ચન્દ્રાલોક · અધ્યાય 6

આલમ્બનોદ્દીપનાત્મા વિભાવઃ કારણં દ્વિધા
કાર્યો ઽનુભાવો ભાવશ્ ચ સહાયો વ્યભિચાર્ય્ અપિ ॥

ગલદ્વેદ્યાન્તરોદ્ભેદો હૃદયેષ્વ્ અજડાત્મનામ્
મિલન્ મલયજાલેપ ઇવાહ્લાદં વિકાસયન્ ॥

કાવ્યે નાટ્યે ચ કાર્યે ચ વિભાવાદ્યૈર્ વિભાવિતઃ
આસ્વાદ્યમાનૈકતનુઃ સ્થાયી ભાવો રસઃ સ્મૃતઃ ॥

રત્યાખ્યસ્થાયિભાવાત્મા વલ્લભાદિવિભાવિતઃ
આલસ્યેર્ષ્યાજુગુપ્સાભ્યો વિના સંચારિભિર્ યુતઃ ॥

અનુભાવૈઃ કટાક્ષાદ્યૈર્ ઉન્માદાદ્યૈર્ યથાક્રમમ્
સમ્ભોગો વિપ્રલમ્ભશ્ ચ શૃઙ્ગારો દ્વિવિધો મતઃ ॥

હાસસ્થાયી રસો હાસ્યો વિભાવદ્યૈર્ યથાક્રમમ્
વૈરૂપ્યફુલ્લગણ્ડત્વા -વહિત્થાદ્યૈઃ સમન્વિતઃ ॥

અભીષ્ટવિપ્રયોગાશ્રુ પાતગ્લાન્યાદિભિઃ ક્રમાત્
વિભાવાદ્યૈર્ યુતઃ શોક સ્થાયી સ્યાત્ કરુણો રસઃ ॥

ક્રોધસ્થાયી રસો રૌદ્રો વિભાવાદ્યૈઃ સમન્વિતઃ
માત્સર્યહસ્તનિષ્પેષ સંમોહાદ્યૈર્ યથાક્રમમ્ ॥

ઉત્સાહાખ્યસ્થાયિભાવઃ પ્રભાવાદિવિભાવભૂઃ
વીરો ઽનુભાવૈઃ સ્થૈર્યાદ્યૈર્ ભાવૈર્ ગર્વાદિભિર્યુતઃ ॥

વ્યાઘ્રાદિભિર્ વિભાવૈસ્ તુ વેપિતાદ્યનુભાવભૃત્
ભાવૈર્ મોહાદિભિર્ યુક્તો ભયસ્થાયી ભયાનકઃ ॥

સ્થાયી જુગુપ્સા બીભત્સો વિભાવાદ્યા યથાક્રમમ્
અનિષ્ટેક્ષણનિષ્ઠીવ મોહાદ્યા યત્ર સંમતાઃ ॥

અદ્ભુતો વિસ્મયસ્થાયી માયાદિકવિભાવભૂઃ
રોમાઞ્ચાદ્યનુભાવો ઽયં સ્તમ્ભાદિવ્યભિચારિકઃ ॥

નિર્વેદસ્થાયિકઃ શાન્તઃ સત્સઙ્ગાદિવિભાવભૂઃ
ક્ષમાદિકાનુભાવો ઽયં સ્તમ્ભાદિવ્યભિચારિકઃ ॥

રતિર્ દેવાદિવિષયા સન્તિ ચ વ્યભિચારિણઃ
વેદ્યમાના નિગદ્યન્તે ભાવાઃ સાહિત્યવેદિભિઃ ॥

નિર્વેદગ્લાનિશઙ્કાખ્યાસ્ તથાસૂયામદશ્રમાઃ
આલસ્યં ચૈવ દૈન્યં ચ ચિન્તા મોહઃ સ્મૃતિર્ ધૃતિઃ ॥

વ્રીડા ચપલતા હર્ષ આવેગો જડતા તથા
ગર્વો વિષાદ ઔત્સુક્યં નિદ્રાપસ્માર એવ ચ ॥

સુપ્તં પ્રબોધો ઽમર્ષશ્ ચાપ્ય્ અવહિત્થમ્ અથોગ્રતા
મતિર્ વ્યાધિસ્ તથોન્માદસ્ તથા મરણમ્ એવ ચ ॥

ત્રાસશ્ ચૈવ વિતર્કશ્ ચ વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ
ત્રયસ્ત્રિંશદ્ ઇમે ભાવાઃ સમાખ્યાતાસ્ તુ નામતઃ ॥

સર્વસાધારણપ્રેમ પ્રશ્રયાદિસ્વરૂપયા
અનૌચિત્યા રસાભાસા ભાવાભાસાશ્ ચ કીર્તિતાઃ ॥

ભાવસ્ય શાન્તિર્ ઉદયઃ સન્ધિઃ શબલતા તથા
કાવ્યસ્ય કાઞ્ચનસ્યેવ કુઙ્કુમં કાન્તિસંપદે ॥

આતુર્યમ્ આસપ્તમં ચ યથેષ્ટૈર્ અષ્ટમાદિભિઃ
સમાસઃ સ્યાત્ પદૈર્ ન સ્યાત્ સમાસઃ સર્વથાપિ ચ ॥

પાઞ્ચાલિકી ચ લાટીયા ગૌડીયા ચ યથારસમ્
વૈદર્ભી ચ યથાસંખ્યં ચતસ્રો રીતયઃ સ્મૃતાઃ ॥

મધુરાયાં સમાક્રાન્તા વર્ગસ્થાઃ પઞ્ચમૈર્ નિજૈઃ
લકારશ્ ચ લસંયુક્તો હ્રસ્વવ્યવહિતૌ રણૌ ॥

રેફાક્રાન્તા વર્ગ્યયણાષ્ ટવર્ગાત્ પઞ્ચમાદ્ ઋતે
કપાક્રાન્તસ્ તવર્ગઃ સ્યાત્ પ્રૌઢાયાં ચ કમૂર્ધતા ॥

સર્વૈર્ ઊર્ધ્વૈઃ સકારસ્ય સર્વૈ રેફસ્ય સર્વથા
રહોર્ દ્વેધા તુ સંયોગઃ પરુષાયાં શષૌ સ્વતઃ ॥

લકારો ઽન્યૈર્ અસંયુક્તો લઘવો ઘભધા રસૌ
લલિતાયાં તથા શેષા ભદ્રાયામ્ ઇતિ વૃત્તયઃ ॥

અઙ્ગભઙ્ગોલ્લસલ્લીલા તરુણી સ્મરતોરણમ્
તર્કકર્કશપૂર્ણોક્તિ પ્રાપ્તોત્કટધિયાં વૃથા ॥

વીપ્સોત્સર્પન્મુખાગ્રાર્દ્રં બર્હી જહ્રે કૃશસ્ તૃષમ્
લલના રભસં ધત્તે ઘનાટોપે મહીયસિ ॥

મહાદેવઃ સત્રપ્રમુખમખવિદ્યૈકચતુરઃ સુમિત્રા તદ્ભક્તિપ્રણિહિતમતિર્ યસ્ય પિતરૌ
મયૂખસ્તેનાસૌ સુકવિજયદેવેન રચિતે ચિરં ચન્દ્રાલોકે સુખયતુ મહતિ ઋતુસંખ્યઃ ॥