છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.11

છુપ્ભ્_1,10.10-11 એવમેવોદ્ગાતારં પ્રતિહર્તારમુવાચેત્યાદિ સમાનમન્યત્ ।
તે પ્રસ્તોત્રાદયઃ કર્મભ્યઃ સમારતા ઉપરતાઃ સન્તો મૂર્ધપાતભયાત્તૂષ્ણીમાસાંચક્રિરે ઽન્યચ્ચાકુર્વન્તઃ અર્થિત્વાત્ ॥10-11 ॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધધ્યાયસ્ય દશમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,11.1
અથ હૈનં યજમાન ઉવાચ ।
ભગવન્તં વા અહં વિવિદિષાણીતિ ।
ઉષસ્તિર્ અસ્મિ ચાક્રાયણ ઇતિ હોવાચ

છુપ્ભ્_1,11.1 અથાનન્તરં હૈનમુષસ્તિં યજમાનો રાજોવાચ ।
ભગવન્તં વૈ પૂજાવર્ન્તમહં વિવિદિષામિ વેદિતુમિચ્છામીત્યુક્ત ઉષસ્તિરસ્મિ ચાક્રાયણસ્તવાપિ શ્રોત્રપથમાગતો યદીતિ હોવાચોક્તવાન્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,11.2
સ હોવાચ ।
ભગવન્તં વા અહમ્ એભિઃ સર્વૈર્ આર્ત્વિજ્યૈઃ પર્યૈષિષમ્ ।
ભગવતો વા અહમ્ અવિત્ત્યાન્યાન્ અવૃષિ

છુપ્ભ્_1,11.2 સ હ યજમાન ઉવાચ સત્યમેવમહં ભગવન્તં બહુગુણમશ્રૌષં સર્વૈશ્ચ ઋચ્વિક્કર્મભિરાર્ત્વિજ્યૈઃ પર્યૈષિષં પર્યેષણં કૃતવાનસ્મિ ।
અન્વિષ્ય ભગવતો વા અહમવિત્ત્યાલાભેનાન્યાનિમાનવૃષિ વૃતવાનસ્મિ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,11.3
ભગવાંસ્ ત્વ્ એવ મે સર્વૈર્ આર્ત્વિજ્યૈર્ ઇતિ ।
તથેતિ ।
અથ તર્હ્ય્ એત એવ સમતિસૃષ્ટાઃ સ્તુવતામ્ ।
યાવત્ ત્વ્ એભ્યો ધનં દદ્યાસ્ તાવન્ મમ દદ્યા ઇતિ ।
તથેતિ હ યજમાન ઉવાચ

છુપ્ભ્_1,11.3 અદ્યાપિ ભગવાંસ્ત્વેવ મે મમ સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈરૃત્વિક્કર્માર્થમસ્ત્વિત્યુક્તસ્તથેત્યાહોષસ્ત્ ઇઃ ।
કિન્ત્વથૈવં તર્હ્યેત એવ ત્વયા પૂર્વ વૃતા મયા સમતિસૃષ્ટા મયા સમ્યક્પ્રસન્નેનાનુજ્ઞાતાઃ સન્તઃ સ્તુવતામ્ ।
ત્વયા ત્વેતત્કાર્યમ્ ।
યાવત્ત્વેભ્યઃ પ્રસ્તોત્રાદિભ્યઃ સર્વેભ્યો ધનં દદ્યાઃ પ્રયચ્છસિ તાવન્મમ દદ્યા ઇત્યુક્તસ્તથેતિ હ યજમાન ઉવાચ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,11.4
અથ હૈનં પ્રસ્તોતોપસસાદ ।
પ્રસ્તોતર્ યા દેવતા પ્રસ્તાવમ્ અન્વાયત્તા તાં ચેદ્ અવિદ્વાન્ પ્રસ્તોષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાન્ અવોચત્ ।
કતમા સા દેવતેતિ

છુપ્ભ્_1,11.4 અથ હૈનમૌષસ્ત્યં વચઃ શ્રુત્વા પ્રસ્તોતોપસસાદોષસ્તિં વિનયેનોપજગામ ।
પ્રસ્તોતર્યા દેવતેત્યાદિ મા માં મગવાનવોચત્પૂર્વમ્ ।
કતમા સા દેવતા યા પ્રસ્તાવભક્તિમન્વાયત્તેતિ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,11.5
પ્રાણ ઇતિ હોવાચ ।
સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમ્ એવાભિસંવિશન્તિ ।
પ્રાણમ્ અભ્યુજ્જિહતે ।
સૈષા દેવતા પ્રસ્તાવમ્ અન્વાયત્તા ।
તાં ચેદ્ અવિદ્વાન્ પ્રાસ્તોષ્યો મૂર્ધા તે વિપતિષ્યત્ તથોક્તસ્ય મયેતિ

છુપ્ભ્_1,11.5 પૃષ્ટઃ પ્રાણ ઇતિ હોવાચ ।
યુક્તં પ્રસ્તાવસ્ય પ્રાણો દેવતેતિ ।
કથં, સર્વાણિ સ્થાવરજઙ્ગમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમેવાભિસંવિશન્તિ પ્રલયકાલે પ્રાણમભિ લક્ષયિત્વા પ્રાણાત્મનૈવોજ્જિહતે પ્રાણાદેવોદ્ગચ્છન્તીત્યર્થઃ ઉત્પત્તિકાલે ।
અતઃ સૈષા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાંસ્ત્વં પ્રાસ્તોષ્યઃ પ્રસ્તવનં પ્રસ્તાવભક્તિં કૃતવાનસિ યદિ મૂર્ધા શિરસ્તે વ્યપતિષ્યદ્વિપતિતમભવિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયા તત્કાલે મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ ।
અતસ્ત્વયા સાધુ કૃતમ્ ।
મયા નિષિદ્ધઃ કર્મણો યદુપરમમકાર્ષીરિત્યભિપ્રાયઃ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,11.6
અથ હૈનમ્ ઉદ્ગાતોપસસાદ ।
ઉદ્ગાતર્ યા દેવતોદ્ગીથમ્ અન્વાયત્તા તાં ચેદ્ અવિદ્વાન્ ઉદ્ગાસ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાન્ અવોચત્ ।
કતમા સા દેવતા ઇતિ

છુપ્ભ્_1,11.6 તથોદ્ગાતા પપ્રચ્છ કતમા સોદ્ગીથભક્તિમનુગતાન્વાયત્તા દેવતેતિ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,11.7
આદિત્ય ઇતિ હોવાચ ।
સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્ય્ આદિત્યમ્ ઉચ્ચૈઃ સન્તં ગાયન્તિ ।
સૈષા દેવતોદ્ગીથમ્ અન્વાયત્તા ।
તાં ચેદ્ અવિદ્વાન્ ઉદગાસ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્ તથોક્તસ્ય મયેતિ

છુપ્ભ્_1,11.7 પૃષ્ટ આદિત્ય ઇતિ હોવાચ ।
સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાદિત્યમુચ્ચૈરૂર્ધ્વં સન્તં ગાયન્તિ શબ્દયન્તિ સ્તુવન્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
ઉચ્છબ્દસામાન્યાત્પ્રશબ્દસામાન્યાદિવ પ્રાણો ઽતઃ સૈષા દેવતેત્યાદિ પૂર્વવત્ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,11.8
અથ હૈનં પ્રતિહર્તોપસસાદ ।
પ્રતિહર્તર્ યા દેવતા પ્રતિહારમ્ અન્વાયત્તા તાં ચેદ્ અવિદ્વાન્ પ્રતિહરિષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાન્ અવોચત્ ।
કતમા સા દેવતેતિ

છુપ્ભ્_1,11.8 એવમેવાથ હૈનં પ્રતિહર્તોપસાદ કતમા સા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તેતિ ॥8 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,11.9
અન્નમ્ ઇતિ હોવાચ ।
સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતન્ય્ અન્નમ્ એવ પ્રતિહરમાણાનિ જીવન્તિ ।
સૈષા દેવતા પ્રતિહારમ્ અન્વાયત્તા ।
તાં ચેદ્ અવિદ્વાન્ પ્રત્યહરિષ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્ તથોક્તસ્ય મયેતિ તથોક્તસ્ય મયેતિ