ચન્દ્રાલોક · અધ્યાય 7

વૃત્તિભેદૈસ્ ત્રિભિર્ યુક્તા સ્રોતોભિરિવ જાહ્નવી
ભારતી ભાતિ ગમ્ભીરા કુટિલા સરલા ક્વચિત્ ॥

સાંમુખ્યં વિદધાનાયાઃ સ્ફુટમ્ અર્થાન્તરે ગિરઃ
કટાક્ષ ઇવ લોલાક્ષ્યા વ્યાપારો વ્યઞ્જનાત્મકઃ ॥

અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય દ્વૌ ભેદૌ વાચ્યમ્ એવ ચેત્
અર્થાન્તિરે સંક્રમિતમ્ અત્યન્તં વા તિરસ્કૃતમ્ ॥

દ્વૌ વિવક્ષિતવાચ્યસ્ય લક્ષ્યાલક્ષ્યક્રમાત્મકૌ
ચત્વારિંશદ્યુતૈકેન ભેદાઃ ષટ્ ચાનયોઃ ક્રમાત્ ॥

ત્રિધા શબ્દાર્થતદ્યુગ્મ શક્તિજન્મા સ્ફુટક્રમાત્
રસભાવતદાભાસ પ્રમુખસ્ ત્વ્ અસ્ફુટક્રમાત્ ॥

વસ્ત્વલઙ્કારયોર્ વ્યક્તેર્ ભેદૌ દ્વૌ શબ્દશક્તિજૌ
અર્થશક્તિસમુત્થસ્ય ભેદા દ્વાદશ તદ્ યથા ॥

ચત્વારો વસ્ત્વ્ અલંકારમ્ અલંકારસ્ તુ વસ્તુ યત્
અલંકારમ્ અલંકારો વસ્તુ વસ્તુ વ્યનક્તિ તત્ ॥

વક્તુઃ કવિનિબદ્ધસ્ય કવેર્ વા પ્રૌઢિનિર્મિતઃ
સ્વસિદ્ધો વા વ્યઞ્જકો ઽર્થશ્ ચત્વારસ્ ત્રિગુણાસ્ તતઃ ॥

શબ્દાર્થોભયભૂર્ એકઃ સ ચ વાક્યૈકસંશ્રયઃ
પદૈકદેશે રચના વર્ણવાક્યપદેષ્વ્ અપિ ॥

પ્રબન્ધે ચેતિ ષોઢાસૌ રસાદ્યાખ્યો ઽસ્ફુટક્રમઃ
એષુ સપ્તદશસ્વ્ એકં પરિત્યજ્યાસ્ફુટક્રમમ્ ॥

યે ષોડશાદ્યા દ્વિગુણાસ્ તે સ્યુર્ વાક્યપદાશ્રયાત્
પ્રબન્ધે ઽપિ દ્વાદશ સ્યુર્ અર્થશક્તિભુવો ભિદઃ ॥

દ્વાત્રિંશદ્ દ્વાદશૈકઃ ષટ્ સર્વસંકલિતધ્વનેઃ
ભેદાઃ સ્યુર્ એકપઞ્ચાશત્ સંભિન્નાસ્ તુ સહસ્રશઃ ॥

વક્તૃસ્યૂતં બોધયિતું વ્યઙ્ગ્યં વક્તુર્ અભીપ્સિતમ્
સ્વાઙ્કુરિતમ્ અતદ્રૂપં સ્વયમ્ ઉલ્લસિતં ગિરઃ ॥

કશ્ચિત્ સાધારણઃ કશ્ચિદ્ આમન્ત્ર્ય પ્રતિબોધિતઃ
કશ્ચિત્ તટસ્થઃ કશ્ચિચ્ ચ બોધિતપ્રતિબોધિતઃ ॥

ઇત્યેવં બોદ્ધૃવૈચિત્ર્યાદ્ વક્તૃસ્યૂતં ચતુર્વિધમ્
ઉપેક્ષાનિહ્નવાભ્યાં ચ દ્વિધા સ્વાઙ્કુરિતં મતમ્ ॥

ભૂતાદિકાલભેદેન નિહ્નવઃ સ્યાદ્ અનેકધા
અનેનાપિ પ્રભેદેન વ્યક્તિવલ્લી વિજૃમ્ભતે ॥

નાનાપ્રભેદા નિયતા ક્વચિત્ પ્રકરણાદિના
અર્થે ઽર્થમ્ અન્યં યં વક્તિ તદ્ વાચ્યવ્યઙ્ગ્યમ્ ઇષ્યતે ॥

મહાદેવઃ સત્રપ્રમુખમખવિદ્યૈકચતુરઃ સુમિત્રા તદ્ભક્તિપ્રણિહિતમતિર્ યસ્ય પિતરૌ
મયૂખસ્તેનાસૌ સુકવિજયદેવેન રચિતે ચિરં ચન્દ્રાલોકે સુખયતુ મહતિ મુનિસંખ્યઃ ॥