ચન્દ્રાલોક · અધ્યાય 9

મુખ્યાર્થસ્યાવિવક્ષાયાં પૂર્વાર્વાચી ચ રૂઢિતઃ
પ્રયોજનાચ્ ચ સંબદ્ધં વદન્તી લક્ષણા મતા ॥

લક્ષણીયસ્વશબ્દસ્ય મીલનામીલનાદ્ દ્વિધા
લક્ષણા સા ત્રિધા સિદ્ધ સાધ્યસાધ્યાઙ્ગભેદતઃ ॥

સ્ફુટાસ્ફુટપ્રભેદેન પ્રયોજનમ્ અપિ દ્વિધા
વિદુઃ સ્ફુટં તટસ્થત્વાદ્ અર્થગત્વાદ્ દ્વિધા બુધાઃ ॥

અસ્ફુટં ચાર્થનિષ્ઠત્વાત્ તટસ્થત્વાદ્ અપિ દ્વિધા
લક્ષ્યલક્ષકનિષ્ઠત્વાદ્ અર્થસંસ્થમ્ અપિ દ્વિધા ॥

લક્ષકસ્થં સ્ફુટં યત્ર સા વિચક્ષણલક્ષણા
અસ્ફુટત્વં તટસ્થત્વં લક્ષ્યસ્થત્વમ્ અમુષ્ય ચ ॥

અન્યાસ્ તિસ્ર ઇતિ વ્યક્તા શક્તિતઃ સા ચતુર્વિધા
ઇન્દુર્ એવૈષ તદ્વક્ત્રમ્ ઉત્કર્ષો લક્ષ્યતે મુખે ॥

પ્રદીપં વર્ધયેત્યત્ર તટસ્થં મઙ્ગલોદયઃ
પટો ઽયં દગ્ધ ઇત્યાદૌ સ્ફુટં નાસ્તિ પ્રયોજનમ્ ॥

અમૃતં સૂક્તમ્ ઇત્યાદૌ લક્ષ્યસ્થમ્ અતિહૃદ્યતા
આભિમુખ્યાત્ સંનિધાનાત્ તથાકારપ્રતીતિતઃ ॥

કાર્યકારણભાવાત્ સા વાચ્યવાચકભાવતઃ
ઇત્યેવમાદેઃ સંબન્ધાત્ કિંચાન્યસ્માચ્ ચતુષ્ટયાત્ ॥

સાદૃશ્યાત્ સમવાયાત્ સા વૈપરીત્યાત્ ક્રિયાન્વયાત્
સારોપાધ્યવસાનાખ્યે ગૌણશુદ્ધે પૃથક્ પૃથક્ ॥

ગૌણં સારોપમ્ ઉદ્દિષ્ટમ્ ઇન્દુર્ મુખમ્ ઇતીદૃશમ્
ગૌણં સાધ્યવસાનં સ્યાદ્ ઇન્દુર્ એવેદમ્ ઈદૃશમ્ ॥

શુદ્ધં સારોપમ્ ઉદ્દિષ્ટમ્ આયુર્ ઘૃતમ્ ઇતીદૃશમ્
શુદ્ધં સાધ્યવસાનં સ્યાદ્ આયુર્ એવેદમ્ ઈદૃશમ્ ॥

ઉપાદાનાર્પણદ્વારે દ્વે ચાન્યે ઇતિ ષડ્વિધા
કુન્તા વિશન્તિ ગઙ્ગાયાં ઘોષો નિવસતીતિ ચ ॥

લક્ષ્યલક્ષકવૈશિષ્ટ્ય વૈશિષ્ટ્યાદ્ દ્વિવિધા પુનઃ
સરસં કાવ્યમ્ અમૃતં વિદ્યા સ્થિરતરં ધનમ્ ॥

તથા સહેતુર્ અતથા -ભેદભિન્ના ચ કુત્રચિત્
સૌન્દર્યેણૈષ કન્દર્પઃ સા ચ મૂર્તિમતી રતિઃ ॥

શબ્દે પદાર્થે વાક્યાર્થે સંખ્યાયાં કારકે તથા
લિઙ્ગે ચેયમ્ અલઙ્કારા -ઙ્કુરબીજતયા સ્થિતા ॥

મહાદેવઃ સત્રપ્રમુખમખવિદ્યૈકચતુરઃ સુમિત્રા તદ્ભક્તિપ્રણિહિતમતિર્ યસ્ય પિતરૌ
મયૂખસ્તેનાસૌ સુકવિજયદેવેન રચિતે ચિરં ચન્દ્રાલોકે મહતિ નવસંખ્યઃ સુખયતુ ॥