિદ્વાન્ધની વા તત્રાનુમતિં કુર્વન્નોમિત્યેવ તદાહ ।
તથા ચ વેદે"ત્રયસ્ત્રિંશદિત્યોમિતિ હોવાચ"ઇત્યાદિના ।
તથા ચ લોકે ઽપિ તવેદં ધનં ગૃહ્ણામીત્યુક્ત ઓમિત્યાહ ।
અત એષા ઉ એવૈષૈવ સમૃદ્ધિર્યદનુજ્ઞા યાનુજ્ઞા સા સમૃદ્ધિસ્તન્મૂલત્વાદનુજ્ઞાયાઃ ।
સમૃદ્ધો હ્યોમિત્યનુજ્ઞાં દદાતિ તસ્માત્સમૃદ્ધિગુણવાનોઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
સમૃદ્ધિગુણોપાસકત્વાત્તદ્ધર્મા સન્સમર્ધયિતા હ વૈ કામાનાં યજમાનસ્ય ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનક્ષરમુદ્ગીથમુપાસ્ત ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ॥8 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,1.9
તેનેયં ત્રયી વિદ્યા વર્તતે ।
ઓમ્ ઇત્ય્ આશ્રાવયતિ ।
ઓમ્ ઇતિ શંસતિ ।
ઓમ્ ઇત્ય્ ઉદ્ગાયતિ ।
એતસ્યૈવ અક્ષરસ્યાપચિત્યૈ મહિમ્ના રસેન

છુપ્ભ્_1,1.9 અથેદાનીમક્ષરં સ્તૌત્યુપાસ્યત્વાત્પ્રરોચનાર્થમ્ ।
કથં, તેનાક્ષરેણ પ્રકૃતેનેયમૃગ્વેદાદિલક્ષણા ત્રયી વિદ્યા ત્રયીવિદ્યાવિહિતં કર્મેત્યર્થઃ ।
ન હિ ત્રયી વિદ્યૈવાઽશ્રાવણાદિભિર્વર્તતે કર્મ તુ તથા પ્રવર્તત ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
કથમોમિત્યાશ્રાવત્યોમિતિ શંસત્યોમિત્યુદ્ગાયતીતિ લિઙ્ગાચ્ચ સોમયાગ ઇતિ ગમ્યતે ।
તચ્ચ કર્મૈતસ્યૈવાક્ષરસ્યાપચિત્યૈ પૂજાર્થમ્ ।
પરમાત્મપ્રતીકં હિ તત્ ।
તદપચિતિઃ પરમાત્મન એવ સા ।
"સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ"ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
મહિમ્ના રસેન ।
કિઞ્ચૈતસ્યૈવાક્ષરસ્ય મહિમ્ના મહત્ત્વેન ઋત્વિગ્યજમાનાદિપ્રાણૈરિત્યર્થઃ ।
તથૈતસ્યૈવાક્ષરસ્ય રસેન વ્રીહિયવાદિરસનિર્વૃત્તેન હવિષેત્યર્થઃ ।
યાગહોમાદ્યક્ષરેણ ક્રિયતે ।
તચ્ચાઽદિત્યમુપતિષ્ઠતે ।
તતો વૃષ્ટ્યાદિક્રમેણ પ્રાણો ઽન્નં ચ જાયતે ।
પ્રાણૈરન્નેન ચ યજ્ઞસ્તાયતે ।
અત ઉચ્યતે ઽક્ષરસ્ય મહિમ્ના રસ્ન્તિ ॥9 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,1.10
તેનોભૌ કુરુતઃ ।
યશ્ ચૈતદ્ એવં વેદ યશ્ ચ ન વેદ ।
નાના તુ વિદ્યા ચાવિદ્યા ચ ।
યદ્ એવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદ્ એવ વીર્યવત્તરં ભવતીતિ ખલ્વ્ એતસ્યૈવાક્ષરસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભવતિ